ҚАЗАҚ ТІЛІН ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТКЕ БЕЙІМДЕУ: ТҮРКІСТАНДА ХАЛЫҚАРАЛЫҚ СИМПОЗИУМ ӨЗ МӘРЕСІНЕ ЖЕТТІ
Түркістанда екі күнге жалғасқан «Қазақ тілі – ғылым тілі: Digital Qazaqstan дәуірінде ғылыми трансформация» атты III Халықаралық симпозиумы өз мәресіне жетті.
Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің қабырғасында өткен симпозиумның басты мақсаты – қазақ тілінің ғылым, білім және технология салаларындағы қолданысын кеңейту, оны жасанды интеллект пен цифрлық технологияларға бейімдеудің ғылыми негіздерін талқылау, қазақтілді ғылыми контентті арттыру және ұлттық ғылыми терминологияны жүйелеуге бағытталған ұсыныстар әзірлеу.
Ауқымды ғылыми жиынға отандық және шетелдік ғалымдар, лингвист-зерттеушілер, IT саласының мамандары, жоғары оқу орындары мен ғылыми-зерттеу ұйымдарының өкілдері, жас зерттеушілер қатысты. Симпозиум жалпы саны 200-ден астам қатысушының басын біріктірді.
Іс-шараны Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі, Түркістан облысының әкімдігі, Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті, ҚР Президентінің жанындағы Ұлттық ғылым академиясы, Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы және халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы ұйымдастырды.
Алқалы жиынның ашылуына орай ҚР Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбек, Түркістан облысының әкімі Нұралхан Көшеров, университеттің Өкілетті кеңес төрағасы Хүсейін Караман, ҚР Президенті жанындағы Ұлттық ғылым академиясының Басқарма президенті Ақылбек Күрішбаев және халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының президенті Рауан Кенжехан құттықтау жолдады.
Пленарлық отырысқа университет ректоры Жанар Темірбекова модераторлық етті. Ал академик, университеттің Өкілетті кеңес мүшесі Дархан Қыдырәлі, академик Кәрімбек Құрманәлиев, Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының директоры Анар Фазылжанова, «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығының басшысы Мақпал Жұмабай және Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының OpenAI бойынша жоба жетекшісі
Анар Құрманжан баяндама жасады.
Ғалымдар жасанды интеллект дәуіріндегі қазақ тілінің даму бағытын, ғылыми коммуникация мен тілдік технологиялардың өзара ықпалын, ұлттық тіл моделін қалыптастыру, қазақтілді цифрлық ресурстарды жетілдіру және сапалы тілдік деректер қорын әзірлеу мәселелерін талқылады.
Симпозиум жұмысы алты секция бойынша жалғасты. Ғылыми отырыстарда іргелі және қолданбалы тіл білімі, әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдардағы жасанды интеллект мүмкіндіктері, жаратылыстану және техникалық ғылымдардағы қазақ тілінің қолданысы, қазақ тіліндегі құқықтық дискурс, ұлттық өнерді цифрлық дәуірде сақтау, әдебиеттану, абайтану және рухани мұраны зерттеу мәселелері қарастырылды.
Сонымен қатар «Қазақ лингвистикасының логистикасы – Қазақстан ғылымының инновациясы және инвестиция негізі» тақырыбында дөңгелек үстел өтті. Пікірталас алаңында қазақ тіл білімінің ғылыми инфрақұрылымын жетілдіру, лингвистикалық зерттеулерді жүйелеу, ғылыми нәтижелерді технологиялық жобаларға айналдыру және тіл саласына инвестиция тарту жолдары талқыланды.
Симпозиумның маңызды оқиғаларының бірі – ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, көрнекті әдебиеттанушы, абайтанушы ғалым, профессор Мекемтас Мырзахметұлы атындағы дәрісхананың ашылуы болды. Жаңа дәрісхана ғалымның ғылыми мұрасын ұлықтап, оны кейінгі буынға танытатын ғылыми-танымдық кеңістікке айналмақ.
Жиын барысында Абайдың туғанына 180 жыл толуына орай әзірленген «Толық адам танымы» ғылыми жинағының тұсаукесері де өтті. Жинақты «Қазақ филологиясы» кафедрасының доценті, филология ғылымдарының кандидаты, аса көрнекті ұлт зиялысы, атақты Абайтанушы Мекемтас Мырзахметұлының шәкірті Мақсат Әліпхан құрастырып дайындаған. Алматы қаласындағы «Үш қиян» баспасынан жарық көрген ғылыми еңбекте Абайдың «Толық адам іліміне» қатысты зерттеулер жинақталып, ұлы ойшылдың адамгершілік танымының қалыптасуы мен мән-мазмұны кеңінен зерделенген.
Екі күндік ғылыми пікірталастың қорытындысы бойынша қазақ тілін цифрлық дәуірде толыққанды ғылым тілі ретінде орнықтыруға бағытталған симпозиум қарары қабылданды. Құжатта қазақ тілінің іргелі ғылыми корпусын кеңейту, академиялық мәтіндердің мамандандырылған подкорпусын жасау, жасанды интеллект жүйелеріне арналған сапалы нейрожелілік модельдерді әзірлеу және электрондық терминологиялық платформаларды жетілдіру ұсынылды. Сондай-ақ қолжазбалар мен архивтік деректерді цифрландыру, жаратылыстану және техникалық ғылымдарда қазақ тілінің қолданысын арттыру, қазақ тіліндегі ғылыми журналдарды халықаралық дерекқорларға интеграциялау қажеттігі белгіленді.
Қарарда құқықтық терминологияны жүйелеу, жасанды интеллект негізіндегі цифрлық құқықтық сервистерді дамыту, ұлттық өнер мен рухани мұраны цифрлық архивтер, 3D модельдер және виртуалды музейлер арқылы сақтау мәселелері де қамтылды. Сонымен қатар Мекемтас Мырзахметұлының ғылыми еңбектерін цифрландырып, ашық электрондық база құру, жоғары оқу орындарының білім беру бағдарламаларына «Абайтану» пәнін енгізу және «Қазақ тілі – ғылым тілі» халықаралық симпозиумын екі жылда бір рет өткізу
ұсынылды.
Осылайша, III Халықаралық симпозиум қазақ тілінің цифрлық дәуірдегі мүмкіндіктерін кеңінен танытып, тіл білімі, ғылым және технология арасындағы байланысты нығайтты. Жиында көтерілген бастамалар қазақ тілін заманауи ғылыми айналымға енгізуге, ұлттық мазмұндағы цифрлық өнімдерді дамытуға және мемлекеттік тілдің халықаралық академиялық кеңістіктегі орнын нығайтуға бағытталды.
Айта кетейік, Ахмет Ясауи университетінде «Қазақ тілі – ғылым тілі» симпозиумы дәстүрлі түрде ұйымдастырылып келеді. Қазақ тілінің келешегіне арналған халықаралық жиын алғаш рет екі жыл бұрын, яғни 2024 жылы өтіп, қоғамда қолдауға ие болды. Ал 2025 жылы өткен II Халықаралық симпозиум «Жасанды интеллект және терминология» тақырыбына арналып, қазақ тілінің ғылыми коммуникациядағы орны, жасанды интеллект мүмкіндіктері мен салалық терминология мәселелерін қамтыды. Биылғы басқосу сол ғылыми диалогтың аясын кеңейтіп, қазақ тілінің цифрлық дәуірдегі болашағын әртүрлі ғылым салаларымен сабақтастыра қарастырды.
Түркістан облысы әкімінің баспасөз қызметі
____
АДАПТАЦИЯ КАЗАХСКОГО ЯЗЫКА К ИСКУССТВЕННОМУ ИНТЕЛЛЕКТУ: В ТУРКЕСТАНЕ ЗАВЕРШИЛСЯ МЕЖДУНАРОДНЫЙ СИМПОЗИУМ
В Туркестане завершился III Международный симпозиум «Казахский язык — язык науки: научная трансформация в эпоху Digital Qazaqstan», проходивший в течение двух дней.
Главной целью симпозиума, состоявшегося в Международном казахско-турецком университете имени Ходжи Ахмеда Ясави, стало расширение сферы применения казахского языка в науке, образовании и технологиях, обсуждение научных основ его адаптации к искусственному интеллекту и цифровым технологиям, увеличение объёма научного контента на казахском языке, а также разработка предложений по систематизации национальной научной терминологии.
Масштабное научное мероприятие объединило более 200 участников, среди которых — отечественные и зарубежные учёные, исследователи-лингвисты, специалисты IT-сферы, представители высших учебных заведений и научно-исследовательских организаций, а также молодые исследователи.
Организаторами мероприятия выступили Министерство науки и высшего образования Республики Казахстан, акимат Туркестанской области, Международный казахско-турецкий университет имени Ходжи Ахмеда Ясави, Национальная академия наук при Президенте Республики Казахстан, Институт языкознания имени Ахмета Байтурсынулы, Национальный научно-практический центр «Тіл-Қазына» имени Шайсултана Шаяхметова и Международное общество «Қазақ тілі».
По случаю открытия симпозиума приветственные обращения направили министр науки и высшего образования Республики Казахстан Саясат Нурбек, аким Туркестанской области Нуралхан Кушеров, председатель Полномочного совета университета Хусейн Караман, президент Правления Национальной академии наук при Президенте Республики Казахстан Акылбек Куришбаев и президент Международного общества «Қазақ тілі» Рауан Кенжехан.
Модератором пленарного заседания выступила ректор университета Жанар Темирбекова. С докладами выступили академик, член Полномочного совета университета Дархан Кыдырали, академик Каримбек Курманалиев, директор Института языкознания имени Ахмета Байтурсынулы Анар Фазылжанова, руководитель Национального научно-практического центра «Тіл-Қазына» Макпал Жумабай, а также руководитель проекта Международного общества «Қазақ тілі» по взаимодействию с OpenAI Анар Курманжан.
Учёные обсудили направления развития казахского языка в эпоху искусственного интеллекта, взаимосвязь научной коммуникации и языковых технологий, формирование национальной языковой модели, совершенствование цифровых ресурсов на казахском языке и создание качественных баз языковых данных.
Работа симпозиума продолжилась в шести секциях. В рамках научных заседаний рассматривались вопросы фундаментальной и прикладной лингвистики, возможности использования искусственного интеллекта в социально-гуманитарных науках, применение казахского языка в естественных и технических дисциплинах, правовой дискурс на казахском языке, сохранение национального искусства в цифровую эпоху, а также исследования в области литературоведения, абаеведения и духовного наследия.
Кроме того, состоялся круглый стол на тему «Логистика казахской лингвистики — инновационная и инвестиционная основа науки Казахстана». На дискуссионной площадке участники обсудили пути совершенствования научной инфраструктуры казахского языкознания, систематизации лингвистических исследований, внедрения научных результатов в технологические проекты и привлечения инвестиций в языковую сферу.
Одним из значимых событий симпозиума стало открытие аудитории имени лауреата Государственной премии Республики Казахстан, выдающегося литературоведа и абаеведа, профессора Мекемтаса Мырзахметулы. Новая аудитория станет научно-просветительским пространством, призванным сохранять и популяризировать научное наследие учёного среди молодого поколения.
В ходе мероприятия состоялась презентация научного сборника «Концепция совершенного человека», подготовленного к 180-летию со дня рождения Абая. Сборник составил доцент кафедры казахской филологии, кандидат филологических наук Максат Алипхан — ученик выдающегося представителя национальной интеллигенции, известного учёного-абаеведа Мекемтаса Мырзахметулы. В научном труде, изданном алматинским издательством «Үш қиян», собраны исследования, посвящённые учению Абая о совершенном человеке, а также всесторонне раскрыты истоки формирования и содержание нравственно-философских взглядов великого мыслителя.
По итогам двухдневной научной дискуссии была принята резолюция симпозиума, направленная на утверждение казахского языка в качестве полноценного языка науки в цифровую эпоху. Документ предусматривает расширение фундаментального научного корпуса казахского языка, создание специализированных подкорпусов академических текстов, разработку качественных нейросетевых моделей для систем искусственного интеллекта и совершенствование электронных терминологических платформ. Также отмечена необходимость цифровизации рукописей и архивных материалов, расширения сферы применения казахского языка в естественных и технических науках и интеграции научных журналов на казахском языке в международные базы данных.
В резолюции также отражены вопросы систематизации правовой терминологии, развития цифровых правовых сервисов на основе искусственного интеллекта, сохранения национального искусства и духовного наследия посредством цифровых архивов, 3D-моделей и виртуальных музеев. Кроме того, предложено оцифровать научные труды Мекемтаса Мырзахметулы и создать открытую электронную базу, включить дисциплину «Абаеведение» в образовательные программы высших учебных заведений, а также проводить Международный симпозиум «Казахский язык — язык науки» один раз в два года.
Таким образом, III Международный симпозиум продемонстрировал широкие возможности казахского языка в цифровую эпоху и способствовал укреплению взаимосвязи между языкознанием, наукой и технологиями. Инициативы, озвученные в ходе мероприятия, направлены на интеграцию казахского языка в современное научное пространство, развитие цифровых продуктов с национальным содержанием и укрепление позиций государственного языка в международной академической среде.
Следует отметить, что симпозиум «Казахский язык — язык науки» проводится в Университете Ахмеда Ясави на традиционной основе. Международная научная встреча, посвящённая будущему казахского языка, впервые состоялась два года назад — в 2024 году — и получила широкую общественную поддержку. II Международный симпозиум, прошедший в 2025 году, был посвящён теме «Искусственный интеллект и терминология» и охватил вопросы роли казахского языка в научной коммуникации, возможностей искусственного интеллекта и развития отраслевой терминологии. Нынешний симпозиум расширил рамки этого научного диалога, позволив рассмотреть будущее казахского языка в цифровую эпоху во взаимосвязи с различными областями науки.
