Басты маркер: міндеттемелердің мүліктен асып кетуі
Қазақстан Республикасының заңнамасы компанияның қаржылық қиындықтарын уақытша және орнықты деп анық саралайды. ҚР «Оңалту және банкроттық туралы» Заңының 5-бабының 1-тармағына сәйкес, орнықты төлем қабілетсіздігінің басты белгісі — борышқор міндеттемелерінің оның мүлкінің құнынан асып түсетін жағдайы.
Бұл ретте қарыздың активтерден асып кетуі — бұл біржолғы көрсеткіш емес, тіркелетін динамика. Заң шығарушы бұл фактіні үш бақылау күніне растауды талап етеді:
- Сотқа өтініш берілген күнге;
- Өтініш берілетін күнтізбелік жылдың басына;
- Өтініш берілетін жылдың алдындағы жылдың басына — егер борышқор сотқа күнтізбелік жылдың бірінші тоқсанында жүгінсе.
Дәл осы орнықты төлем қабілетсіздігі борышқордың өзіне сотта банкроттық және тарату рәсімін бастауға құқық береді.
Орнықты төлем қабілетсіздігінің уақытша төлем қабілетсіздігінен айырмашылығы неде?
Айырмашылықты түсіну өте маңызды, өйткені сот рәсімін таңдау осыған байланысты:
- Уақытша төлем қабілетсіздігі оңалту рәсімі немесе қарызды қайта құрылымдау арқылы бизнесті қалпына келтіруге негіз болады. Ол келесідей берәшек болған кезде тіркеледі:
- 3 айдан астам — еңбекақы төлеу, алименттер, өмірге және денсаулыққа келтірілген зиянды өтеу, сондай-ақ міндетті зейнетақы және әлеуметтік аударымдар бойынша;
- 4 айдан астам — өзге де кредиторлар алдында.
- Орнықты төлем қабілетсіздігі терең қаржылық дағдарысты білдіреді, мұнда ағымдағы кірістер есебінен қалпына келтіру мүмкін емес және банкроттық рәсімін қозғай отырып, заңды тұлғаны немесе дара кәсіпкерді тарату талап етіледі.
Сотта төлем қабілетсіздігі қалай анықталады?
Сот борышқордың дәрменсіздігін уақытша басқарушы жасаған қаржылық орнықтылық туралы қорытындыны ескере отырып анықтайды. Қаржылық талдау нәтижелері бойынша борышқорға үш кластың бірі беріледі:
- I класс — қаржылық орнықты кәсіпорындар (банкрот деп танудан бас тартылады);
- II класс — банкроттық тәуекелі бар, қалпына келу әлеуеті жоғары кәсіпорындар (оңалтуға негіз);
- III класс — банкрот деп тануға негіздері бар қаржылық орнықсыз кәсіпорындар.
Кредиторлардың құқықтары мен басшылықтың тәуекелдері
Кредиторлар да борышқордың банкроттығын бастай алады, алайда олар үшін басқа процестік негіздер белгіленген: заңды күшіне енген сот актісімен, атқарушылық құжатпен немесе қарызды жазбаша мойындаумен расталған орындалмаған ақшалай міндеттеменің болуы (ал салық органдары үшін — мәжбүрлеп өндіріп алудың барлық шараларының таусылуы).
Дербес жауапкершілік туралы білу маңызды: Егер міндеттемелерді орындаудан қашу банкроттыққа дейінгі үш жыл ішінде мүлікті жасыру немесе иеліктен шығару арқылы жүзеге асырылса, мұндай әрекеттер атайы банкроттық ретінде сараланады. Бұған кінәлі құрылтайшылар мен лауазымды тұлғалар өзінің барлық жеке мүлкімен кредиторлар алдында субсидиарлық және солидарлық жауаптылықта болады.
Қазақстандағы орнықты төлем қабілетсіздігі — бұл қатаң рәсімделген құқықтық критерий. Ол үш есепті кезең бойы міндеттемелердің активтерден тұрақты түрде асып кетуімен көрінеді және компанияның қызметін банкроттық өндірісі деңгейіне ауыстыратын кері қайтпау нүктесі қызметін атқарады.