Әділетті қоғам дегеніміз – әр азаматтың құқығы қорғалып, заң талаптары баршаға бірдей қолданылатын орта. Мұндай қоғамда адамның қызметі, әлеуметтік жағдайы немесе таныс-тамыры емес, заң алдындағы теңдігі басты орында тұрады. Өйткені мемлекет пен азамат арасындағы сенім де, қоғамдық тәртіп те, елдің тұрақты дамуы да ең алдымен заңның үстемдігіне байланысты. Заң бәріне ортақ болған жерде әділдікке сенім қалыптасады, ал заңды айналып өту қалыпты құбылысқа айналған жерде қоғамның берік негізіне сызат түседі.
Заң үстемдігі дегенді тек құқық қорғау органдарының жұмысы немесе құқық бұзған адамды жауапкершілікке тарту деп түсіну жеткіліксіз. Оның мағынасы әлдеқайда кең. Заң үстемдігі мемлекеттік органның шешім қабылдағанда заңға сүйенуі, қызметкердің өз өкілеттігін жеке мүддесіне пайдаланбауы, кәсіпкердің қызметін белгіленген талаптарға сай жүргізуі, ал азаматтың өз құқығын біліп қана қоймай, өз міндетіне де жауапкершілікпен қарауы. Яғни заңға құрмет қоғамның барлық саласында көрініс табуы тиіс.
Сыбайлас жемқорлық заң үстемдігіне тікелей қауіп төндіреді. Себебі жемқорлық бар жерде ортақ ережені жеке мүддеге қарай өзгертуге әрекет жасалады. Бір адамға заңсыз артықшылық берілсе, екінші адамның заңды құқығы шектелуі мүмкін. Бір шешім таныстыққа немесе жеке пайдаға қарай қабылданса, әділ бәсекенің мәні жоғалады. Мұндай жағдайда азаматтың «заң бәріне бірдей ме?» деген күмәні пайда болады. Сондықтан сыбайлас жемқорлықпен күрес – тек жекелеген заң бұзушылықтардың алдын алу емес, ең алдымен қоғамдағы әділдік пен заңға деген сенімді қорғау.
Кез келген азамат өз құқығының заңмен қорғалатынына сенуі керек. Жас маман жұмысқа орналасқанда оның білімі мен қабілеті бағаланатынына, кәсіпкер өз ісін жүргізгенде бәріне ортақ талаптар қолданылатынына, ата-ана баласының мүмкіндігі біреудің таныстығына емес, оның еңбегі мен біліміне байланысты болатынына сенгісі келеді. Осындай сенім қалыптасқан кезде адам заңды жолды таңдауға ұмтылады. Ал егер «мәселені шешудің басқа жолы бар» деген түсінік орнықса, бұл құқықтық мәдениетті әлсіретеді. Сондықтан заң үстемдігін нығайту үшін мемлекеттің жұмысы ғана емес, азаматтардың да заңға деген көзқарасы маңызды.
Құқықтық сауаттылық осы тұста ерекше мәнге ие. Өз құқығын білетін азамат заңсыз талапқа көнбеуге, күмәнді ұсыныстан бас тартуға және мәселені заң аясында шешуге бейім болады. Сонымен бірге құқықтық сауаттылық тек «менің қандай құқығым бар?» деген сұрақпен шектелмеуі керек. Әр құқықтың жанында жауапкершілік пен міндет те бар. Біз өз құқығымыздың сақталуын талап етсек, өзгенің де дәл сондай құқығына құрметпен қарауымыз қажет. Заңға құрмет дәл осы өзара жауапкершіліктен қалыптасады. Әсіресе жастар арасында құқықтық мәдениетті қалыптастырудың маңызы зор. Бүгін мектеп қабырғасында немесе жоғары оқу орнында жүрген жас ертең мемлекеттік қызметкер, кәсіпкер, дәрігер, мұғалім, инженер немесе басқа саланың маманы болады. Ол қандай қызмет атқарса да, қабылдайтын шешімдері қоғамға әсер етеді. Сондықтан жас кезінен заңды құрметтеу, әділ бәсекені бағалау, өзгенің құқығын бұзбау және заңсыз әрекетке төзбеу қағидаларын санасына сіңіру – болашаққа жасалған маңызды қадам.
Құқықтық тақырыптағы кездесулер, пікірсайыстар, түсіндіру жұмыстары мен қоғамдық бастамалардың мақсаты да жастарға дайын ережелерді жаттату емес, олардың саналы азаматтық ұстанымын қалыптастыру болуы тиіс. Сонымен қатар заң үстемдігі азамат пен мемлекеттік органдар арасындағы өзара сеніммен тығыз байланысты. Азамат мемлекеттік қызметтің ашық әрі әділ көрсетілетінін сезінуі, өз өтінішіне заң шеңберінде жауап алатынына сенуі қажет. Ал мемлекеттік қызметші үшін азаматқа қызмет көрсету – билік немесе артықшылық емес, жауапкершілік. Ашықтық пен есептілік күшейген сайын заңсыз әрекетке мүмкіндік азайып, халықтың мемлекеттік институттарға деген сенімі арта түседі.
Дегенмен әділетті қоғамды тек заңдар мен бақылау тетіктері арқылы құру мүмкін емес. Қанша жерден талап күшейгенімен, егер қоғамның өзі заң бұзушылыққа немқұрайды қараса, тұрақты нәтиже қалыптаспайды.
Заң үстемдігі әр адамның күнделікті әрекетінен де көрінеді. Жол қозғалысы ережесін сақтау, қоғамдық тәртіпке құрметпен қарау, өзгенің мүлкі мен құқығына қол сұқпау, қызметтік мүмкіндікті жеке пайдаға пайдаланбау, мәселені заңсыз жолмен шешуге ұмтылмау – мұның барлығы құқықтық мәдениеттің қарапайым көріністері.
Кейде адам өзіне тиімді болған кезде ережені айналып өтуді ұсақ нәрсе деп қабылдауы мүмкін. Бірақ заңның қадірі дәл осындай сәттерде сыналады. Біз өз құқығымыз бұзылған кезде әділдік талап етсек, өзіміз де басқа адамның құқығына нұқсан келтірмеуге тиіспіз. Заңның күші оның біреуге қатаң, біреуге жұмсақ болуында емес, бәріне бірдей қолданылуында. Осы қағида қоғам санасында орныққанда ғана «заңды сақтау керек болғандықтан сақтаймын» деген түсінік «заңды сақтау – менің азаматтық ұстанымым» деген деңгейге көтеріледі.
Әділетті қоғам бір күнде қалыптаспайды. Ол мемлекеттік институттардың ашық жұмысынан, заңның бұлжытпай орындалуынан, азаматтардың құқықтық сауаттылығынан және әр адамның жеке жауапкершілігінен құралады. Сыбайлас жемқорлыққа төзбеу де осы мәдениеттің ажырамас бөлігі. Себебі заңсыз артықшылыққа жол бермеу арқылы біз тек белгілі бір тәртіпті сақтап қоймаймыз, басқа адамның құқығын, адал еңбекті және қоғамдағы тең мүмкіндікті қорғаймыз.
Заңға құрмет – мемлекетке ғана қажет қағида емес, ол әр азаматтың қауіпсіз әрі әділетті ортада өмір сүруінің кепілі. Заң бәріне бірдей қызмет етіп, әр адам оның талаптарына бірдей құрметпен қараған кезде қоғамда сенім нығаяды. Ал сенім бар жерде тұрақтылық, жауапкершілік және даму бар. Сондықтан заң үстемдігі – жай ғана құқықтық ұғым емес. Ол – әділетті қоғамның берік негізі.
Заңгер Жандаулет Отарбайұлы
«Қарақия аудандық ішкі саясат жәнетілдерді дамыту бөлімі» ММ-нің
мемлекеттік әлеуметтік тапсырысыаясында дайындалды.