Медициналық-әлеуметтік сараптамадан (МӘС) өту кезінде азаматтарда жиі сұрақтар туындайды: егер адам сараптамаға нақты бір ауруына байланысты келсе, мамандар неге оның күнделікті өмірі, жұмысы, өзін-өзі күтуі, жүріп-тұруы, айналасындағылармен қарым-қатынасы және үйреншікті әрекеттерді орындауы туралы сұрайды?
Кейде мұндай сұрақтар түсінбеушілік, тіпті наразылық тудыруы мүмкін. Адамға өзінің ауруы анық, медициналық құжаттары тапсырылған, диагнозы қойылған сияқты көрінеді. Сондықтан қойылатын сұрақтар тек денсаулық жағдайына қатысты болуы керек деп ойлайды.
Алайда медициналық-әлеуметтік сараптама диагнозды растаумен ғана шектелмейтінін түсіну маңызды. Оның міндеті — аурудың немесе жарақат салдарының ағза функцияларына, адамның күнделікті өміріне қалай әсер ететінін және оның әлеуметтік қорғауға қаншалықты мұқтаж екенін бағалау.
Диагноз — жағдайдың толық көрінісі емес
Бір диагноз әртүрлі адамдарда ағза функцияларының бұзылу деңгейі мен тіршілік әрекетінің шектелуіне қарай әртүрлі көрініс беруі мүмкін.
Мысалы, екі адамда бірдей ауру болуы мүмкін. Бірақ олардың біреуі өздігінен жүріп-тұрады, өзіне қызмет көрсетеді және күнделікті әрекеттерінің көпшілігін орындайды. Ал екіншісіне айналасындағылардың тұрақты көмегі қажет болуы мүмкін.
Мұндай жағдайларда медициналық диагноз бірдей болғанымен, ағза функцияларының бұзылу дәрежесі мен аурудың күнделікті өмірге әсері айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін.
Сондықтан МӘС жүргізу кезінде аурудың атауы мен тексеру нәтижелері ғана емес, ағза функциялары бұзылуының сипаты, айқындылығы мен тұрақтылығы, тіршілік әрекетінің шектелуі және белгіленген өлшемшарттарда көзделген басқа да мән-жайлар ескеріледі.
Негізгі мәселе тек адамның қандай аурумен ауыратынында емес, сол аурудың қандай салдарға әкелетінінде.
МӘС мамандары не туралы сұрауы мүмкін және не үшін?
Сараптама барысында тіршілік әрекетінің әртүрлі қырларына қатысты сұрақтар қойылуы мүмкін. Ең жиі кездесетін мысалдарды қарастырайық.
- Өзін-өзі күту қабілеті
Маман адамның өздігінен киіне алатынын, тамақ іше алатынын, жеке бас гигиенасын сақтайтынын, дәретхананы пайдалана алатынын, тамақ дайындайтынын және күнделікті басқа да әрекеттерді орындай алатынын нақтылауы мүмкін.
Бұл не үшін маңызды?
Өйткені ауру адамның өз бетінше әрекет ету мүмкіндігін әртүрлі дәрежеде шектеуі мүмкін. Бір адамға қосымша уақыт немесе арнайы құралдар жеткілікті болса, екіншісіне мезгіл-мезгіл көмек қажет болуы мүмкін, ал үшіншісіне тұрақты қолдау қажет болуы ықтимал.
Сондықтан адамның белгілі бір әрекетті орындай алатынын ғана емес, оны қаншалықты дербес әрі қауіпсіз орындайтынын, көмектің қажеттілігін және оның көлемін түсіну маңызды.
- Өздігінен жүріп-тұру қабілеті
Сұрақтар адамның бөгде адамның көмегінсіз жүре алатынына, баспалдақпен көтеріле алатынына, үйден шыға алатынына, ұзақ қашықтыққа жүре алатынына, таяқ, жүріс құралы немесе мүгедектер арбасын пайдаланатынына қатысты болуы мүмкін.
Мысалы, көру қабілеті бұзылған адам жүре алғанымен, бейтаныс жерде бағдарлану кезінде елеулі қиындықтарға тап болып, бірге жүретін адамның көмегіне мұқтаж болуы мүмкін.
Тірек-қимыл аппараты аурулары бар адам өздігінен тұрып, бөлме ішінде қозғала алғанымен, ұзақ қашықтыққа жүру кезінде айтарлықтай қиындықтарға тап болуы мүмкін.
Мұндай сұрақтар ағза функцияларының бұзылуына байланысты шектеулердің сипаты мен айқындылығын нақтылауға көмектеседі.
- Кеңістікте және қоршаған ортада бағдарлану
Көру, есту қабілеті бұзылғанда, сондай-ақ неврологиялық және кейбір басқа аурулар кезінде адамның бағдарлану, ақпаратты қабылдау және қоршаған ортамен қауіпсіз әрекеттесу ерекшеліктері нақтылануы мүмкін.
Мысалы, көру қабілеті айтарлықтай төмендеген жағдайда тек көру өткірлігінің көрсеткіштерін ғана емес, осы бұзылыстың адамның өздігінен бағдарлануына және күнделікті әрекеттерді орындауына қалай әсер ететінін де бағалау маңызды.
Бұл бір ғана жауап мүгедектік тобын автоматты түрде анықтайды дегенді білдірмейді. Бағалау белгіленген өлшемшарттарға сәйкес медициналық деректер мен функционалдық шектеулердің жиынтығы негізінде жүргізіледі.
- Қарым-қатынас жасау және айналасындағылармен өзара әрекеттесу
Кейде азаматтардан не себепті қарым-қатынас жасау, өзіне бағытталған сөзді түсіну, ойын жеткізу немесе басқа адамдармен өзара әрекеттесу қабілеті туралы сұрайтыны түсініксіз болуы мүмкін.
Мұндай сұрақтар есту және сөйлеу қабілеті бұзылғанда, сондай-ақ белгілі бір неврологиялық, психикалық және басқа аурулар тиісті функцияларға әсер еткен жағдайда маңызды болуы мүмкін.
Бұл сұрақтардың мақсаты — адамның нақты қандай қиындықтарға тап болатынын және олардың тіршілік әрекетін қаншалықты шектейтінін анықтау.
- Оқу және еңбек ету қабілеті
Адамнан оқуын немесе жұмысын жалғастырып жүргені, қандай міндеттер атқаратыны, үйреншікті тапсырмаларды орындау кезінде қиындықтарға тап болатыны және арнайы жағдайлардың қажеттілігі туралы сұралуы мүмкін.
Бұл не үшін маңызды?
Өйткені ауру адамның жаңа дағдыларды меңгеруіне, зейінін сақтауға, дене жүктемесін көтеруіне, белгілі бір күн тәртібін ұстануына немесе қалыпты еңбек жағдайында жұмыс істеуіне әсер етуі мүмкін.
Бұл ретте адамның жұмыс істеуі немесе оқуы мүгедектікті белгілеуге негіз жоқ дегенді білдірмейді. Сол сияқты жұмыс істемеу фактісінің өзі де мүгедектікті белгілеуге жеткілікті негіз болып саналмайды.
Бағалау кезінде адамның тек жұмыспен қамтылуы емес, белгіленген өлшемшарттарда көзделген ағза функцияларының бұзылуы мен тіршілік әрекетінің шектелуі ескеріледі.
- Айналасындағылардың көмегі мен қолдауына мұқтаждық
Мамандар адамның жалғыз тұратынын, күнделікті тұрмыста оған кім көмектесетінін, бірге жүретін адамның көмегіне, оңалтудың техникалық құралдарына немесе қолдаудың басқа түрлеріне мұқтаж екенін нақтылауы мүмкін.
Мұндай сұрақтар тым жеке болып көрінуі мүмкін. Алайда олар тіршілік әрекетін бағалауға қатысты болса, адамның нақты қажеттіліктерін түсінуге көмектеседі.
Мысалы, адамның үйден өздігінен шыға алуы мен әр шыққан сайын бірге жүретін адамның көмегіне мұқтаж болуы — күнделікті өмірдегі дербестік тұрғысынан екі түрлі жағдай.
Сонымен қатар отбасылық жағдай, туыстарының болуы немесе олардың көмектесуге дайын болуы денсаулық жағдайын бағалауды алмастырмайды және белгіленген өлшемшарттардан бөлек қарастырылмауы керек.
Неліктен сұрақтар нақты ауруға қатысы жоқ сияқты көрінуі мүмкін?
Бұған бірнеше себеп бар.
Біріншіден, аурудың салдары әрдайым бір ғана ағзамен немесе функциямен шектелмейді. Кейбір аурулар бір мезгілде адамның жүріп-тұруына, өзін-өзі күтуіне, қарым-қатынас жасауына және тіршілік әрекетінің басқа да қырларына әсер етуі мүмкін.
Екіншіден, нақты шектеулерді түсіну үшін бір ғана медициналық қорытынды жеткіліксіз болуы мүмкін. Құжаттарда диагноз, тексеру нәтижелері мен емдеу туралы мәліметтер көрсетіледі, ал адамның жауаптары оның күнделікті өмірдегі функционалдық мүмкіндіктерін толықтыруы мүмкін.
Үшіншіден, мамандар адамның жағдайын кешенді түрде бағалауы қажет. Аурудың сипаты мен сараптаманың мақсатына қарай әртүрлі функционалдық көрсеткіштер маңызды болуы мүмкін.
Алайда кез келген сұрақ автоматты түрде қажет деп есептелмейтінін атап өткен жөн. Сұрақтар сараптаманың мақсаттарына, денсаулық жағдайын, ағза функцияларын, тіршілік әрекетінің шектелуін немесе қолданыстағы қағидаларда көзделген басқа да мән-жайларды бағалауға қатысты болуы керек.
Бұл мамандар кез келген нәрсені сұрай алады дегенді білдіре ме?
Жоқ. Кешенді бағалау кез келген сұрақты шектеусіз қоюға болады дегенді білдірмейді.
Сұрақтар медициналық-әлеуметтік сараптаманың мақсаттары мен міндеттеріне сәйкес болуы керек. Олардың мазмұны аурудың сипатына, анықталған бұзылыстарға, ұсынылған медициналық құжаттарға және сараптамалық шешім қабылдау үшін маңызды мән-жайларға байланысты болады.
Егер адамға белгілі бір сұрақтың не үшін қойылғаны түсініксіз болса, ол маманнан бұл сұрақтың жүргізіліп жатқан сараптамаға қандай қатысы бар екенін түсіндіруді сабырлы түрде сұрай алады.
Мысалы, былай сұрауға болады:
«Түсіндіріп жіберсеңіз, бұл сұрақ менің денсаулық жағдайымды және тіршілік әрекетімнің шектелуін бағалау үшін қандай маңызға ие?»
Мұндай тәсіл сараптама барысын жақсырақ түсінуге және өзара түсініспеушілікті азайтуға көмектеседі.
МӘС кезінде қойылатын сұрақтарға қалай дұрыс жауап беру керек?
Ең бастысы — шынайы әрі нақты жауап беріп, күнделікті өмірдегі нақты жағдайды сипаттау.
Шағымданғандай көрінбеу үшін қиындықтарды жасырудың қажеті жоқ. Сонымен қатар сараптаманың нәтижесіне әсер етеді деп ойлаған жауаптарды таңдап, шектеулерді асыра көрсету де дұрыс емес.
Егер адам белгілі бір әрекетті орындай алса, бірақ оны бөгде адамның көмегімен, айтарлықтай күш жұмсап, техникалық құралдарды пайдаланып немесе арнайы жағдайларда ғана орындайтын болса, мұны нақтылап айтуы керек.
Мысалы, «Өзім жүремін» деген қысқа жауаптың орнына: «Үй ішінде өзім жүріп-тұрамын, бірақ көру қабілетімнің бұзылуына байланысты көшеде маған бірге жүретін адамның көмегі қажет» деп түсіндіруге болады.
Немесе «Өзіме өзім қызмет көрсете аламын» деген жауаптың орнына қандай әрекеттерді көмексіз орындайтынын, ал қайсысын орындау кезінде қиындықтар туындайтынын нақтылауға болады.
Мұндай түсініктемелер адамның функционалдық мүмкіндіктерін дәлірек бағалауға мүмкіндік береді.
Егер тұрақты бұзылыстарды растайтын медициналық қорытындылар, тексеру нәтижелері, емдеу және оңалту туралы мәліметтер болса, олардың белгіленген тәртіппен ұсынылғаны маңызды.
Неліктен диагнозды, мүгедектік тобын және жеке қажеттіліктерді шатастырмау керек?
Бұл — өзара байланысты, бірақ бірдей емес үш ұғым.
- Диагноз адамның ауруын немесе денсаулық жағдайын сипаттайды.
- Мүгедектік тобы заңнамада көзделген өлшемшарттар негізінде, ағза функцияларының тұрақты бұзылу дәрежесі мен тіршілік әрекетінің шектелуі ескеріле отырып белгіленеді.
- Жеке қажеттіліктер адамның денсаулық жағдайына байланысты қандай көмекке, оңалтуға және әлеуметтік қолдауға мұқтаж екенін білдіреді.
Сондықтан белгілі бір диагноз барлық жағдайда автоматты түрде нақты бір мүгедектік тобын немесе оны белгілеудің белгілі бір мерзімін білдіреді деп айтуға болмайды.
Тіпті ауыр ауру кезінде де сараптамалық шешім қажетті деректердің жиынтығы мен қолданыстағы өлшемшарттар негізінде қабылданады.
Сонымен қатар аурудың сырт көзге байқалатын белгілерінің болмауы адамның елеулі шектеулері жоқ дегенді білдірмейді. Кейбір бұзылыстарды күнделікті қарым-қатынас кезінде байқау мүмкін емес. Сондықтан медициналық құжаттар мен объективті тексеру нәтижелері маңызды рөл атқарады.
Егер адам сараптаманың барысымен немесе нәтижесімен келіспесе, не істеу керек?
Егер азаматтың сараптаманың мазмұнына қатысты сұрақтары болса, ол қандай мән-жайлар бағаланғанын және шешімнің қандай негізде қабылданғанын түсіндіруді сұрай алады.
Егер адам МӘС нәтижесімен келіспесе, Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен шешімге шағымдануға құқылы.
Бұл ретте жекелеген сұраққа түсініктеме сұрау мен сараптаманың қорытынды шешімімен келіспеуді ажырата білу маңызды. Әрі қарай қандай әрекет жасау керектігі нақты жағдайға байланысты болады.
Ең бастысы, нені түсіну қажет?
Медициналық-әлеуметтік сараптама диагнозды қайта қою немесе адамның сұрақтарға дұрыс жауап бере алатынын тексеру үшін жүргізілмейді.
Оның мақсаты — өз құзыреті мен белгіленген өлшемшарттар шеңберінде адамның жағдайын бағалау, мүгедектікті белгілеуге қажетті негіздердің бар-жоғын анықтау және әлеуметтік қорғау мен оңалтудың тиісті шараларын айқындау үшін маңызды мән-жайларды ескеру.
Сондықтан жүріп-тұру, өзін-өзі күту, қарым-қатынас жасау және күнделікті басқа да әрекеттер туралы сұрақтар, бір қарағанда, аурудың атауына тікелей қатысы жоқ сияқты көрінгенімен, сараптаманың маңызды бөлігі болуы мүмкін.
Сұрақтардың не үшін қойылатынын түсіну адамның сараптамадан саналы түрде өтуіне көмектеседі, ал мамандармен ашық диалог өзара түсіністікті нығайтады.
Егер МӘС рәсіміне қатысты сұрақтарыңыз болса, нақты жағдайды және қолданыстағы нормативтік талаптарды ескере отырып, түсініктеме алған маңызды.
