Көп жағдайда зейнетке шыққан адамдар өздерінің төлемдерін туыстарының, достарының немесе бұрынғы әріптестерінің төлемдерімен салыстырып, мынадай сұрақ қояды:
«Біз бірдей жыл жұмыс істедік, бір уақытта зейнетке шықтық, бірақ неге біреуінің зейнетақысы жоғары, ал екіншісінікі төмен?»
Жауап мынада: бірдей еңбек өтілінің болуы өздігінен зейнетақы төлемдерінің бірдей мөлшерін білдірмейді. Мұнда еңбек өтілімен қатар, Зейнетақы қорына аударымдар жүргізілген табыс мөлшері де маңызды.
Зейнетақы тағайындау кезінде еңбек қызметінің және зейнетақымен қамсыздандырудың әртүрлі кезеңдері ескеріледі.
1998 жылғы 1 қаңтарға дейінгі еңбек өтілі ерекше маңызға ие. Ол қолданыстағы тәртіпке сәйкес базалық және ынтымақты зейнетақы төлемдерінің мөлшеріне әсер етеді.
Ал жинақтаушы зейнетақы жүйесі енгізілгеннен кейінгі жұмыс кезеңдері, ең алдымен, зейнетақы жинақтарының қалыптасуымен байланысты.
Сондықтан жалпы еңбек өтілі бірдей болғанымен, 1998 жылға дейінгі және одан кейінгі жұмыс кезеңдерінің қатынасы әртүрлі екі адамның зейнетақы мөлшері де әртүрлі болуы мүмкін.
Қазақстандағы зейнетақымен қамсыздандыру бірнеше бөліктен қалыптасады және олардың әрқайсысы белгілі бір көрсеткіштерге байланысты.
Жалпы жағдайда жасына байланысты зейнетақы төлемдері мыналарды қамтуы мүмкін:
- мемлекеттік базалық зейнетақы төлемі;
- жасына байланысты зейнетақы төлемі – деп аталатын ынтымақты бөлік;
- Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорынан (БЖЗҚ) төленетін зейнетақы төлемдері.
Бұл өте маңызды: екі адамның жалпы еңбек өтілі бірдей болғанымен, олардың зейнетақы құқықтары мүлдем әртүрлі болуы мүмкін.
Әрбір түрін қарастырайық.
- Базалық зейнетақы төлемі зейнетақы жүйесіне қатысу өтіліне байланысты
Қазақстан Республикасының Әлеуметтік кодексінің 206-бабына сәйкес, мемлекеттік базалық зейнетақы төлемінің мөлшері зейнетақы жүйесіне қатысу өтіліне байланысты.
Бұл ретте мұндай өтілге 1998 жылғы 1 қаңтарға дейінгі еңбек өтілі ғана емес, сондай-ақ міндетті зейнетақы жарналары және жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарналары аударылған кезеңдер, сондай-ақ заңнамада көзделген басқа да кейбір кезеңдер енгізіледі.
Тіпті екі адамның жалпы еңбек өтілі бірдей болған жағдайда да, олар үшін зейнетақы жарналары аударылған кезеңдердің ұзақтығы әртүрлі болуы мүмкін.
2026 жылғы 1 қаңтардан бастап зейнетақы жүйесіне қатысу өтілі 10 жыл және одан аз болған кезде базалық төлем күнкөріс деңгейінің 70%-ы мөлшерінде белгіленеді.
Зейнетақы жүйесіне қатысу өтілінің 10 жылдан асатын әрбір толық жылы үшін төлем мөлшері күнкөріс деңгейінің тағы 2%-ына ұлғаяды, бірақ күнкөріс деңгейінің 118%-ынан аспайды.
2026 жылға арналған есептеу мысалы
2026 жылы әлеуметтік төлемдерді есептеу үшін күнкөріс минимумы 50 851 теңгені құрайды. Ең төменгі базалық зейнетақы төлемі – 35 596 теңге, ең жоғары мөлшері – 60 005 теңге.
Егер зейнетақы жүйесіне қатысу өтілі 10 жыл болса:
50 851 × 70% = 35 596 теңге.
Егер өтілі 20 жыл болса:
70% + (10 × 2%) = 90%
50 851 × 90% = 45 766 теңге.
Егер өтілі 25 жыл болса:
70% + (15 × 2%) = 100%
50 851 × 100% = 50 851 теңге.
Егер өтілі 34 жыл және одан көп болса:
70% + (24 × 2%) = 118%
50 851 × 118% = 60 005 теңге.
Осылайша, базалық төлем деңгейінің өзінде зейнетақы жүйесіне қатысу өтілі көп болса, адам көбірек төлем алуы мүмкін.
- Зейнетақының ынтымақты бөлігі 1998 жылғы 1 қаңтарға дейінгі еңбек өтіліне байланысты
Жасына байланысты зейнетақы төлемін есептеу кезінде, ең алдымен, осы зейнетақы бөлігі үшін есепке алынатын еңбек өтілі, атап айтқанда, 1998 жылғы 1 қаңтарға дейінгі еңбек өтілі маңызды.
Қазақстан Республикасының Әлеуметтік кодексінің 209-бабына сәйкес, жасына байланысты зейнетақы төлемдерін есептеу үшін 1998 жылғы 1 қаңтарға дейінгі кезеңдегі еңбек өтілі ескеріледі. Еңбек кітапшасы немесе қажетті жазбалар болмаған жағдайда, еңбек өтілі басқа құжаттармен немесе сот шешімімен расталуы мүмкін.
Сондықтан жалпы еңбек өтілі, мысалы, 30 жыл болатын екі адамның 1998 жылғы 1 қаңтарға дейінгі кезеңге жататын еңбек өтілі әртүрлі болуы мүмкін.
Бұл өз кезегінде ынтымақты бөліктің мөлшеріне тікелей әсер етеді.
Сонымен қатар жалақы мөлшері де маңызды. Себебі Қазақстан Республикасының Әлеуметтік кодексінің 210-бабына сәйкес, жасына байланысты зейнетақы төлемі толық көлемде Кодекстің 211-бабына сәйкес айқындалатын орташа айлық кірістің 60%-ы негізінде есептеледі. Бұл ретте жасына байланысты зейнетақы төлемдерін есептеу үшін алынатын кіріс тиісті қаржы жылына белгіленген айлық есептік көрсеткіштің 55 еселенген мөлшерінен аспауға тиіс.
2026 жылы АЕК 4 325 теңге, яғни 55 АЕК – 237 875 теңге.
Мысал: еңбек өтілі бірдей, бірақ жалақысы әртүрлі
Екі әйелді қарастырайық.
Екеуінің де 1998 жылғы 1 қаңтарға дейінгі қажетті еңбек өтілі 20 жылды құрайды.
Алайда есептеу үшін ескерілетін олардың орташа айлық кірістері әртүрлі.
А әйел
Орташа айлық кірісі – 180 000 теңге.
Есептеу:
180 000 × 60% = 108 000 теңге.
Б әйел
Орташа айлық кірісі – 230 000 теңге.
Есептеу:
230 000 × 60% = 138 000 теңге.
Айырмашылық:
138 000 − 108 000 = 30 000 теңге.
Яғни еңбек өтілі бірдей болған жағдайда да, есепке алынатын кірістің айырмашылығына байланысты жасына байланысты зейнетақы төлемінің мөлшері бір неше мың теңгеге өзгеше болуы мүмкін.
- Ең үлкен айырмашылық зейнетақы жинақтарына – БЖЗҚ-дан төленетін зейнетақы төлемдеріне байланысты туындауы мүмкін
Жинақтаушы зейнетақы жүйесі енгізілгеннен кейін адамның жеке зейнетақы жинақтары маңызды рөл атқара бастады.
Сондықтан еңбек өтілі бірдей екі қызметкердің жеке зейнетақы шоттарындағы жинақ сомалары мүлдем әртүрлі болуы мүмкін.
Оның себептері әртүрлі болуы мүмкін:
- жалақы мөлшерінің әртүрлі болуы;
- жұмыс кезеңдерінің әртүрлі болуы, еңбек қызметінде үзілістердің болуы мүмкін;
- зейнетақы жарналарын төлеу ұзақтығының әртүрлі болуы.
Сондықтан еңбек өтілі мен зейнетақы жинақтарының сомасы – бір нәрсе емес.
Ең бастысы
Бірдей еңбек өтілі зейнетақы мөлшерінің бірдей болуын білдірмейді.
Базалық төлем → ең алдымен зейнетақы жүйесіне қатысу өтіліне байланысты.
Жасына байланысты зейнетақы төлемі → осы зейнетақы бөлігі үшін есепке алынатын еңбек өтіліне және орташа айлық кіріске байланысты.
БЖЗҚ-дан төленетін төлем → зейнетақы жинақтарының сомасына және оларды төлеу тәртібіне байланысты.
Сондықтан еңбек өтілі бірдей екі адам да әртүрлі мөлшердегі зейнетақы алуы мүмкін.
