Спикер ядролық технологиялардың азық-түлікті өңдеу, ағынды суларды тазарту, радиофармацевтикалық препараттар өндіру және ауыл шаруашылығындағы өнім шығынын азайту салаларында қалай қолданылатыны туралы айтып берді.
Радиациялық технологиялар Қазақстанға егіннің сақталу кезіндегі шығынын азайтуға, ауыл шаруашылығын сырттан келетін зиянкестерден қорғауға, азық-түліктің сақтау мерзімін ұзартуға және тазартылған ағынды суларды қайта пайдалануға мүмкіндік береді. Бұл туралы BES.media басылымына берген сұхбатында Ядролық физика институтының бас директоры Саябек Сахиев айтып, өңделген өнімнің радиоактивті болмайтынын, елімізде қандай қондырғылар жұмыс істеп тұрғанын және олардың болашақта Сорбұлақ жинақтау жүйесіндегі суды тазартуға қалай қолданылуы мүмкін екенін түсіндірді.
– Саябек Қуанышбекұлы, ауыл шаруашылығындағы радиациялық технологиялар іс жүзінде нені білдіреді?
– Бұл – өнімдерді арнайы өңдеу технологиясы. Ол микробтар мен зиянкестерді жойып, азық-түліктің ұзақ сақталуына мүмкіндік береді. Өңдеу барысында өнім радиоактивті болмайды, өйткені сәулелену тек өңдеу процесі кезінде ғана әсер етеді.
Мысалы, Қазақстанға шетелден әкелінетін көкөніс пен жемістерге карантиндік өңдеу жүргізуге болады. Себебі өніммен бірге қауіпті жәндіктер мен карантиндік ағзалар да келуі мүмкін. Мұндай өңдеуді ірі шекаралық және логистикалық тораптардың жанындағы арнайы қондырғыларда жүргізу карантиндік зиянкестердің ел ішінде таралу қаупін азайтады.
Радиациялық өңдеу халықаралық деңгейде мойындалған әрі көпжылдық ғылыми зерттеулерге негізделген. Бұл бағытты Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) мен БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (ФАО) қолдайды. Сонымен қатар, ол МАГАТЭ мен ФАО жүзеге асырып жатқан Atoms4Food бастамасы аясында дамып келеді. Бағдарлама азық-түлік қауіпсіздігін арттыруға, өнім шығынын азайтуға және ауыл шаруашылығы зиянкестерімен күресуге бағытталған.
МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Гроссидің Қазақстанға сапары барысында атом энергетикасы, медицина және ауыл шаруашылығындағы радиациялық технологиялар саласындағы ынтымақтастық туралы үш құжатқа қол қойылды. Соның бірі – Atoms4Food бастамасы аясында Ұлттық ғылым академиясымен өзара іс-қимылды дамыту.
– Астықты радиациялық өңдеу Қазақстандағы өнім шығынын қалай азайтады?
– Мұндай өңдеу астықтағы жәндіктерді жойып, микробтық ластануды азайтады. Соның нәтижесінде сақтау кезіндегі шығын төмендейді. Мысалы, Канадада бидай мен ұнды радиациялық өңдеу жәндіктер мен паразиттерге қарсы ресми түрде қолданылады. Сарапшылардың мәліметінше, Канадада өнім шығыны 8–10 пайыз болса, Қазақстанда бұл көрсеткіш 40 пайызға дейін жетеді.
Осылайша, бұл технология өнімнің қауіпсіздігін арттыруға, сақтау мерзімін ұзартуға, зиянкестердің сырттан келуіне жол бермеуге және егін шығынын азайтуға мүмкіндік береді.
– Радиациялық тазарту дәстүрлі химиялық және биологиялық тазартудан несімен ерекшеленеді?
– Дәстүрлі тазарту қондырғылары көптеген ластаушы заттарды тиімді жояды. Бірақ табиғи жолмен қиын ыдырайтын химиялық қосылыстарға келгенде олардың мүмкіндігі шектеулі. Мысалы, тоқыма өнеркәсібінің ағынды суларындағы бояғыштар биологиялық тазартудан кейін де сақталуы мүмкін. Электронды шоқпен өңдеу мұндай заттардың молекулаларын ыдыратып, кейін оларды оңай тазартуға мүмкіндік береді.
Бұл технология қолданыстағы тазарту жүйелерін алмастырмайды, керісінше терең тазартудың қосымша кезеңі ретінде қолданылады. Ол әсіресе бояғыштар, дәрілік заттардың қалдықтары және басқа да қиын ыдырайтын заттар бар өндірістік ағынды суларды тазартуда тиімді.
Осындай жобалар Оңтүстік Кореяда, Қытайда, Польшада және Еуропаның басқа да елдерінде іске асырылған. Қазақстан үшін бұл бағыт ерекше маңызды, өйткені елімізде су тапшылығы байқалады және алдағы уақытта суға деген сұраныс арта түседі.
Терең тазартылып, сапасы тексерілген суды кейін ауыл шаруашылығында суару, саябақтар мен жасыл аймақтарды күтіп-баптау, көшелерді жуу, құрылыс жұмыстары және басқа да техникалық мақсаттарға қайта пайдалануға болады. Бұл таза су қорын үнемдеп, табиғи су көздеріне түсетін жүктемені азайтады.
– Қазіргі таңда Ядролық физика институтында қандай қондырғылар жұмыс істейді?
– Жаңа Cyclone C18/9 медициналық циклотронын қоса алғанда, институтта 12 негізгі эксперименттік қондырғы бар. Олар медициналық бұйымдарды зарарсыздандыруға, азық-түлікті өңдеуге және жаңа материалдар әзірлеуге пайдаланылады.
Институттың маңызды бағыттарының бірі – онкологиялық және басқа да ауруларды анықтау мен емдеуге арналған радиофармацевтикалық препараттар өндіру. Бұл препараттар жыл сайын Қазақстан бойынша 20 мыңнан астам пациентке қолданылады, ал жалпы пайдаланылған медициналық процедуралар саны 80 мыңнан асты.
Институт йод-131, молибден-99, технеций-99m және фтор-18 изотоптарын шығарады. Жаңа циклотрон олардың өндірісін кеңейтіп, жеткізілімнің тұрақтылығын қамтамасыз етеді.
Егер Денсаулық сақтау министрлігі мен жеке компаниялардың қолдауымен 3 млрд теңге көлемінде қаржы бөлінсе, институт 6 айдан 2 жылға дейінгі мерзімде үш жаңа радиофармпрепаратты нарыққа шығарып, оларды төрт өңірлік медициналық орталыққа жеткізуді ұйымдастыра алады. Бұл онкологиялық ауруларды емдеу мүмкіндігін кеңейтіп, шетелдік емге тәуелділікті азайтып, медициналық туризмді дамытуға жол ашады.
– Ауыл шаруашылығы мен тамақ өнеркәсібіне арналған қандай технологиялар әзірленуде?
Институт астықты, құс етін, кептірілген жемістерді, дәрілік өсімдіктерді және басқа өнімдерді электронды шоқпен өңдеу технологиясын дамытып келеді. Бұл өнімнің микробтық ластануын азайтып, қауіпсіздігін арттырып, сақтау мерзімін ұзартады.
Сонымен қатар, өсімдіктерге суды біртіндеп беретін гидрогельдер мен сорбенттер әзірленуде. Олар суару кезінде суды үнемдеп, құрғақшылық кезеңінде егіннің төзімділігін арттыруға мүмкіндік береді.
Бұдан бөлек, институт қаптамаларды, медициналық бұйымдарды және биотехнологиялық өнімдерді радиациялық стерилизациялау технологияларын дамытып жатыр. Бұл әзірлемелер өнімнің қауіпсіздігі мен сапасын арттырып, сақтау кезіндегі шығынды азайтып, оның бәсекеге қабілеттілігін күшейтеді.
– Қазақстандық тәжірибенің ерекшелігі неде?
Ядролық физика институтының басты артықшылығы – ғылыми зерттеуден бастап дайын өнімді өндіруге дейінгі толық циклді қамтуы.
Мысалы, институт күйік, жара және ойық жараларды емдеуге арналған AQUA DRESS гидрогель таңғыштарын, сондай-ақ косметикалық маскалар мен патчтарды әзірледі. Сонымен бірге медициналық бұйымдарды радиациялық стерилизациялау, азық-түлікті өңдеу және жаңа материалдар жасау жұмыстарымен айналысады.
Институт кобальт-57 изотопын шетелге экспорттайды және МАГАТЭ-мен бірлесіп ағынды суларды тазарту, пластик қалдықтарын қайта өңдеу және ресурстарды тиімді пайдалану жобаларын жүзеге асырып келеді.
– Ағынды суларды радиациялық тазарту бойынша пилоттық жобалар бар ма?
Қазіргі уақытта Қазақстанда мұндай пилоттық қондырғы жоқ. Дегенмен Ядролық физика институты технологияны тәжірибелік сынақтан өткізуге дайындық жүргізуде.
2025 жылы Қазақстанның алты облысымен ынтымақтастық туралы меморандумдарға қол қойылды. Жоба аясында нақты ағынды сулардың құрамы зерттеліп, негізгі ластаушы заттар анықталады және электронды шоқпен өңдеудің тиімділігі бағаланады.
Зерттеудің негізгі нысандарының бірі – Алматы қаласының тазарту құрылыстарынан кейінгі ағынды су жиналатын Сорбұлақ жүйесі. Институт су сынамаларын алып, ластаушы заттарды анықтап, өнеркәсіптік электронды үдеткіш арқылы оңтайлы өңдеу режимдерін әзірлеуге дайын.
Келесі кезеңде нысанның өзіне пилоттық қондырғы орнатылып, нақты жағдайда тазарту сапасы, өнімділігі, энергия шығыны және суды қайта пайдалану мүмкіндігі жан-жақты бағаланатын болады.
