Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2015 жылғы 27 сәуірдегі № 334 «Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы арасындағы «Жаһандық байланыстар бағдарламасы арқылы ынтымақтастық» жобасы туралы Келісімге қол қою туралы» қаулысына сәйкес Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымымен (бұдан әрі – ЭЫДҰ) «Жаһандық байланыстар бағдарламасы арқылы ынтымақтастық» жобасы шеңберінде ынтымақтастықты кеңейтуге келісім берілді. ЭЫДҰ – экономикалық және әлеуметтік мәселелерді бірлесіп шешу мақсатында 38 мемлекетті біріктіретін халықаралық ұйым. ЭЫДҰ-ның Жаһандық байланыстар бағдарламасы ұйымның стандарттары мен озық тәжірибелерін серіктес елдерде таратуға және практикалық қолдануға, сондай-ақ мемлекеттік саясат мәселелері бойынша диалог алаңын қалыптастыруға және тәжірибе алмасуға бағытталған ЭЫДҰ Жаһандық байланыстар хатшылығының құралы болып табылады. Ұйым елдерге экономика, сауда, салық салу, білім беру, экология және мемлекеттік басқару салаларында ортақ стандарттар мен ұсынымдар әзірлеуге жәрдемдеседі. ЭЫДҰ сондай-ақ статистика жинайды, әлемдік экономикалық үрдістерді талдайды және реформалар жүргізуге қатысты ұсынымдар дайындайды. Қазақстан ЭЫДҰ-мен 2008 жылдан бастап Еуразиялық бәсекеге қабілеттілік бағдарламасы шеңберінде ынтымақтасып келеді. 2015 жылы Ынтымақтастық бойынша елдік бағдарлама да қол қойылды. Аталған екіжақты құрал тиісті мемлекеттік басқаруды қамтамасыз ету, қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау, салық салу, бәсекелестік саясаты және іскерлік ортаны дамыту, сондай-ақ статистика салаларында ЭЫДҰ халықаралық тәжірибесі мен стандарттарын Қазақстанның мемлекеттік саясатына енгізуге бағытталған болатын. Аталған келісім Қазақстанның ЭЫДҰ қызметіне қатысу форматын кеңейтіп, ұйымның сараптамалық ресурстары мен тақырыптық бағдарламаларына қол жеткізуді қамтамасыз етті. Мысалы, ЭЫДҰ сарапшылары өзекті мәселелер бойынша тәжірибе мен білімімен бөлісетін әртүрлі семинарлар, вебинарлар және отырыстар өткізілуде. Елдік бағдарлама аяқталғаннан кейін өзара іс-қимыл Өзара түсіністік туралы меморандум негізінде жалғасуда. Ынтымақтастықты үйлестіруді Қазақстан Республикасының Ұлттық экономика министрлігі жүзеге асырады, ал талдамалық қолдауды «Экономикалық зерттеулер институты» акционерлік қоғамы көрсетеді.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 16 қарашадағы № 1453 «Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы елдерінің тәжірибесіне сәйкес Ұлттық байланыс орталығының функцияларын іске асыруға жауапты органды айқындау туралы» қаулысына сәйкес Ұлттық байланыс орталығы (бұдан әрі – ҰБО) – көпұлтты кәсіпорындардың жауапты кәсіпкерлік қызмет принциптерін болжамды бұзуына қатысты азаматтар мен ұйымдардың өтініштерін қарайтын ерікті, сотқа дейінгі, алқалы механизм. ҰБО-ның міндеті өзара қолайлы шешімге қол жеткізу мақсатында дау тараптары арасында конструктивті диалог ұйымдастырудан тұрады. ҰБО жұмыс істеуіне жауапты орган ретінде Қазақстан Республикасының Ұлттық экономика министрлігі айқындалған. ҰБО Хатшылығының функциялары 2024 жылғы 26 шілдедегі № 196 «Жауапты кәсіпкерлік қызмет мәселелері бойынша Ұлттық байланыс орталығының жұмыс істеуінің кейбір мәселелері туралы» бұйрыққа сәйкес «Экономикалық зерттеулер институты» акционерлік қоғамына жүктелген. ҰБО-ның негізгі міндеттері қатарына Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (бұдан әрі – ЭЫДҰ) басшылық принциптерінің болжамды бұзылуына қатысты өтініштерді қарау, жауапты кәсіпкерлік қызмет саласында ұсынымдар әзірлеу, сондай-ақ мүдделі тараптармен (мысалы, бизнес-қоғамдастық, кәсіптік одақтар, мемлекеттік органдар және азаматтық қоғам өкілдері) өзара іс-қимыл жасау жатады. Бұған қоса, ҰБО қабылданған шешімдердің орындалуына мониторинг жүргізеді, оның ішінде трансшекаралық өтініштерді қарау барысында басқа елдердің ұлттық байланыс орталықтарымен ынтымақтасады және ЭЫДҰ басшылық принциптері туралы қоғамдық хабардарлықты арттыруға ықпал етеді.

Өтініштерді қарау тәртібі Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 16 қарашадағы № 1453 «Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы елдерінің тәжірибесіне сәйкес Ұлттық байланыс орталығының функцияларын іске асыруға жауапты органды айқындау туралы» қаулысымен (Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2019 жылғы 9 қыркүйектегі № 667 қаулысымен енгізілген редакцияда) реттеледі, ал өтініштерді қарау процесінің ұйымдастырушылық сүйемелдеуін ҰБО Хатшылығы Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің 2024 жылғы 26 шілдедегі № 196 «Жауапты кәсіпкерлік қызмет мәселелері бойынша Ұлттық байланыс орталығының жұмыс істеуінің кейбір мәселелері туралы» бұйрығына сәйкес қамтамасыз етеді. Ұлттық байланыс орталығына (бұдан әрі – ҰБО) көпұлтты кәсіпорынның қызметі Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (бұдан әрі – ЭЫДҰ) басшылық принциптерін бұзады деп есептейтін жеке немесе заңды тұлға өтініш бере алады. Өтініш берушілер қатарына кәсіпорын қызметкерлері немесе қызметкерлер тобы, кәсіптік одақтар, үкіметтік емес ұйымдар, сондай-ақ аталған кәсіпорынның қызметінен зардап шеккен өзге де тұлғалар мен ұйымдар жатуы мүмкін. Өтініштер тегін негізде беріледі. ҰБО-ға өтініш төрт тәсілдің бірімен берілуі мүмкін. Бірінші тәсіл – ҰБО Хатшылығының кеңсесіне мына мекенжай бойынша тікелей өтініш беру: Қазақстан Республикасы, 010000, Астана қаласы, Есіл ауданы, Темірқазық көшесі, 65-үй, «Экономикалық зерттеулер институты» акционерлік қоғамы. Екінші тәсіл – өтінішті ҰБО-ның немесе Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің веб-сайты арқылы жіберу. Үшінші тәсіл – өтінішті ҰБО колл-орталығының 99-99-12 телефон нөмірі арқылы беру. Төртінші тәсіл – өтінішті «e-Otinish» электрондық өтініштер порталы арқылы беру. Мысалы, Қазақстан Республикасының аумағында қызметін жүзеге асыратын көпұлтты кәсіпорынның қызметкері ЭЫДҰ Басшылық қағидаттарында көзделген еңбек жағдайлары немесе жұмыстан шығару тәртібі бөлігінде оның еңбек құқықтары бұзылды деп есептесе, ол жоғарыда көрсетілген тәсілдердің бірімен ҰБО Хатшылығына жүгінуге құқылы. Алдын ала бағалаудан өткеннен кейін ҰБО сот инстанцияларына жүгінбестен өзара қолайлы шешімге қол жеткізу мақсатында өтініш беруші мен кәсіпорын арасында консультациялар ұйымдастырады.

Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің 2018 жылғы 13 қарашадағы № 143-ө «Орнықты даму мақсаттары жөніндегі үйлестіру кеңесі туралы» өкіміне сәйкес Қазақстанда Орнықты даму мақсаттары жөніндегі үйлестіру кеңесі құрылды. Бұл Орнықты даму мақсаттарын (бұдан әрі – ОДМ) іске асырудың институционалдық негізін қалыптастырудағы негізгі кезеңдердің бірі болды. Кейіннен ОДМ-ды іске асырудың институционалдық архитектурасы Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің 2022 жылғы 11 қазандағы № 167-ө «Орнықты даму мақсаттары жөніндегі үйлестіру кеңесі туралы» өкімімен өзектендірілді. Аталған өкімге сәйкес ОДМ жөніндегі үйлестіру кеңесі Қазақстан Республикасының Үкіметі жанындағы консультативтік-кеңесші орган болып айқындалды, ал Қазақстан Республикасының Ұлттық экономика министрлігі ОДМ-ды мемлекеттік саясатқа интеграциялау мәселелері бойынша үйлестіруші орган ретінде белгіленді. Талдамалық және ұйымдастырушылық қолдауды күшейту мақсатында Үкімет «Экономикалық зерттеулер институты» Акционерлік қоғамыны ОДМ жөніндегі Үйлестіру кеңесінің Хатшылығы ретінде айқындау туралы шешім қабылдады. Институт базасында мамандандырылған құрылым – ОДМ жөніндегі Хатшылық (бұдан әрі – Хатшылық) қалыптастырылды. Бұл ретте Хатшылық мемлекеттік саясаттың нақты бағыттарына жауапты мемлекеттік органдарды алмастырмайды. Оның рөлі – ОДМ-ды іске асыру мәселелері бойынша жалпы үйлестірушілік, әдіснамалық, сараптамалық және талдамалық қолдау көрсету. Хатшылық қызметкерлері дамудың қаржыландырылуын бағалау, гендерлік және климаттық қаржыландыру, жобалық басқару және орнықты стратегиялық жоспарлау салаларында сараптамалық құзыреттерге ие. Мысалы, іс жүзінде Хатшылық Қазақстанның ОДМ бойынша Ерікті ұлттық шолуларын дайындауға, ОДМ-ды мониторингтеу және жергіліктендіру бойынша әдіснамалық тәсілдерді әзірлеуге, оқыту іс-шараларын өткізуге, сондай-ақ елдің ұлттық тәжірибесін халықаралық алаңдарда таныстыруға қатысады.

Кәсіпкерлік субъектілерінің санатын айқындау Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 29 қазандағы № 375-V «Кәсіпкерлік кодексінің» 24-бабында белгіленген критерийлер мен олардың шекті мәндеріне, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің 2023 жылғы 29 маусымдағы № 125 бұйрығымен бекітілген кәсіпкерлік субъектілері жұмыскерлерінің жылдық орташа санын және жылдық орташа табысын есептеу қағидаларына сәйкес жүзеге асырылады. Бүгінгі күні, салық заңнамасында белгіленген субъектілердің салықтық есептілікті ұсыну мерзімдерін ескере отырып, кәсіпкерлік субъектілерінің санаттары туралы ақпарат 2022–2024 жылдардағы орташа жылдық табыс және 2024 жылғы орташа жылдық жұмыскерлер саны негізінде айқындалады және «rsp.gov.kz» порталында орналастырылады (2025 жылғы деректер ескерілмейді). Кәсіпкерлік субъектілерінің санаттары туралы деректер Кәсіпкерлік субъектілерінің тізілімі арқылы автоматтандырылған режимде өңделеді және жыл сайын 15 желтоқсанға дейін жаңартылады. Мысал: «Алия» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі (бұдан әрі –«Алия» ЖШС) кәсіпкерлік субъектісі ретінде тіркелген және IT-қызметтер саласында өз қызметін жүзеге асырады. Қазіргі уақытта кәсіпкерлік субъектісінің санатын (микро, шағын, орта немесе ірі бизнес) айқындау үшін келесі көрсеткіштер пайдаланылады: 2022–2024 жылдардағы орташа жылдық табыс және 2024 жылғы жұмыскерлердің орташа жылдық саны. Салықтық есептілік деректері бойынша: «Алия» ЖШС-ның 2022–2024 жылдардағы орташа жылдық табысы 180 млн теңгені құрады, ал 2024 жылғы жұмыскерлердің орташа жылдық саны 18 адамды құрады. Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексінің 24-бабында және оған сәйкес қабылданған заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілерде белгіленген критерийлерге сәйкес, көрсетілген көрсеткіштер негізінде бұл субъект шағын кәсіпкерлік санатына жатады.

Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары – Ұлттық экономика министрінің 2024 жылғы 30 қыркүйектегі № 78 бұйрығымен бекітілген Кәсіпкерлік субъектілерінің тізілімін жүргізу және пайдалану қағидаларының (бұдан әрі – Тізілім) 7-тармағына сәйкес, Тізілімдегі мәліметтерді өзгерту мемлекеттік органдардың ақпараттық жүйелері арқылы өзара іс-қимыл жасау негізінде, оның ішінде Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті мен тіркеу органдарының (Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы) деректері негізінде жүзеге асырылады. Кәсіпкерлік субъектісінің қызмет түрі (Экономикалық қызмет түрлерінің жалпы жіктеуіші бойынша) өзгерген жағдайда, тіркеу деректеріне белгіленген тәртіппен тиісті өзгерістер енгізіледі, одан кейін мәліметтер Тізілімде автоматты түрде жаңартылады. Субъектінің белгілі бір санатпен келіспеуі бойынша жүгінген жағдайларды қоспағанда, кәсіпкерлік субъектілерінің тізілімін жүргізу жөніндегі уәкілетті органға жеке өтініш беру талап етілмейді. Мысал: «Батыс» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі (бұдан әрі – «Батыс» ЖШС) шағын кәсіпкерлік субъектісі ретінде тіркелген және тіркелген сәттен бастап бөлшек сауда саласында қызметін жүзеге асырып келген (Экономикалық қызмет түрлерінің жалпы жіктеуіші 47.19 — «Мамандандырылмаған дүкендердегі өзге де бөлшек сауда»). Бизнес бағытының өзгеруіне байланысты «Батыс» ЖШС бағдарламалық қамтамасыз етуді және ақпараттық технологияларды әзірлеу саласында қызметін жүзеге асыру туралы шешім қабылдады (Экономикалық қызмет түрлерінің жалпы жіктеуіші 62.01 — «Бағдарламалық қамтамасыз етуді әзірлеу»). Осы мақсатта кәсіпкерлік субъектісі: 1.Заңды тұлғаның тіркеу деректеріне салық органдары арқылы өзгерістер енгізді; 2.Экономикалық қызмет түрлерінің жалпы жіктеуішінің өзгеруі туралы мәліметтер Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросының ақпараттық жүйелеріне берілді; 3.Ақпарат Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кірістер комитетін қоса алғанда, уәкілетті мемлекеттік органдардың ақпараттық жүйелеріне автоматты түрде түсті; 4.Мемлекеттік органдар арасындағы ақпараттық өзара іс-қимыл негізінде кәсіпкерлік субъектілерінің тізіліміндегі мәліметтер автоматты түрде жаңартылды; Кәсіпкерлік субъектілерінің тізілімін жүргізуге уәкілетті органға қосымша жүгіну немесе жеке өтініш беру талап етілмеді