Ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы бұқаралық коммуникация жүйесіне түбегейлі өзгерістер енгізді. Бұрын ақпарат таратуда мерзімді басылымдар, радио және телевидение негізгі орын алса, бүгінде әлеуметтік желілер мен цифрлық платформалар қоғамдық ақпарат алмасудың маңызды алаңына айналды. Ақпаратты өндіру, тарату және қабылдау үдерісінің жеделдеуі журналистика саласының мазмұны мен кәсіби талаптарына да ықпал етті.
Қазіргі аудитория жаңалықты газеттен немесе телеарнадан ғана емес, Instagram, TikTok, Facebook, YouTube және басқа да платформалардан алады. Бұл ақпаратқа қолжетімділікті арттырғанымен, оның сапасы мен шынайылығына қатысты жаңа мәселелерді туындатты. Себебі әлеуметтік желіде жарияланған кез келген мәлімет кәсіби редакциялық тексеруден өте бермейді.
Ақпараттың жылдам таралуы мен оның шынайылығын тексеру арасындағы қайшылық цифрлық журналистиканың негізгі мәселелерінің біріне айналды. Бір жағынан, оқиға туралы жедел хабарлау маңызды болса, екінші жағынан, тексерілмеген деректі жариялау қоғамдық пікірге кері әсер етуі мүмкін.
Осы тұрғыдан алғанда, қазіргі журналистиканың басты міндеті – ақпаратты бірінші болып тарату ғана емес, оның дұрыстығына көз жеткізіп, қоғамға сенімді дерек ұсыну.
Цифрлық медианың ақпарат тарату жүйесіне әсері
Цифрлық медианың басты ерекшелігі – ақпараттың жеделдігі, интерактивтілігі және кең аудиторияға қолжетімділігі. Дәстүрлі бұқаралық ақпарат құралдарында редакциялық іріктеу мен тексеру жүйесі қалыптасқан болса, әлеуметтік желілерде пайдаланушылардың өздері де ақпарат өндірушіге айналды.
Бұл құбылыс коммуникацияның дәстүрлі моделін өзгертті. Ақпарат тек редакциядан аудиторияға бағытталып қоймай, пайдаланушылардың пікірлері, бөлісулері мен талқылаулары арқылы көпжақты сипатқа ие болды.
Reuters Institute for the Study of Journalism ұйымының 2025 жылғы Digital News Report зерттеуінде 48 елдегі 97 мыңнан астам онлайн жаңалық тұтынушының деректері талданған. Зерттеу нәтижесі бойынша, әлеуметтік желілер мен бейнеплатформалар арқылы жаңалық тұтыну үдерісі күшейіп, дәстүрлі ақпарат құралдарының аудиториямен байланысы өзгеріп жатқаны анықталған. Зерттеуге қатысушылардың 58 пайызы интернеттегі жаңалықтардың шынайы немесе жалған екенін ажыратуға алаңдайтынын білдірген. Ал жаңалықтарға жалпы сенім деңгейі 40 пайызды құраған.
Бұл көрсеткіштер цифрлық медианың ақпарат таратудағы ықпалы артқанымен, ақпараттық сенімділік мәселесінің әлі де өзекті екенін көрсетеді.
Әлеуметтік желілердің тағы бір ерекшелігі – ақпараттың эмоциялық сипатта берілуі. Көп жағдайда оқырманды қызықтыратын тақырыптар, қысқа бейнероликтер, тосын мәлімдемелер мен даулы пікірлер кеңінен таралады. Мұндай жағдайда мазмұнның қоғамдық маңызынан гөрі оның қаралым жинау мүмкіндігі басымдыққа ие болуы ықтимал.
Сондықтан цифрлық медиада ақпараттың таралу жылдамдығы мен сапасы арасындағы тепе-теңдікті сақтау маңызды.
Цифрлық платформалардың кең таралуы дәстүрлі журналистиканың маңызын төмендеткен жоқ. Керісінше, ақпараттық кеңістікте жалған мәлімет көбейген сайын кәсіби журналистиканың тексерілген дерек ұсыну қызметі айқындала түседі.
Дәстүрлі журналистиканың басты артықшылықтарының бірі – редакциялық жауапкершілік. Кәсіби редакцияда материалды жариялау алдында дереккөздер тексеріліп, ақпараттың екінші тараптан нақтылануы және құқықтық-этикалық талаптарға сәйкестігі қарастырылады.
Журналист ақпаратты жинау барысында бірнеше дереккөзге жүгініп, оқиғаға қатысы бар тараптардың пікірін алуы қажет. Бұл әсіресе әлеуметтік мәселелер, мемлекеттік басқару, денсаулық сақтау, білім беру және құқық салаларындағы материалдар үшін маңызды.
Бүгінде дәстүрлі басылымдардың да цифрлық кеңістікке бейімделуі қажет. Газет материалдарының электронды нұсқасын жариялау, әлеуметтік желілерде қысқа ақпарат тарату, бейнеформат пен подкасттарды пайдалану аудиторияны кеңейтуге мүмкіндік береді.
Алайда форматтың өзгеруі журналистік ұстанымның өзгеруіне негіз болмауы керек. Қандай платформада жарияланса да, ақпараттың дәлдігі, бейтараптығы және дереккөздің ашықтығы негізгі талап болып қалуы тиіс.
Әлеуметтік желілерде memleket.kz-ке жазылыңыз
Қазақстанның маңызды жаңалықтары мен пайдалы материалдары — өзіңізге ыңғайлы платформада.
