Қазақстан Республикасының Конституциясы: жаңа билік архитектурасы

Қазақстан Республикасының Конституциясы: жаңа билік архитектурасы

2026 жылғы 15 наурыздағы республикалық референдумда қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясы мемлекеттік биліктің құрылымын түбегейлі өзгертті. 2026 жылғы 1 шілдеде екі палаталы Парламент тарихқа енді — 29 маусымда Сенаттың, ал 30 маусымда палаталардың соңғы бірлескен отырысы өтті.

Билік құрылымындағы негізгі өзгерістер:

• Сенат пен Мәжілістің орнына бір палаталы Құрылтай келді — тек пропорционалды жүйе (партиялық тізімдер) бойынша сайланатын 145 депутаттан тұрады, өкілеттік мерзімі — 5 жыл. Депутат болу үшін кандидат 25 жастан асқан, ҚР азаматы болуы және соңғы 10 жылда елде тұруы қажет.
• Құрылтайдың құзыретіне заң қабылдау, Үкіметтің жұмысын бақылау, вице-президентті, премьер-министрді, судьяларды тағайындауды Президентпен келісу және басқа да өкілеттіктер кіреді.
• Вице-президент лауазымы қайта енгізілді (1996 жылға дейін болған) — оны Президент Құрылтайдың келісімімен тағайындайды. Президент қызметінен мерзімінен бұрын кетсе, өкілеттік алдымен вице-президентке, одан кейін Құрылтай төрағасына, содан соң премьер-министрге өтеді.
• Халықтың мүддесін білдіретін жоғары консультативтік орган — Халық Кеңесі құрылды. Оның құзыретіне маңызды мәселелер бойынша кеңес беру, Құрылтайға заң жобаларын енгізу және референдум өткізуді ұсыну кіреді.
• Президент Бас прокурорды, Конституциялық және Жоғарғы соттардың төрағаларын, Ұлттық банк басшысын және ҰҚК төрағасын тағайындау құқығына ие болды.

Саясаттанушы Ғазиз Әбішевтің пікірінше, жаңа Конституция мемлекеттің нақты құрылымын дәлірек көрсетіп, “күшті Президент — ықпалды Парламент — есеп беретін Үкімет” формуласын бекітеді.