Жыланның уы адам ағзасына түскенде оның әсері бірден байқалады. Қауіпті сезген адам дереу көмек іздейді, ем қабылдайды. Ал қоғамның бойына тарайтын кейбір «удың» әсері бірден көрінбеуі мүмкін. Ол жылдар бойы іштен әлсіретіп, әділдікке деген сенімді азайтып, адамдарды «бәрібір ештеңе өзгермейді» деген немқұрайдылыққа жеткізеді. Сол қауіпті құбылыстың бірі – сыбайлас жемқорлық.
Жемқорлықтың жылан уынан да қауіпті тұсы – оның бір адаммен шектеліп қалмайтынында. Ол тамыр жайған жерде әділ бәсеке әлсірейді, адал еңбек құнсызданады, азаматтардың мемлекеттік институттарға және бір-біріне деген сеніміне сызат түседі.
Удың алғашқы тамшысы. Жемқорлық әрдайым үлкен көлемдегі парадан бастала бермейді. Кейде ол «танысым бар», «бір жолын табармыз», «ешкімге айтпай-ақ қояйық», «бәрі осылай істейді» деген қарапайым сөздердің тасасында тұрады. Осындай әрекет алғашында бір адамның ғана мәселесін шешкендей көрінуі мүмкін. Бірақ қоғам заңды айналып өтуді қалыпты жағдай ретінде қабылдай бастаса, оның салдары әлдеқайда ауқымды болады.
Бүгін бір адам таныстықпен заңсыз артықшылық алады. Ертең оны көрген екінші адам: «Оған болады, маған неге болмайды?» деп ойлайды. Үшінші адам да сол жолды таңдайды. Осылайша бір адамның теріс әрекеті біртіндеп қоғамдық әдетке айналу қаупін тудырады. У да дәл солай тарайды. Алдымен – бір тамшы. Кейін – бүкіл ағзаға.
Пара немесе заңсыз артықшылық туралы айтылғанда көбіне оны берген және алған екі тарап қана көз алдымызға келеді. Шын мәнінде оның үшінші тарапы да бар. Ол – әділетсіздіктің салдарын көрген адам. Мәселен, біреу заңсыз жолмен өзіне артықшылық алды делік. Сырттай қарағанда оның мәселесі ғана шешілгендей. Бірақ сол артықшылықтың салдарынан заң талаптарын адал орындаған басқа азаматтың мүмкіндігі шектелуі мүмкін. Біреу лайық емес орынға келсе – лайықты адам шетте қалады. Біреу әділетсіз жеңсе – адал бәсекелес ұтылады. Біреу ортақ игілікті жеке пайдасына пайдаланса – оның зардабын қоғам тартады. Сондықтан жемқорлықты «екі адамның арасындағы келісім» деп қарауға болмайды. Оның салдары әлдеқайда кең.
Жемқорлықтың әрбір көрінбейтін құрбанының артында адамның еңбегі, уақыты, үміті мен құқығы тұруы мүмкін. Ең қауіптісі – үйреніп кету.
Қоғам үшін жемқорлықтың өзінен де қауіпті бір құбылыс бар. Ол – оған үйреніп кету. «Бұрыннан солай», «Онсыз мәселе шешілмейді», «Бір мен өзгертемін бе?».
Осындай сөздер көбейген жерде жемқорлыққа қарсы иммунитет әлсірейді.
Адам әділетсіздікті көріп тұрып үндемесе, уақыт өте келе оны қалыпты жағдай ретінде қабылдай бастауы мүмкін. Ал қалыпты деп қабылданған теріс әрекетке қарсы тұру әлдеқайда қиын. Сондықтан сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениеттің маңызды бөлігі қоғамда оған деген мүлдем төзбеушілік көзқарасын қалыптастыру.
Заңсыз әрекетті «ептілік», таныстықты «мүмкіндік», параны «ризашылық» деп жұмсартып атау оның мәнін өзгертпейді. Әділетсіздік қандай атау берсек те әділетсіздік болып қала береді.
Адам не үшін білім алады? Не үшін еңбек етеді? Не үшін кәсібін жетілдіреді? Өйткені еңбегінің нәтижесіне қарай лайықты мүмкіндікке ие болатынына сенеді. Ал егер қоғамда білімнен бұрын таныстық, еңбектен бұрын заңсыз келісім, қабілеттен бұрын жеке байланыс маңызды деген түсінік қалыптасса, адал еңбек етуге деген ынта әлсірейді. «Еңбектенгеннен не пайда?» деген ойдың өзі қоғам үшін қауіпті. Әсіресе жастар осындай көзқарасты қабылдамауы керек. Жас адам өзінің білімі, қабілеті мен еңбегі арқылы жетістікке жетуге болатынына сенуі қажет. Сондықтан жемқорлықпен күресу тек қылмыстың алдын алу емес. Бұл – адал еңбекке деген сенімді қорғау. Сенім жоғалса, оны қалпына келтіру қиын. Кез келген қоғамның берік болуы заңдармен ғана өлшенбейді. Оның негізінде адамдар арасындағы сенім де жатыр. Азамат заң бәріне бірдей жұмыс істейтініне сенуі керек. Жас маман еңбегі әділ бағаланатынына сенуі керек. Кәсіпкер бәсекенің әділ өтетініне сенуі керек. Ата-ана баласының болашағы таныстыққа емес, оның білімі мен еңбегіне байланысты болатынына сенуі керек. Жемқорлық дәл осы сенімге соққы береді.
Бір рет жоғалған сенімді қайта қалпына келтіру үшін ұзақ уақыт қажет. Сондықтан сыбайлас жемқорлықтың алдын алу қоғамдағы әділдікке деген сенімді сақтаудың да маңызды шарты.
Жыланның уынан адам өзін сақтауға тырысады. Өйткені оның қауіпті екенін біледі. Ал қоғамды іштен улайтын жемқорлыққа да дәл сондай сақтықпен, дәл сондай төзбеушілікпен қарауымыз қажет. Өйткені жемқорлық бір қалтаға түскен заңсыз ақшамен аяқталмайды. Оның шынайы бағасы жоғалған мүмкіндік, тапталған құқық, әлсіреген сенім және құнсызданған адал еңбек.
Жемқорлық – жыланнан да улы. Ал оның ең тиімді емі – әділдікті таңдайтын, заңсыздыққа төзбейтін қоғам қалыптастыру.
Заңгер Жандаулет Отарбайұлы
«Қарақия аудандық ішкі саясат жәнетілдерді дамыту бөлімі» ММ-нің
мемлекеттік әлеуметтік тапсырысыаясында дайындалды.