Атом энергетикасының ғылыми негіздері электр станциялары пайда болғанға дейін әлдеқайда бұрын қалыптасты. 1896 жылы француз физигі Анри Беккерель табиғи радиоактивтілікті ашты. Кейінгі онжылдықтарда ғалымдар атомның құрылысы мен сәулелену қасиеттерін зерттеді. 1938 жылдың аяғында Отто Ган мен Фриц Штрассман уран ядросының бөлінуінің эксперименталды дәлелдерін алды, ал Лиза Мейтнер мен Отто Фриш бұл процеске физикалық түсініктеме берді. Ауыр атом ядросы бөлінген кезде едәуір энергия бөлініп шығатыны және жаңа бөлінулерді іске қосуға қабілетті нейтрондар түзілетіні белгілі болды.
Келесі маңызды қадам басқарылатын шынжырлы реакцияны құру болды. 1942 жылғы 2 желтоқсанда Энрико Фермидің басшылығымен Chicago Pile-1 қондырғысы тарихтағы алғашқы өздігінен қуатталатын басқарылатын шынжырлы реакцияға қол жеткізді. Эксперимент бөліну процесін сүйемелдеуге және реттеуге болатынын растады. Ол зерттеулерге, материалдар өндіруге және энергия алуға арналған ядролық реакторларды құрудың ғылыми негізін қалады.
Алғашқы практикалық нәтижелер 1950-жылдардың басында пайда болды. 1951 жылғы 20 желтоқсанда американдық EBR-I эксперименталды реакторы алғаш рет атом ядроларының бөліну энергиясы есебінен пайдалануға жарамды электр энергиясын өндірді. Алғашында оның қуаты 200 ваттық төрт шамға жетсе, кейінірек реактор өзі орналасқан ғимаратты электр энергиясымен қамтамасыз етті. Келесі тарихи дата Обнинск қаласымен байланысты. 1954 жылғы 27 маусымда қуаты 5 мегаватт болатын атом электр станциясы жұмысын бастап, жалпы электр желісіне қосылды. Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік Обнинск АЭС-ін әлемдегі алғашқы атом электр станциясы деп атайды.
Кейінгі онжылдықтарда атом энергетикасы эксперименталды бағыттан толыққанды салаға айналды. Энергоблоктардың қуаты артып, басқару жүйелері, материалдар, ядролық отын және радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеу әдістері жетілдірілді. Сонымен қатар қауіпсіздікке қойылатын халықаралық талаптар қалыптасты. АЭХА-ның (МАГАТЭ) негізгі қағидаттарына сәйкес, ядролық және радиациялық қауіпсіздіктің басты мақсаты — ядролық объектінің өмірлік циклінің барлық кезеңдерінде адамдар мен қоршаған ортаны иондаушы сәулеленудің зиянды әсерінен қорғау.
Қазақстанның атом энергетикасы тарихы да «Балқаш» АЭС жобасынан әлдеқайда бұрын басталды. 1973 жылдан 1999 жылға дейін Ақтауда натрий жылу тасымалдағышы бар БН-350 реакторы пайдаланылды. Ол электр және жылу энергиясын өндіруге, сондай-ақ суды тұщытуға қолданылды. Реактор толық тоқтатылғаннан кейін оны пайдаланудан шығару және объектіні қауіпсіз күйге келтіру жұмыстары басталды. Сондықтан «Қазақстанның алғашқы АЭС-і» деген тіркес анықтауды талап етеді. Заманауи жоба Тәуелсіз Қазақстан тарихындағы алғашқы ірі атом электр станциясы болып табылады, дегенмен елде энергетикалық реакторды пайдалану тәжірибесі буыннан-буынға жалғасып келеді.
Қазақстан тарихында 1991 жылғы 29 тамызда Семей сынақ полигонының жабылуы ерекше орын алады. Полигон жабылғаннан кейін ел алдында оның аумағын зерттеу, сынақ инфрақұрылымын жою, радиациялық жағдайды бақылау және жекелеген учаскелерді оңалту міндеті тұрды. Бұл жұмысты онжылдықтар бойы Қазақстан Республикасының Ұлттық ядролық орталығы орындап келеді. Сонымен бірге елде ғылыми ұйымдар, зерттеу реакторлары, уран өнеркәсібі кәсіпорындары және ядролық физика, радиациялық қауіпсіздік әрі атом технологиялары саласындағы мамандар сақталып қалды.
Атом энергетикасын дамытуға дайындықтың жаңа кезеңі 2014 жылы «Қазақстандық атом электр станциялары» компаниясы құрылған кезде басталды. Компанияға жоба алдындағы және жобалау құжаттамасын дайындау, сондай-ақ АЭС құрылысы бойынша жұмыстарды ұйымдастыру міндеттері жүктелді. Қазақстанда АЭС салу туралы шешім 2024 жылғы 6 қазандағы республикалық референдумда қоғамдық қолдау тапты, онда референдумға қатысқан еліміздің азаматтарының 71%-дан астамы бұл мәселені қолдады.
2025 жылғы 8 тамызда Алматы облысының Үлкен ауылы ауданында инженерлік зерттеулер басталды. Мамандар аумақтың геологиялық, сейсмикалық, гидрогеологиялық және экологиялық сипаттамаларын зерттеуге кірісті. Бұл зерттеулер станция объектілерінің нақты орналасуын анықтау және жобалау құжаттамасын дайындау үшін қажет.
2026 жылғы 3 қыркүйекте «Қазақстандық атом электр станциялары» ЖШС мен «Росатом» құрылымына кіретін «Атомстройэкспорт» АҚ атом электр станциясын жобалауға, жабдықтар жеткізуге және салуға келісімшартқа қол қойды. Тараптарға осы келісімшарттың күшіне енуі үшін көзделген рәсімдерден, соның ішінде Қазақстан Үкіметімен келісуден өту қажет. Келісімшартқа қол қою жобаның практикалық кезеңге өтуін білдіреді, алайда, алдағы уақытта жобалау және инженерлік жұмыстар бойынша ауқымды міндеттерді жүзеге асыру қажет.
АЭС құру реактор ғимаратын салудан әлдеқайда ауқымды процесс болып табылады. АЭХА (МАГАТЭ) ядролық энергетиканы дамытуды заңнаманы, тәуелсіз мемлекеттік реттеуді, кадрларды даярлау жүйесін, физикалық қорғауды, апаттық дайындықты, отынмен қамтамасыз етуді және радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеуді қалыптастыруды қамтитын жүйелі процесс ретінде қарастырады. АЭХА тәсілінде үш негізгі фаза көзделген: негізделген шешім қабылдау, келісімшарт жасасуға және құрылысқа дайындық, содан кейін жобаны іске асыру және пайдалануға дайындыққа қол жеткізу. Барлығы ұлттық ядролық инфрақұрылымның 19 бағыты бағаланады.
Қазақстанның алғашқы заманауи АЭС-іне дейінгі жол бірнеше тарихи бағытты біріктіреді. Бұл — атом энергиясын игерудің әлемдік тәжірибесі, БН-350 реакторын пайдалану, ұлттық ғылыми орталықтардың жұмысы, азаматтардың референдумдағы шешімі және инфрақұрылымды жүйелі түрде дайындау. Болашақ станция дәл есептеулердің, тәуелсіз бақылаудың, мамандар даярлаудың және қауіпсіздік талаптарын қатаң сақтаудың нәтижесі болуы тиіс. Осылайша жүйелі ықпал ету атом ядросының энергиясын өнеркәсіп, қалалар және болашақ ұрпақ үшін сенімді электр көзіне айналдыруға мүмкіндік береді.
Азбергенов Мади Нұрбекұлы
«Қазақстандық атом электр станциялары» ЖШС-нің Энергетика тобының жетекші инженері
