2026 жылғы 28 қазанда Президент Қасым-Жомарт Тоқаев «Жаңа тарихи кезеңдегі Қазақстанның қазіргі басымдықтары» атты Қазақстан халқына Жолдауын жариялады. Бұл уақытта ел тәуелсіздіктің 35 жылдығын атап өтіп, 1 шілдеде күшіне енген жаңа Конституцияны іске асыруда.
Жаһандық белгісіздік жағдайында Президент экономикалық қуатты, заманауи инфрақұрылымды және технологиялық дамуды ұлттық егемендік пен халықтың әл-ауқатын қамтамасыз етудің негізгі шарттары ретінде атап өтті.
Жолдаудың негізгі өзегі — бүкіл елді қамтитын ауқымды құрылыс бағдарламасы. Сонымен қатар инвестициялар, көлік, энергетика, жасанды интеллект және өнеркәсіпті әртараптандыру салалары бойынша маңызды ұсыныстар айтылды.
Президент бизнесті реттеу, салық салу, мемлекеттік басқару және әлеуметтік қолдау жүйелерін реформалауға, сондай-ақ денсаулық сақтау, білім беру және халықтың табысын арттыру мәселелерін жақсартуға шақырды.
Жолдау барысында Президент тиімді іске асырудың, жеке инвестицияларды тартудың, заң үстемдігін қамтамасыз етудің және ұлттық бірлікті нығайтудың «Әділетті, Қуатты, Таза және Прогрессивті Қазақстанды» қалыптастырудағы негіз қалаушы маңызын атап көрсетті.
Президент Жолдауының негізгі бағыттары
1. Инфрақұрылым және экономикалық даму
- Басым құрылыс бағдарламасы. Тоқаев Қазақстан тарихындағы ең ірі инфрақұрылымдық жоба деп сипаттаған «Халықтық құрылыс» (Halyqtyq Qurylys) бағдарламасын жариялады. Ол 2027 жылды Жалпыұлттық ауқымды құрылыс жылы деп жариялауды ұсынды. Бағдарлама барлық өңірлердегі әлеуметтік нысандарды, көлік инфрақұрылымын, коммуналдық желілерді және тұрғын үй құрылысын қамтиды.
- Ұлттық қордың қаражаты. 2029 жылдың соңына дейін Инфрақұрылымды жаңғырту жоспарына Ұлттық қордан шамамен 6,5 трлн теңге (14,27 млрд АҚШ доллары) бөлу көзделіп отыр. Оның ішінде 2026 жылы және 2027 жылдың алғашқы екі айында әлеуметтік жобаларды іске қосу үшін 1,5 трлн теңге (3,29 млрд АҚШ доллары) қарастырылған. Қаражаттың жұмсалуы қатаң бақылауда болады және нақты экономикалық әрі әлеуметтік нәтиже беруі тиіс.
- Бастапқы басымдықтар. Бағдарламаның алғашқы кезеңінде шамамен 70 денсаулық сақтау нысанын және 50-ге жуық білім беру, спорт және мәдениет нысанын салу, сондай-ақ газ бен таза ауызсуға қолжетімділікті жақсарту жоспарланған. Үкімет 2026 жылдың соңына дейін өңірлер бойынша жобалар тізімін дайындауы керек. Жобаларға білікті жергілікті шағын және орта бизнес кәсіпорындары қатысуы тиіс.
- Экономикалық болжам. Халықаралық валюта қорының болжамдарына сүйене отырып, Тоқаев 2026 жылы Қазақстанның жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) 400 млрд АҚШ долларына жуықтайтынын, ал жан басына шаққандағы ЖІӨ 19 мың АҚШ долларынан асатынын мәлімдеді. Өңдеу өнеркәсібі қазір ЖІӨ-нің 14%-дан астамын құрайды. Алтын-валюта резервтері мен Ұлттық қор активтерінің жиынтық көлемі 130 млрд АҚШ долларынан асады.
- Жеке инвестициялар мен қаржыландыру. Президент мемлекеттік қаражат жеке капиталды алмастыру үшін емес, оны тартуға көмектесу үшін пайдаланылуы керек екенін атап өтті. Ол Үкіметке инфрақұрылымды жаңғырту мен өнеркәсіпті дамытуға қажетті ұзақ мерзімді қаржыландырудың барлық қолжетімді көздерін жұмылдыруды тапсырды.
- Жұмыспен қамту мүмкіндіктері. «Халықтық құрылыс» бағдарламасы жүздеген мың адамға жұмыс орындарын ашуға, отандық бизнесті қолдауға және өңірлердің экономикалық дамуын ынталандыруға тиіс.
2. Инвестициялық ахуал және бизнес жүргізу жағдайлары
- Инвестицияларды үйлестіру. Президент инвесторларды тарту және оларға қолдау көрсету жүйесін бірізді әрі орталықтандырылған басқару негізінде жетілдіруге шақырды. Осы ретте «Бәйтерек» холдингіне экономикалық және сыртқы істер министрліктерінің тиісті міндеттерімен қатар, анағұрлым белсенді рөл беру ұсынылды.
- Алатау қаласының құқықтық жүйесі. Алатау қаласында ағылшынның жалпы құқық үлгісіне негізделген Инвестициялық сот құру жоспарлануда. Ол коммерциялық дауларды қарайды, ал өзге істер арнайы құқықтық режим аясында Азаматтық соттың қарауына беріледі. Үкімет қажетті заңнамалық түзетулерді 2027 жылғы қаңтардың соңына дейін Құрылтайдың қарауына енгізуі тиіс.
- Бизнесті қолдау. Шағын және орта бизнес қазіргі уақытта ЖІӨ-нің 40%-ын қалыптастырады және негізгі капиталға салынатын инвестициялардың шамамен 70%-ын қамтамасыз етеді. Үкімет орта кәсіпорындарға арналған ұзақ мерзімді қаржыландыруды, технологиялық жаңғыртуды және ірі компаниялармен байланыстарды нығайтуды қамтитын жоспар әзірлеуі керек. Сондай-ақ мемлекеттік сатып алулардың белгілі бір бөлігін шағын және орта бизнеске резервтеу мәселесі көтерілді.
- Реттеушілік жүктемені азайту. Тоқаев 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап микро және шағын бизнеске тексерулер жүргізуге үш жылдық жаңа мораторий енгізу мәселесін талқылауды ұсынды. Бұл ретте 2020–2023 жылдардағы мораторийдің тәжірибесін ескеру қажет. Президент экономикалық құқық бұзушылықтарды одан әрі қылмыссыздандыруға, әділ бәсекелестікті қамтамасыз етуге және бизнеске заңсыз кедергілер келтіруді тоқтатуға да шақырды.
3. Энергетикалық қауіпсіздік және атом энергетикасы
- 2029 жылға қарай электр энергиясының профицитіне қол жеткізу. Қазақстан жыл сайын шамамен 123 млрд кВт·сағ электр энергиясын өндіргенімен, әлі де тапшылыққа тап болып отыр. Тоқаев 2029 жылға қарай электр энергиясының тұрақты профицитіне қол жеткізуді мақсат етіп қойды. Басым бағыттарға жаңа генерациялау қуаттарын іске қосу, электр станциялары мен электр беру желілерін жаңғырту, көмірді анағұрлым таза технологиялармен пайдалану және жаңартылатын энергия көздерін, әсіресе күн энергетикасын дамыту кіреді.
- Энергетиканы ұзақ мерзімді жоспарлау. Үкімет өнеркәсіптік сұраныстың өсуін, цифрландыруды, жасанды интеллектіні және деректер орталықтарының қажеттіліктерін ескере отырып, 2035 жылға дейінгі ұлттық отын-энергетикалық теңгерімді жаңартуы тиіс.
- Жаңа атом электр станцияларының жобалары. Президент Балқаш атом электр станциясының құрылысы 2027 жылдың өзінде басталуы мүмкін екенін мәлімдеді. Сондай-ақ Мойынқұм атом электр станциясының жобасын іске қосу үшін жан-жақты ынтымақтастық туралы келісім жасауға шақырды. Шетелдік серіктестер технологиялар трансферін, жоғары технологиялық салаларды дамытуды және қазақстандық мамандарды даярлауды қолдауы тиіс.
- Уран қауіпсіздігі. Президент Қазақстанның атом электр станцияларын келесі жүз жыл бойы отынмен қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін мемлекеттік стратегиялық уран қорын құру мәселесін қарастыруды ұсынды.
4. Көлік және Еуразиялық байланыстылық
- Жаңа сауда дәліздері. Бақты–Аягөз теміржол желісі 2027 жылы пайдалануға беріледі деп күтілуде. Бұл Қазақстан мен Қытай арасындағы жүк тасымалдау қуатын 20 млн тоннаға арттыруға мүмкіндік береді. Арал–Каспий дәлізінің құрылысы 2026 жылғы тамызда басталды. Ол Транскаспий бағытының ұзындығын шамамен 1 000 шақырымға, ал жеткізу уақытын үш күнге дейін қысқартуға бағытталған.
- Логистикалық хаб құру мақсаты. Тоқаев отандық жүк тасымалдаушыларды күшейтуге, шоғырландыру және тарату орталықтарын дамытуға, сондай-ақ көлік тораптарында өндірістік және сауда хабтарын құруға шақырды. Қазақстан тек транзиттік аумақ қана емес, халықаралық жүк ағындарын ұйымдастыратын елге айналуы тиіс.
- Автомобиль жолдары мен шекара өткелдері. Президент Үкіметке Көлік министрлігі арқылы республикалық және жергілікті жолдардың сапасына жауапкершілік алуды тапсырды. Барлық автомобиль өткізу пункттерін қайта жаңғырту жұмыстары 2027 жылы аяқталуы керек.
- Авиация және цифрландыру. Астанада жаңа әуежайдың құрылысын 2027 жылы бастау жоспарланған. Арқалық әуежайын қалпына келтіру жұмыстары аяқталды. Ал Зайсан, Қатонқарағай және Кендірлі әуежайлары жақын арада пайдалануға берілуі тиіс. Көлік бағыттары мен жүк құжаттамасы толық цифрландырылуы қажет.
- Әуе жүк тасымалын дамыту. Тоқаев Қазақстанның халықаралық әуе жүк тасымалы хабы ретіндегі әлеуетін іске асыру үшін жерүсті қызметтері мен жүк өңдеу инфрақұрылымын дамытуға шақырды.
5. Цифрлық экономика және жасанды интеллект
- Цифрлық инфрақұрылым. Digital Qazaqstan бағдарламасы аясында екі суперкомпьютер жұмыс істей бастады, ал үшіншісін 2026 жылдың соңына дейін іске қосу жоспарланған. Каспий теңізінің түбімен өтетін талшықты-оптикалық байланыс желісінің құрылысы аяқталды. Жаңа деректер орталықтары да салынуда.
- Практикалық қолдану. Президент жекелеген автоматтандыру жобаларынан жасанды интеллектіге негізделген цифрлық экономикаға көшуді талап етті. Оның құрамына жасанды интеллектіні коммерциялық мақсатта пайдалану, блокчейн технологиялары және активтерді токенизациялау кіреді. Оның айтуынша, токенизация капиталды тікелей тартуға және халықтың активтерді иеленуге кеңірек қатысуына мүмкіндік береді.
- Цифрлық еңбек және өңірлерді қамту. 2026 жылдың соңына дейін цифрлық еңбекке арналған жеңілдетілген құқықтық режим қалыптастырылуы тиіс. 2027 жылы Үкімет пен бизнес ауылдық жерлердегі өндірушілерге өз өнімдерін цифрлық платформалар арқылы сатуға көмектесетін пилоттық жобаларды іске қосады. Бұл жобалар тиісті қаржылық және логистикалық қызметтерді де қамтиды.
- Цифрлық мемлекет. Мемлекеттік басқаруды жақсарту, бюрократияны азайту және тиімсіз мемлекеттік шығындарды анықтау үшін жасанды интеллектіні қолдану жоспарланған. Үкімет пен жергілікті билік органдары қалалық инфрақұрылымның цифрлық егіздерін де әзірлеуі тиіс.
6. Маңызды пайдалы қазбалар және өнеркәсіпті әртараптандыру
- Геологиялық барлауды жаңғырту. Тоқаев геологиялық барлауды технологиялық тұрғыдан түбегейлі жаңартуға, геологиялық деректердің ашықтығы мен қолжетімділігін қамтамасыз етуге және пайдалы қазбалар кен орындарын іздеу мен игеруге жеке инвестицияларды көбірек тартуға шақырды.
- Маңызды пайдалы қазбалар стратегиясы. Үкімет маңызды пайдалы қазбалардың қорларын басқарудың ұлттық жүйесін әзірлеуі тиіс. Бұл жүйе жобаларды ұзақ мерзімді қаржыландыруды және отандық компаниялармен өнімді сатып алу туралы алдын ала келісімдерді қамтуы керек. Тиісті ұсыныстар 2026 жылдың соңына дейін дайындалуы тиіс. Сонымен қатар түсті және сирек жер металдарының резервін құру мәселесін қарастыру ұсынылды.
- Халықаралық өндірістік тізбектер. Президент Қазақстанды жаһандық өндірістік тізбектерге кіріктіру үшін дамыған елдермен стратегиялық әріптестік орнатуға шақырды. Сонымен қатар отандық өңдеу өнеркәсібін, өндірістік қуаттарды және технологиялық мүмкіндіктерді нығайту қажет.
- Отандық өнеркәсіптік әлеует. Ірі инфрақұрылымдық жобалар құрылыс материалдарын, металл конструкцияларын және инженерлік жабдықтарды отандық өндіруді ынталандыруы тиіс. Тоқаев Ұлттық қор қаражатын импортты қаржыландыруға пайдалануға болмайтынын нақты атап өтті.
7. Макроэкономикалық, қаржылық және құқықтық реформалар
- Инфляция және инвестициялық қаржыландыру. Инфляцияны бақылау және халықтың нақты табысын арттыру негізгі басымдықтар ретінде белгіленді. Тоқаев Үкімет пен Ұлттық банктің үйлесімді іс-қимыл жасауына, сондай-ақ банктердің, даму институттарының және халықаралық қаржы ұйымдарының ұзақ мерзімді инвестициялық несиелеуді кеңейтуіне шақырды.
- Қаржы нарықтары. Банк активтері 75 трлн теңгеден (150 млрд АҚШ доллары), ал депозиттер 52 трлн теңгеден (105 млрд АҚШ доллары) асты. Президент бірыңғай қаржы нарығы стратегиясын әзірлеуге және Қазақстан қор биржасы, Астана халықаралық қаржы орталығы мен Алатау қаласы арасындағы ынтымақтастықты нығайтуға шақырды.
- Салық реформасы. Үкімет жаңа Салық кодексіне бизнес үшін құқықтық белгісіздік пен шамадан тыс жүктемені жоюға бағытталған нақты түзетулер ұсынуы тиіс. Тоқаев заңды жолмен сатып алынған активтерді қорғау қажеттігін атап көрсете отырып, едәуір байлығы бар адамдар үшін жоғарырақ салық мөлшерлемесін енгізу мәселесін талқылауды да ұсынды.
- Азаматтық кодекс және бюджеттік тәртіп. Президент технологиялық экономика талаптарына сай жаңа Азаматтық кодекс әзірлеуге шақырды. Оны Құрылтай арқылы 2027 жылдың соңына дейін қабылдау көзделіп отыр. Сонымен қатар мемлекеттік шығыстарды бақылауды күшейту, бюджетті жоспарлау кезінде жасанды интеллектіні пайдалану және қазынашылық жүйесін толық цифрландыру қажеттігі айтылды.
- Капитал нарығын дамыту. Қосымша қаржыландыру көздерін жұмылдыру және инвестициялық тәртіпті нығайту тетіктерін қамтитын «Капитал нарығы туралы» жаңа заң жобасы әзірленіп жатыр.
8. Әлеуметтік саясат, денсаулық сақтау және білім беру
- Ең төменгі жалақыны арттыру. Тоқаев Үкіметке 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап ең төменгі айлық жалақыны 85 000 теңгеден (186,55 АҚШ доллары) 110 000 теңгеге (241,42 АҚШ доллары) дейін көтеруді тапсырды. Бұл шара 1,8 млн адамның, оның ішінде мемлекеттік сектордағы 370 мыңнан астам қызметкердің табысын арттыруға тиіс.
- Алғашқы медициналық көмек мамандарының жалақысы. 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап алғашқы медициналық-санитариялық көмек саласындағы мамандардың еңбекақысы үздіксіз еңбек өтіліне байланысты 40%-ға дейін арттырылады. Бұл өзгеріс 77 мыңнан астам маманға әсер етеді.
- Мамандандырылған медициналық нысандар. Құрылыс бағдарламасы аясында сегіз заманауи перинаталдық орталық, сондай-ақ Атырау, Ақтөбе, Алматы, Шымкент, Қаскелең, Семей және Ақтау қалаларында жеті көпсалалы балалар ауруханасын салу жоспарланған. Бұған қоса, Астанада тағы екі медициналық нысан салынады. Осы жобаларды іске асыру үшін жеке инвестициялар мен мемлекеттік-жекешелік әріптестік тетіктерін жұмылдыру қажет.
- Білім беру және инклюзия. Инклюзивті білім беруді қажет ететін балалардың саны 237 мыңнан асады. Президент тиісті инфрақұрылымды кеңейтуге, ерекше білім беру қажеттіліктерін ертерек анықтауға және мамандар санын арттыруға шақырды. Сонымен қатар мұғалімдердің әкімшілік жүктемесін азайтып, олардың кәсіби қызметіне құрметті күшейту қажеттігін атап өтті.
- Нысаналы әлеуметтік көмек. Тоқаев әлеуметтік көмекті шын мәнінде мұқтаж адамдарға бағыттауға шақырды. Жаңа жүйелерді кең көлемде енгізбес бұрын олар пилоттық бағдарламалар арқылы мұқият тексерілуі тиіс.
9. Ауыл шаруашылығы және су қауіпсіздігі
- Ауыл шаруашылығын инвестициялау. 2025 жылы ауыл шаруашылығының шамамен 6%-ға өсуін және агроөнеркәсіптік өндіріс көлемінің 15 трлн теңгеге (32,92 млрд АҚШ доллары) жетуін ескере отырып, Президент ұзақ мерзімді қаржыландыруды кеңейтуге шақырды. «Бәйтерек» холдингі қолжетімді қаржыландыруды қажет ететін, жалпы құны 500 млрд теңгеден (1,10 млрд АҚШ доллары) асатын перспективалы азық-түлік өнеркәсібі жобаларын анықтаған.
- Технологиялар және өнімді өңдеу. Негізгі басымдықтарға заманауи ауыл шаруашылығы техникасын отандық өндіру, егіншілікке жасанды интеллектіні енгізу, су үнемдейтін өндірісті кеңейту, азық-түлікті терең өңдеу, сақтау жүйелерін және ауыл шаруашылығы логистикасын жақсарту кіреді.
- Суды басқару. Су тапшылығы шұғыл шешуді қажет ететін мәселе ретінде сипатталды. Тоқаев су желілеріндегі шығындарды азайтуға, тұтынуды бақылауды күшейтуге, су тарифтерін реформалауды аяқтауға және Ұлттық су ресурстарының ақпараттық жүйесін жедел әзірлеуге шақырды.
- Ауыл шаруашылығындағы жасанды интеллект. NVIDIA компаниясының бас директоры Дженсен Хуангтың Астанаға сапарынан кейін Тоқаев Қазақстанның ауыл шаруашылығына жасанды интеллектіні жедел енгізуді қолдады. Бұл өндіріс тиімділігін арттыруға және саланы жаңғыртуға бағытталған.
10. Мемлекеттік басқару және саяси жаңғыру
- Конституциялық негіз. Президент Жолдауды 2026 жылғы наурызда қабылданып, 1 шілдеде күшіне енген жаңа Конституция аясында қарастырды. Бұл өзгерістер Қазақстанның саяси институттарын жаңарту үдерісімен байланысты.
- Мемлекеттік басқаруды реформалау. Президент Әкімшілігі 2027 жылғы 1 маусымға дейін мемлекеттік басқаруды реформалаудың кешенді жоспарын ұсынуы тиіс. Жоспар орталық мемлекеттік органдардан бастап ауылдық әкімдіктерге дейінгі басқару құрылымдарын қайта қарауды, рәсімдерді оңтайландыруды, жасанды интеллектіні пайдалануды және мемлекеттік қызметшілерге арналған жаңартылған этикалық стандарттарды енгізуді қамтиды.
- Ел дамуының ұзақ мерзімді бағыты. Президент Әкімшілігі, Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі және ғылыми-зерттеу мекемелері бір жыл ішінде Қазақстанның ұзақ мерзімді даму тұжырымдамасын әзірлеуі керек. Тоқаев ұлттық бірліктің, «Заң мен тәртіп» қағидатының және «Жауапты азамат» (Adal Azamat) тұжырымдамасының маңызын атап өтті.
