Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Ғылым комитеті

Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің міндетін атқарушының 2023 жылғы 18 тамыздағы № 422 бұйрығымен бекітілген үміткерлерді іріктеу және ғылыми тағылымдамадан өту қағидаларына (бұдан әрі – Қағидалар) сәйкес ( https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2300033308 ) кепілгер ретінде жұмыс берушінің анықтамаларымен және міндетті зейнетақы аударымдарының төленгенін растайтын құжатпен (оның ішінде зейнетақы қорынан үзінді көшірме) расталатын, соңғы күнтізбелік 12 (он екі) ай ішінде тұрақты жалақысы бар жасы 50 (елу) жасқа дейінгі Қазақстан Республикасының азаматы болады. Кепілгер ғылыми тағылымдама стипендиатымен толық ынтымақты жауаптылықта болады және стипендиат ғылыми тағылымдамадан айырылған немесе бас тартқан жағдайда ғылыми тағылымдамадан өту шығындарын өтеуге міндеттенеді. Мысал. Мен Ақтау қаласында 28 жыл мұғалім болып жұмыс істеймін, ғылыми тағылымдама иегері үшін кепіл болу үшін құжаттар дайындаймын. Мен 51 жасқа толдым. Мен кепілгер бола аламын ба? Жоқ, Сіз кепілгер бола алмайсыз, өйткені Сіз Қағидаларға сәйкес кепілгерлер үшін талап етілетін жастан асқансыз.

Қазақстан Республикасының «Ғылым және технологиялық саясат туралы» Заңының (2024 жылғы 1 шілдедегі № 103-VIII ҚРЗ) 36-бабына сәйкес (бұдан әрі – Заң) https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2400000103 гранттық қаржыландыру ғылыми зерттеулерді, оның ішінде ғылыми-зерттеу жұмыстарының деңгейін, ғылыми-техникалық әлеуетті және ғылыми ұйымдардың, олардың ұжымдары мен ғалымдарының бәсекеге қабілеттілігін арттыру, сондай-ақ ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыру мақсатында тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды жүргізуге бөлінеді. Бұрын Заңда гранттық қаржыландыру тек ғылыми-зерттеу жұмыстарының деңгейін, ғылыми-техникалық әлеуетті және ғылыми ұйымдардың, олардың ұжымдары мен ғалымдарының бәсекеге қабілеттілігін арттыру, сондай-ақ ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыру мақсатында ғылыми зерттеулер жүргізуге ғана бөлінетіні көзделген болатын. 2026 жылғы 24 маусымда Заңға енгізілген өзгерістерге сәйкес, гранттық қаржыландыру берілетін бағыттардың тізбесі тәжірибелік-конструкторлық жұмыстармен толықтырылды. Мысал: Көкшетау қаласындағы ғылыми ұйым өнеркәсіптік қалдықтарды қайта өңдеу және бағалы металдарды бөліп алу бойынша жаңа технология әзірлеуде. Ұйым Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігіне тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды, оның ішінде жабдықтың тәжірибелік үлгісін әзірлеуді, эксперименттік қондырғы жасауды, сынақтар жүргізуді және технологияны өндіріске енгізуге дайындауды қаржыландыру мүмкіндігі туралы сұрау жолдады. Аталған ұйымға тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарын қаржыландыруға мүмкіндік бар екендігі туралы жауап берілді, өйткені енді мемлекеттік қолдау ғылыми зерттеулермен ғана шектелмей, ғылыми нәтижелерді практикада қолдануға және оларды коммерцияландыруға бағытталған технологиялық әзірлемелердің кейінгі кезеңдерін де қамтиды.

Ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызметті гранттық және бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру «Ғылым және технологиялық саясат туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен (2024 жылғы 1 шілдедегі № 103-VIII ҚРЗ) реттеледі https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2400000103 Апелляциялық комиссия туралы ереженің 15-тармағына (Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрі міндетін атқарушының 2023 жылғы 18 тамыздағы № 423 бұйрығы) https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2300033328 сәйкес: Апелляциялық комиссия (бұдан әрі – Комиссия) төмендегі өтініштерді қарамайды: 1. өтінімдері Ұлттық ғылыми кеңестің (бұдан әрі – ҰҒК) қарауына жіберілмеген конкурсқа қатысушылардың өтініштері; 2. жобалар мен бағдарламаларды қаржыландыру көлемін азайту мәселелері бойынша өтініштер; 3. «Ұлттық мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптама орталығы» акционерлік қоғамы ұсынған қорытындылар негізінде жүргізілетін ғылыми, ғылыми-техникалық жобалар мен бағдарламаларды, ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыру жобаларын іске асыру мониторингінің қорытындыларына қатысты өтініштер; 4. анонимді өтініштер; 5. мәселенің мәні баяндалмаған және жеткілікті негіздемелер мен нақты деректер келтірілмеген өтініштер; 6. ҰҒК берген балдарды немесе мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптама нәтижесінде алынған балдарды көбейтуге немесе азайтуға байланысты мәселелер жөніндегі өтініштер. Сонымен қатар Комиссия мынадай мәселелерді қарайды: ҰҒК мүшелерінің Әдеп кодексін сақтауына қатысты мәселелер; ҰҒК қараған ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет бойынша аралық және қорытынды есептердің, сондай-ақ ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыру жөніндегі есептердің нәтижелері бойынша өтініштер; ҰҒК мүшелерінің жобаларды (бағдарламаларды) бағалау және олар бойынша дауыс беру рәсімдерін сақтамауына байланысты мәселелер. Мысал: Апелляциялық комиссияға Тараз қаласының тұрғыны А. азаматтан ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызметті гранттық немесе бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру конкурсы аясында ұсынылған өтінім бойынша жүргізілген мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптаманың нәтижелерімен келіспейтіні туралы өтініш келіп түсті. Өтініште азамат А. ҰҒК-нің көрсеткіштердің бірі бойынша өзіне төмен балл қойғанын көрсетті. Комиссия бұл өтінішті қарауға қабылдамады, себебі ҰҒК берген балдарды көбейту немесе азайту мәселелеріне қатысты өтініштер Комиссияның қарауына жатпайды.

Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің 2023 жылғы 14 қыркүйектегі №466 бұйрығымен https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2300033417 бекітілген Ғылым саласындағы сыйлықақыларды, мемлекеттік ғылыми стипендияларды беру қағидаларына (бұдан әрі – Қағидалар) сәйкес сыйлыққа ұсынылатын жұмыстар жұмыс орындалған ұйымда қабылданады. Жұмыс бірнеше ұйымдарда орындалған жағдайда, жұмысты ұсыну туралы шешім оның ең үлкен бөлігі орындалған ұйымда қабылданады. Мысалы: Алматы қаласының ғалымдар тобы үш ұйымда: әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институтында және Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университетінде (бұдан әрі – ҚазҰАЗУ) зерттеу жұмысын орындады. Жұмыстың негізгі (ең ауқымды) бөлігі, соның ішінде оның эксперименттік бөлігі ҚазҰАЗУ-да орындалғандықтан, оны сыйлыққа ұсыну туралы шешім дәл осы ұйымда қабылданып, ресімделді.

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2020 жылғы 12 мамырдағы №196 бұйрығымен бекітілген «Ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет субъектілерін аккредиттеу» (Бұдан әрі – Қағида) мемлекеттік қызмет көрсету қағидаларының 4-тармағы 4) тармақшасына сәйкес, көрсетілетін қызметті алушы соңғы 5 (бес) жыл мерзімды қамтитын барлығы 2 (екі) ғылыми, ғылыми-техникалық жоба (бағдарлама), орындалған ғылыми, ғылыми-техникалық жоба (бағдарлама) бойынша 2 (екі) шарт, ғылыми-зерттеу жұмыстары туралы 2 (екі) жоба (бағдарлама) бойынша есеп және (немесе) атқарылған жұмыстардың 2 (екі) актісі қоса ұсынады. Сонымен қатар Қағидалардың 6-қосымшасында ұсынылатын ғылыми-зерттеу жұмыстарының (бұдан әрі – ҒЗЖ) қаржыландыру көздері нақты көрсетілген. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2000020626 Мысалы: «Азимут» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі (бұдан әрі – ЖШС) Ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет субъектісі ретінде аккредиттеу куәлігін алу мақсатында Қазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрлігіне (бұдан әрі – көрсетілетін қызметі беруші) құжаттар топтамасын ұсынды. Алайда көрсетілетін қызметі беруші ұсынылған құжаттарды тексере келе Қағиданың 6-қосымшасы бойынша ұсынылған ҒЖЗ-ның біреуінің орындалғанына 7 (жеті) жыл болғанын анықтады. Осыған сәйкес ҒЖЗ-ның саны жеткіліксіз деп танылып, қызмет көрсетуден бас тартылды.

Қазақстан Республикасының 2024 жылғы 1 шілдедегі № 103-VIII ҚРЗ «Ғылым және технологиялық саясат туралы» Заңына сәйкес https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2400000103 гранттық қаржыландыру конкурстарына қатысуға өтінімдерді ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызметтің аккредиттелген субъектілері береді. «Жас ғалым» жобасы бойынша постдокторантураны гранттық қаржыландыру конкурсына және жас ғалымдар үшін гранттық қаржыландыруға арналған конкурсқа өтінімдерді бір мезгілде беруге жол беріледі. Бұл ретте конкурстық құжаттамаға сәйкес бір тұлға көрсетілген конкурстардың біреуінде ғана жобаның ғылыми жетекшісі бола алады. Мысалы, Астана қаласындағы аккредиттелген университет «Жас ғалым» жобасы бойынша постдокторантураны гранттық қаржыландыру конкурсына өтінім беріп, оқытушы А.-ны жобаның ғылыми жетекшісі ретінде көрсетті. Кейін осы университет жас ғалымдар үшін гранттық қаржыландыруға арналған конкурсқа өтінім беріп, қайтадан оқытушы А. жобаның ғылыми жетекшісі ретінде көрсетілді. Бұл жағдайда оқытушы А. екі жобаның біреуінің ғана ғылыми жетекшісі бола алады. Сондықтан екінші өтінімде жобаның ғылыми жетекшісі ретінде конкурстық құжаттаманың талаптарына сәйкес келетін басқа тұлға көрсетілуге тиіс.