Қазақстан Еуразиядағы негізгі транзиттік тораптардың бірі рөлін дәйекті түрде нығайтып келеді. Жүк ағындарының өсуі кеденнен екі нәрсені талап етеді: заңды жүктерді тезірек өткізу және тәуекелдерді дәл анықтау. Дүниежүзілік кеден ұйымының (ДКҰ) Бас хатшысы Иэн Сондерспен Астанада өткен келіссөзде басты назар осы тақырыпта болды.
Сапар аясында жоғары мемлекеттік деңгейде Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевпен және Премьер-Министр Олжас Бектеновпен кездесулер өтті.
Қазақстан 1992 жылдан бастап Дүниежүзілік кеден ұйымының (ДКҰ) мүшесі болып табылады. Осы уақыт ішінде ынтымақтастық Халықаралық кеден құралдарына қосылудан бастап Қазақстанның өңірлік бағдарламаларды ұйымдастыру және іске асыру органдарының жұмысына белсенді қатысуына дейінгі жолдан өтті.
Бұл диалогтың жалғасы ДКҰ Бас хатшысы Иэн Сондерстің Қаржы министрі Мәди Такиевпен және Мемлекеттік кірістер комитетінің төрағасы Жандос Дүйсембиевпен кездесуі болды. Жұмыс деңгейінде Тараптар цифрландыруды, транзиттік дәліздерді дамытуды, рәсімдерді оңайлатуды және Қазақстанның ДКҰ-мен ынтымақтастығын одан әрі нығайтуды қоса алғанда, кедендік әкімшілендіруді дамытудың практикалық мәселелерін егжей-тегжейлі талқылады.
Қаржы министрінің қатысуы кездесуге кешенді ведомствоаралық сипат берді және кеден органдары қызметінің ағымдағы мәселелерін ғана емес, одан әрі өзара іс-қимылдың стратегиялық бағыттарын да қарауға мүмкіндік берді.
Келіссөздердің жеке бөлімі Мемлекеттік кірістер комитетінің ақпараттық жүйелеріне арналды. Бас хатшыға декларация және транзит кезінде цифрлық шешімдердің қалай қолданылатыны, мемлекеттік органдармен және шетелдік кеден қызметтерімен деректермен алмасу, тәуекелдерді басқару, үлкен деректерді талдау және жасанды интеллектті пайдалану ұсынылды.
Цифрландырудың практикалық нәтижелері қазірдің өзінде нақты көрсеткіштермен өлшенуде. 2026 жылғы бірінші жартыжылдықтың қорытындысы бойынша тауарларға арналған декларациялардың шамамен 60,5% автоматты түрде шығарылды. Транзиттік декларациялар бойынша 80% кедендік бақылау нысандарын қолданбай ресімделді. Мемлекеттік кірістер комитеті ЖИ кедендік шешімдерге қолдау көрсетуде цифрлық құралдарды қолдана отырып инспекциялық-жете тексеру кешендерінің рентген суреттерін тану технологияларын сынақтан өткізуде. Қазақстан халықаралық стандарттарды, сараптамалық бағаны және ДКҰ практикасын ескере отырып бұл шешімдерді одан әрі дамытуға қызығушылық танытуда.
Иэн Сондерс Қазақстанның кедендік әкімшілендіруді цифрлық дамытуын оң бағалады. Тараптар цифрлық құралдар, тәуекелдерді басқару және жасанды интеллектті пайдалану бойынша практикалық өзара іс-қимылды кеңейтуге уағдаласты. Бұл жұмыста ДКҰ Қазақстан үшін халықаралық қағидаларды әзірлеу алаңы ретінде ғана емес, сонымен қатар сараптама, оқыту, халықаралық тәсілдерді сынақтан өткізу және мамандарды даярлауда әдіснамалық дерек көздер және техникалық қолдау ретінде де маңызды.
Қазақстан үшін әсіресе транзит мәселесінде ерекше маңызды. Елдің транзиттік әлеуетін дамыту үшін кедендік рәсімдерді оңайлатады және басқа мемлекеттермен тікелей цифрлық алмасуды жолға қояды. Мұндай жұмыс Өзбекстанмен, Қытаймен және Әзербайжанмен қазірдің өзінде жүргізілуде. Алдын ала ақпаратпен электронды алмасу жүк туралы мәліметті ол келгенге дейін алуға, тәуекелдерді алдын ала бағалауға және кедендік формалдылықтарды өту уақытын қысқартуға мүмкіндік береді.
Қазақстан Өзбекстанмен бірлесіп кеден қызметтерінің тікелей өзара іс-қимылын көздейтін «Үздіксіз транзит» пилоттық жобасын әзірлеуге кірісті. Қытаймен ақпарат өзара іс-қимыл екіжақты хаттамалар негізінде дамып келеді. Дүниежүзілік кеден ұйымы Қазақстанға осындай рәсімдерді жетілдіруде және шекарадан өту уақытын өлшеу мен қысқартуға халықаралық тәсілдерді қолдануда әдістемелік көмек көрсетуде.
Ынтымақтастықта Астанадағы ДКҰ Өңірлік оқу орталығының орыны ерекше. Ол 2009 жылдан бері Мемлекеттік кірістер комитетінің базасында жұмыс істейді және онда Қазақстан мен өңірдің басқа елдері кеден қызметінің мамандары ДКҰ сарапшыларынан оқудан өтеді, практикамен алмасады және өз тренерлерін даярлайды. Негізінен, бұл өңір мектебі қазіргі заманғы кеденнің құзыреттілігі.
2024 - 2026 жылдары Орталықтың алаңында 12 іс-шара өткізілді: үшеуі - 2024 жылы, бесеуі - 2025 жылы және төртеуі - 2026 жылы. Олар контейнерлік тасымалдауды бақылау, тәуекелдерді басқару, тауарларды шығару уақытын зерттеу, зияткерлік меншікті қорғау, Орталық Азия мен Кавказдағы қауіпсіздік, Үйлестірілген жүйе және стратегиялық тауарлармен сауданы бақылау тақырыптарын қамтыды. Сонымен қатар, 2024 жылы Астанада сегіз елдің қатысуымен тәуекелдерді басқару бойынша шебер-тренерлерді даярлаудың өңірлік бағдарламасы іске қосылды, ал 2026 жылғы сәуірде оның соңғы бесінші отырысы өтті.
Қазақстан шебер-тренерлерді бірлесіп даярлауды жалғастыруды, экспорттық бақылау және қос мақсаттағы тауарлар бойынша мамандандырылған оқу курстарын дамытуды, сондай-ақ өңірде қазіргі заманғы цифрлық және тәуекелге бағдарланған тәсілдерді тарату үшін Орталықтың әлеуетін пайдалануды ұсынды.
Кездесудің қорытындысы бойынша тараптар ортақ басымдықты растады: кеден заңды сауда үшін жылдам және бақылау үшін дәл болуы керек. Қазақстан үшін ДКҰ-мен ынтымақтастық - бұл транзиттік әлеуетті дамытудың, халықаралық стандарттарды енгізудің және жүктердің шекарадан аз шығынмен және қауіпсіздік деңгейін төмендетпей өткізуге мүмкіндік беретін цифрлық шешімдердің практикалық тетігі болып табылады.