Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл

Қазіргі әлемде өлім жазасы адамның негізгі құқықтарына қайшы келетін жаза түрі ретінде қарастырылуда. Ол гуманизм мен әділеттілік принциптеріне сәйкес келмейтін қатыгез, адамгершілікке жатпайтын және адамның қадір-қасиетін төмендететін шара ретінде танылды. Өмір сүру құқығы демократиялық қоғамның негізгі құндылықтарының бірі болып табылады және мемлекет әр адам үшін осы құқықты қамтамасыз ету және қорғау міндетін атқарады. Ел Конституциясында өлім жазасын жоюды бекіту – бұл заңды қадам ғана емес, сонымен бірге адам өміріне деген құрмет пен әділеттіліктің адамгершілік жүйесіне деген ұмтылысты көрсететін маңызды символдық әрекет. 2021 жылы Қазақстан өлім жазасын толығымен жоюға бағытталған Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіге екінші Факультативтік хаттаманы ратификациялады. Бұл құжатты БҰҰ Бас Ассамблеясы 1989 жылы желтоқсанда қабылдады және оны ратификациялау адам құқықтары саласындағы халықаралық стандарттарды сақтау жолындағы маңызды қадам болды. Маңыздысы, өлім жазасының болуы қылмыс деңгейін төмендетуде тиімділігі дәлелденбеген. Керісінше, қылмыстың алдын алуға, әділ сот төрелігіне және құқық бұзушыларды оңалтуға баса назар аудару керек. Хаттама ратификацияланғаннан кейін Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі оның ережелеріне сәйкес келтірілді – өлім жазасы қылмыстық заңнамадан толығымен алынып тасталды. Осылайша, конституциялық деңгейде ел өмір сүру құқығын қорғаудың құқықтық негізін нығайта отырып, гуманизм қағидаттарына берілгендігін тіркеді.

Ерлер мен әйелдер арасындағы теңдік – бұл Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіде көзделген барлық азаматтық және саяси құқықтарды, сондай-ақ Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пактіде көзделген барлық экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды ерлер мен әйелдердің тең пайдалануына кепілдік беретін қағидат. Ешкiмдi тегiне, әлеуметтiк жағдайына, лауазымдық немесе мүлiктiк жағдайына, жынысына, нәсiлiне, ұлтына, тiлiне, дiнiне, нанымына, тұрғылықты жерiне немесе кез келген басқа жағдаяттар бойынша кемсiтуге болмайды (Конституцияның 14-бабы). Мемлекеттік саясаттың негізгі міндеттерінің бірі – мемлекеттік және қоғамдық өмірдің барлық салаларында ерлер мен әйелдердің тең құқықтары мен тең мүмкіндіктерін қамтамасыз ету ету болып табылады («Ерлер мен әйелдердің тең құқықтары мен тең мүмкіндіктерінің мемлекеттік кепілдіктері туралы» Заңның 3-бабы).

Кемсітушілікке тыйым салу Конституцияның 14-бабында және басқа заңдарда бекітілген заң мен сот алдында барлығының теңдігі қағидасынан туындайды. Бұл негізгі қағида халықаралық құқық нормаларына, атап айтқанда Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 7-бабына және Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 2, 26-баптарына сәйкес келеді. Кез-келген кемсітушілікке заңмен тыйым салынуы керек, заң барлық адамдарға қандай да бір негізде, нәсіліне, түсіне, жынысына, тіліне, дініне, саяси немесе басқа сенімдеріне, ұлттық немесе әлеуметтік тегіне, мүліктік жағдайына, тууына немесе басқа жағдайына байланысты кемсітушілікке қарсы тең және тиімді қорғауға кепілдік беруі керек (Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 7-бабы, Азаматтық және саяси туралы халықаралық пактінің 26-бабы, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пактінің 2-бабы). Еңбек және білім саласындағы әйелдерге қатысты нәсілдік кемсітушілікке, кемсітушілікке қатысты жекелеген ережелер Қазақстанның 1998 жылғы 29 маусымдағы №245 заңымен қосылған Нәсілдік кемсітушіліктің барлық нысандарын жою туралы халықаралық конвенцияда, Қазақстанның 1998 жылғы 29 маусымдағы № 248 Заңымен қосылған әйелдерге қатысты кемсітушіліктің барлық нысандарын жою туралы конвенцияда, 2001 жылғы 4 шілдедегі № 220 заңымен ратификацияланған әйелдерге қатысты кемсітушіліктің барлық нысандарын жою туралы конвенцияның Факультативтік хаттамасында жарияланған. Конституция тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жеріне байланысты немесе кез келген өзге мән-жайлар бойынша кемсітуге тыйым салады (14-баптың 2-тармағы).

Иә. Ұлттық орталық адам құқықтарын сақтау мәселелері бойынша өңірлік және халықаралық құқық қорғау ұйымдарымен өзара іс-қимыл жасайды.

Жоқ. «Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл туралы» Конституциялық заңға сәйкес Адам құқықтары жөніндегі уәкіл сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізетін адамдардың қызметіне араласуға жол бермей, адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға жәрдемдеседі.

Жоқ. Адам құқықтары жөніндегі уәкіл сот төрелігін іске асыру жөніндегі соттың қызметіне араласуға жол бермей, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға жәрдем көрсетеді.