Қазақстан Республикасында азаматтарды әлеуметтік қамтамасыз етудің құқықтық негіздерін 2023 жылғы 20 сәуірдегі № 224-VII "Қазақстан Республикасының әлеуметтік кодексі" (бұдан әрі – Кодекс) айқындайды.
1. Кодекстің 175-бабына сәйкес мүгедектігі бойынша Мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақы мүгедектік белгіленген күннен бастап, бірақ оны тағайындауға өтініш берген күнге дейін үш айдан аспайтын мерзімге немесе "Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес проактивті қызмет арқылы жәрдемақы тағайындауға келісім алған күнге дейін тағайындалады. Мүгедектік бойынша жәрдемақы мүгедектік белгіленген жағдайда, жәрдемақы тағайындауға өтініш берілген уақытқа дейін жұмыс тоқтатылғанына немесе мүгедектік қашан басталғанына қарамастан – жұмыс немесе қызмет кезеңінде, жұмысқа түскенге дейін немесе жұмыс тоқтатылғаннан кейін де тағайындалады.
2. Кодекстің 234-бабына сәйкес асыраушысынан айрылу жағдайы бойынша Мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақы жәрдемақы алу құқығы пайда болған күннен бастап, бірақ жәрдемақы тағайындау үшін барлық қажетті құжаттармен жүгінген күнге дейін он екі айдан аспайтын мерзімде тағайындалады.
Асыраушысынан айрылу бойынша жәрдемақы алуға құқығы бар отбасының барлық мүшелеріне асыраушысынан айрылу жағдайы бойынша бір жалпы мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақы тағайындалады. Отбасы мүшесінің талабы бойынша оның асыраушысынан айрылу жағдайы бойынша жәрдемақы үлесі бөлінеді және оған бөлек төленеді. Жәрдемақы үлесін бөлу оны бөлуге өтініш берілген күннен бастап жүргізіледі.
3. Арнаулы мемлекеттік жәрдемақы тағайындауға өтініш қандай да бір мерзімге шектеусіз жәрдемақы алу құқығы туындағаннан кейін кез келген уақытта жүзеге асырылуы мүмкін. ҮБК алуға құқығы бар азаматтарға мыналар жатады:
- Мүгедектігі бойынша Мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақы мөлшеріне дейінгі жасына байланысты зейнетақы төлемдеріне қосымша ақы алушыларды қоспағанда, жасына байланысты зейнетақы төлемдері немесе еңбек сіңірген жылдары үшін зейнетақы төлемдері тағайындалған бірінші, екінші және үшінші топтардағы мүгедектігі бар адамдар,
- басқа мемлекеттер аумағындағыевых қимылдарының ардагерлері;
- қызметтік міндеттерін атқару кезінде қаза тапқан ішкі істер органдары қызметкерлерінің отбасылары;
- Чернобыль атом электр станциясындағы апаттың салдарын жоюға қатысушылар қатарындағы адамдар;
- саяси қуғын-сүргін құрбандары, саяси қуғын-сүргіннен зардап шеккен, мүгедектігі бар немесе зейнеткер болып табылатын адамдар;
- "Халық қаһарманы" және "Қазақстанның Еңбек ер"атақтарына ие болған тұлғалар.
Арнаулы мемлекеттік жәрдемақыны тағайындау және төлеу қағидаларының 24-тармағына сәйкес 2023 жылғы 31 Мамырда №192-жәрдемақы жәрдемақыға құқық пайда болғаннан кейін жәрдемақы тағайындауға өтініш берілген күннен бастап тағайындалады. Өтініш берілген күн барлық қажетті құжаттармен өтініш берілген күн болып саналады.
4. Балалары бар отбасыларға тағайындау мерзімдеріне қатысты:
Баланың тууына байланысты біржолғы мемлекеттік жәрдемақы өтініш берілген күннен бастап тағайындалады. Екі және одан да көп бала туылған кезде туу жәрдемақысы әр балаға тағайындалады және төленеді. Тууға арналған жәрдемақы тағайындауға өтініш жасау мерзімдері баланың туған күнінен бастап он сегіз айдан аспауға тиіс. Мысалы, егер бала 2026 жылдың 05 қыркүйегінде дүниеге келсе, онда сіз 2028 жылдың 04 наурызына дейін хабарласуыңыз керек.
Бала бір жарым жасқа толғаннан кейін оған күтім жасау бойынша ай сайынғы мемлекеттік жәрдемақы тағайындауға өтініш жасау мерзімдері де баланың туған күнінен бастап он сегіз айдан аспауға тиіс.
Көпбалалы отбасына 2023 жылғы 24 мамырдағы № 169 "тууға арналған мемлекеттік жәрдемақыны, күтім бойынша жәрдемақыны, көпбалалы отбасыларға берілетін жәрдемақыны, наградталған анаға берілетін жәрдемақыны тағайындау және төлеуді жүзеге асыру қағидаларына" сәйкес - жәрдемақы жәрдемақы тағайындауға өтініш берілген күннен бастап тағайындалады. Өтініш берілген күн өтініш берілген күн болып саналады.
Көп балалы отбасына жәрдемақы тағайындауға өтініш кез келген уақытта қандай да бір мерзімге шектеусіз жүзеге асырылады. Жәрдемақы 4-ші баланың туған күнінен емес, өтініш берген күннен бастап тағайындалады. Сондықтан өтініш берушінің мүддесі үшін мүмкіндігінше ертерек жүгіну керек.
5. Мүгедектігі бар баланы тәрбиелеушілерге және бірінші топтағы мүгедектігі бар адамды күтуді жүзеге асыратын адамдарға берілетін мемлекеттік жәрдемақылар өтініш берілген күннен бастап мүгедектікті белгілеудің бүкіл кезеңіне тағайындалады.
Тиісті жәрдемақыларды тағайындау үшін өтініш пен құжаттарды үшінші тұлғалардың беруі нотариус немесе нотариаттық іс-әрекеттер жасайтын лауазымды адам нотариат куәландырған жәрдемақы алуға құқығы бар адамның сенімхаты бойынша жүзеге асырылады.
