Наркотикалық және алкогольдік тәуелділік – адамның денсаулығына ғана емес, оның отбасына, әлеуметтік ортасына және болашағына әсер ететін күрделі мәселе. Дегенмен, дер кезінде мамандарға жүгініп, тиісті ем мен оңалтудан өту арқылы қалыпты өмірге оралуға болады. Алматы облысында тәуелділікке тап болған азаматтарға қандай медициналық көмек көрсетіледі? Емдеу қалай жүргізіледі? Көмекті тегін әрі құпия түрде алуға бола ма? Осы және өзге де сұрақтарға Алматы облыстық психикалық денсаулық орталығының директоры Тәжеков Әлімбек Мұхтарұлы жауап берді.
– Әлімбек Мұхтарұлы, соңғы жылдары есірткіге тәуелділік мәселесі қоғамды алаңдатып отыр. Мамандарды қандай қауіптер көбірек алаңдатады?
– Соңғы жылдары есірткі нарығы айтарлықтай өзгерді. Әсіресе, синтетикалық психобелсенді заттардың таралуы адам денсаулығы мен өміріне үлкен қауіп төндіреді. Мұндай заттардың құрамы мен әсері әртүрлі болуы мүмкін. Оларды тұтыну қысқа уақыттың ішінде тәуелділіктің қалыптасуына, психикалық және физикалық денсаулықтың нашарлауына әкелуі ықтимал.
Қауіп тек тәуелділіктің пайда болуымен шектелмейді. Адамның ұйқысы бұзылып, мазасыздық, көңіл күйдің күрт өзгеруі, есте сақтау қабілетінің төмендеуі және мінез-құлқындағы өзгерістер байқалуы мүмкін. Кейбір жағдайларда ауыр психикалық бұзылыстар да дамиды. Мұның салдары адамның өзіне ғана емес, оның отбасына, жақындарына және күнделікті өміріне де әсер етеді.
Сондықтан мәселенің асқынуын күтпей, алғашқы белгілер байқалған кезде-ақ маманға жүгіну маңызды. Көмек неғұрлым ерте көрсетілсе, емнің тиімділігін арттыруға және ықтимал асқынулардың алдын алуға мүмкіндік соғұрлым жоғары болады.
– Көптеген адам наркологқа баруға жүрексінеді. Бірі қоғамның теріс көзқарасынан қорықса, енді бірі есепке қойылып, өмір бойы белгілі бір шектеулерге тап боламын деп алаңдайды. Бұл қорқыныш қаншалықты негізді?
– Өкінішке қарай, мұндай түсініктер адамдардың уақытылы көмек алуына кедергі келтіреді. Кең тараған қате пікірдің бірі – маманға жүгінген адам өмір бойы есепте тұрады деген түсінік.
Медициналық бақылаудың негізгі мақсаты – адамды жазалау немесе оның құқықтарын шектеу емес, денсаулығын қалпына келтіруге көмектесу, жағдайын бақылау және қажетті медициналық-психологиялық қолдау көрсету.
Динамикалық бақылау аясында мамандар пациенттің денсаулық жағдайын бағалап, емдеу шараларын түзетіп, ықтимал асқынулардың алдын алады.
Сонымен қатар, өзіне қатысты ақпараттың жария болуынан қауіптенетін азаматтарға анонимді түрде кеңес алу және емделу мүмкіндігі қарастырылған. Медициналық ұйымдар Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес пациенттердің жеке деректері мен дәрігерлік құпиясын сақтауға міндетті.
Дегенмен, анонимді қабылдаудың нақты шарттары мен медициналық көмектің тәртібін тиісті медициналық ұйымнан алдын ала анықтаған жөн. Ең бастысы – ұялу немесе қорқыныш салдарынан көмекке жүгінуді кейінге қалдырмау.
– Тәуелділіктен емделуді тегін алуға бола ма?
– Иә, тиісті медициналық көрсетілімдер болған жағдайда көмек тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемі (ТМККК) шеңберінде көрсетіледі. Көмектің нақты көлемі мен оны алу тәртібі пациенттің жағдайына және қолданыстағы медициналық талаптарға сәйкес айқындалады.
Алматы облысының тұрғындары Талғар қаласындағы Облыстық психикалық денсаулық орталығына немесе тұрғылықты жері бойынша аудандық орталық ауруханалар жанындағы психикалық денсаулық және наркология кабинеттеріне жүгіне алады.
Алғашқы кеңесті тіркелген емханадағы жалпы практика дәрігерінен де алуға болады. Қажет болған жағдайда дәрігер пациентті тиісті бейінді маманға жолдайды.
Көмек алу үшін тәуелділіктің асқынуын күтудің қажеті жоқ. Уақытылы кеңес алу мәселені анықтап, әрі қарайғы емдеу жолын белгілеуге мүмкіндік береді.
– Емдеу қалай жүргізіледі? Орталыққа алғаш рет жүгінген адамды қандай кезеңдер күтеді?
– Ең алдымен, маман пациенттің жағдайын бағалайды. Психобелсенді заттарды тұтыну ерекшеліктері, қатар жүретін аурулар мен ықтимал асқынулар ескеріледі. Тексеру нәтижесіне қарай жеке емдеу жоспары жасалады.
Емдеудің негізгі кезеңдерінің бірі – дәрі-дәрмекпен емдеу және медициналық көрсетілімдер болған жағдайда детоксикация жүргізу. Бұл шаралар абстиненттік синдромның, яғни халық арасында «ломка» деп аталатын жағдайдың белгілерін жеңілдетуге және пациенттің жағдайын тұрақтандыруға бағытталған. Қажет болған жағдайда ем Талғар қаласындағы стационарда медицина қызметкерлерінің бақылауымен жүргізіледі.
Алайда жедел белгілерді жеңілдету – емдеудің алғашқы кезеңі ғана. Ағзаны зиянды заттардан тазарту тәуелділік мәселесін өздігінен толық шешпейді. Тұрақты нәтижеге қол жеткізу үшін пациентке медициналық, психологиялық және әлеуметтік қолдау қажет.
– Оңалту жұмыстары қалай жүргізіледі және оның маңызы неде?
– Тәуелділік адамның өмірінің көптеген саласына әсер етеді. Сондықтан оңалтудың мақсаты тек психобелсенді заттарды тұтынуды тоқтату емес, адамның күнделікті өмірге қажетті дағдыларын қалпына келтіру және қоғамға қайта бейімделуіне көмектесу.
Бұл үдеріске нарколог дәрігерлер, психотерапевтер, бейінді психологтер және химиялық тәуелділік бойынша мамандар қатысады. Пациенттер күйзеліспен зиянды заттарды тұтынбай күресуді, тәуелділікке қайта оралуға түрткі болатын жағдайларды тануды және ықтимал қайталанудың алдын алуды үйренеді.
Орталық базасында емдеу-еңбек шеберханасы да жұмыс істейді. Мұнда пациенттер тұрмыстық, әлеуметтік және еңбек дағдыларын қалпына келтіріп, пайдалы іспен айналысу арқылы өз мүмкіндіктеріне деген сенімін нығайтады.
Жыл басынан бері шеберханада көрпе, пижама, тоқылған шұлық, бас киім және ұлттық нақыштағы күртешелерді қоса алғанда, 54 бұйым дайындалған. Өнімдердің бір бөлігі пациенттердің және мекеменің құрылымдық бөлімшелерінің қажеттілігіне пайдаланылады.
Бұл күнделікті еңбек болғанымен, оңалтудан өтіп жатқан адам үшін оның маңызы зор. Ол тәртіпке үйренуге, өз еңбегінің нәтижесін көруге, өзіне деген сенімділікті арттыруға және қоғамға қайта бейімделуге ықпал етеді.
– Адамның сауығып кетуіне отбасының қолдауы қаншалықты маңызды?
– Отбасының қолдауы өте маңызды. Көбіне жақындары адамның мінез-құлқындағы өзгерістерді бірінші болып байқайды. Бірақ мұндай жағдайда қалай әрекет ету керектігін бәрі бірдей біле бермейді.
Кейде мәселені тек тыйым салу, кінәлау немесе үнемі бақылау арқылы шешуге тырысады. Алайда мұндай тәсіл әрдайым нәтиже бермейді, керісінше, отбасындағы түсініспеушілікті күшейтуі мүмкін.
Ең алдымен, адаммен қарым-қатынасты үзбей, оны кемсітпей, денсаулығына алаңдайтыныңызды білдірген жөн. Сонымен бірге қолдау көрсету тәуелділікті ақтау немесе қауіпті әрекеттерге көз жұму дегенді білдірмейді.
Әлеуметтік бейімдеу кезеңінде пациенттің туыстарымен де жұмыс жүргізіледі. Қажет болған жағдайда отбасы мүшелеріне психологиялық көмек көрсетіледі. Бұл оларға жақын адамын дұрыс қолдауды, жеке шекараны сақтауды және қиындықты жалғыз еңсеруге тырыспауды үйренуге мүмкіндік береді.
– Жақын адамның бойындағы қандай өзгерістерге назар аудару қажет?
– Көңіл күйдің күрт өзгеруі, әдеттен тыс мінез-құлық, шамадан тыс тұйықталу, ұйқының бұзылуы және күнделікті өмір салтындағы түсініксіз өзгерістер алаңдаушылық тудыруы мүмкін. Кейде жақындары белгісіз заттарды, күмәнді қаптамаларды немесе басқа да күдік тудыратын бұйымдарды байқайды.
Дегенмен, бұл белгілердің әрқайсысы өздігінен тәуелділіктің бар екенін дәлелдемейді. Олардың басқа да себептері болуы мүмкін. Сондықтан бірден айыптап, өз бетінше диагноз қоюға болмайды.
Ең дұрысы – адаммен сабырлы сөйлесіп, оның денсаулығына алаңдайтыныңызды жеткізіп, маманның көмегіне жүгінуді ұсыну.
Егер адамның есінен тануы, құрысуы, қатты қозуы, елестеулердің пайда болуы немесе тыныс алуының қиындауы сияқты қауіпті белгілер байқалса, дереу жедел жәрдем шақыру қажет.
– Көмекке жүгінуге әлі де батылы жетпей жүрген адамдарға не айтар едіңіз?
– Ең алдымен, өз мәселесін мойындаудан ұялмауға және көмек сұраудан қорықпауға шақырамын. Тәуелділік – кәсіби емдеуді қажет ететін ауру. Оны тек ерік-жігердің күшімен жеңуге тырысу әрдайым нәтиже бере бермейді. Бұл адамның әлсіздігін немесе оның сауығуға мүмкіндігі жоқ екенін білдірмейді.
Маманға жүгіну – ұят емес, өз денсаулығы мен болашағы үшін жасалған жауапты қадам. Қолдау тек тәуелділікке тап болған адамға ғана емес, оның отбасына да қажет.
Медицина мамандарының міндеті – пациентке емделу мен оңалтудан өтуге көмектесу, әлеуметтік байланыстарын қалпына келтіруге және толыққанды өмірге қайта оралуына жағдай жасау.
Көмек алу үшін қайда жүгінуге болады?
Алматы облысының тұрғындары төмендегі мекемелерге хабарласа алады:
* Алматы облыстық психикалық денсаулық орталығы: Алматы облысы, Талғар қаласы, Д. Қонаев даңғылы, 97.
* Аудандық медициналық ұйымдар: тұрғылықты жері бойынша аудандық орталық ауруханалар жанындағы психикалық денсаулық және наркология кабинеттері.
* Тіркелген емхана: жалпы практика дәрігеріне жүгініп, қажет болған жағдайда бейінді маманның кеңесін алуға болады.
* 1475 байланыс орталығы (Call-центр): көмек алу тәртібі мен қажетті ақпаратты нақтылау үшін хабарласуға болады.
Ең бастысы – мәселені жалғыз шешуге тырыспау. Уақытылы көмек, кәсіби ем және жақындардың қолдауы адамның денсаулығын қалпына келтіріп, толыққанды өмірге оралуына мүмкіндік береді. Тәуелділік – үкім емес. Ең маңыздысы – алғашқы қадамды жасау.
