«Сақтандыру нарығы туралы» және «Қазақстан Республикасының кейбір заңдарына сақтандыру нарығын реттеу және дамыту мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Заңдарының жобаларына реттеушілік саясаттың консультативтік құжаты

р/с №

Проблемалық сұрақ

Туындаған проблеманың негізгі себептері

Сипатталатын проблеманың деңгейі мен маңыздылығын көрсететін талдамалық мәліметтер

Проблеманы өлшеу тәсілдері

Сақтандыру нарығын реттеуді жетілдіру

1.

Сақтандыру нарығын дамытудың қазіргі экономикалық шарттары мен басымдықтары оны реттеу тәсілдерін қайта қарау мен жетілдіру қажеттілігін негіздейді. Сақтандыру секторының тұрақтылығын қамтамасыз етуге, сақтандыру қызметтерін тұтынушылардың құқықтарын қорғауды күшейтуге, сондай-ақ сақтандыру нарығына қатысушылардың қызметін реттеудің тиімділігін арттыруға басты назар аударылуға тиіс.

«Сақтандыру қызметі туралы» 2000 жылғы 18 желтоқсандағы Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңы (бұдан әрі – Сақтандыру қызметі туралы заң) заманауи цифрлық технологиялар кеңінен таралмаған уақытта ұлттық сақтандыру нарығының қалыптасуы кезеңінде қабылданды. Кейінгі өзгерістер мен толықтыруларға қарамастан, Сақтандыру қызметі туралы заңды жаңғырту негізінен фрагменттік сипатта болды, соның салдарынан оның жекелеген ережелері сақтандыру нарығын дамытудың қазіргі заманғы шарттарына және қаржы саласын цифрлық трансформациялау процестеріне толық сәйкес келмейді.

Сақтандыру нарығын одан әрі дамыту және оның ел экономикасын дамытудағы рөлін арттыру үшін 2026 жылғы 10 ақпанда Қазақстан Республикасы Үкіметінің кеңейтілген отырысында Мемлекет басшысы сақтандыру нарығы туралы жаңа заң жобасын әзірлеуді тапсырды (Қазақстан Республикасы Президентінің қатысуымен Қазақстан Республикасы Үкіметінің кеңейтілген отырысының № 26-01-7.2 хаттамасының 2.3-тармағы).

Сақтандыру нарығы туралы заңның (бұдан әрі мәтін бойынша – Сақтандыру нарығы туралы жаңа заң) жаңа жобасын әзірлеу кәсіпкерлік қызмет түрі ретінде сақтандыруды реттеу тәсілдерін қайта қарауды, рұқсат беру рәсімдері мен сақтандыру қызметін лицензиялауды оңайлатуды, сақтандыру нарығында жаңа инфрақұрылым субъектілерінің пайда болуын және сақтандыру нарығының қолданыстағы кәсіби қатысушыларының функционалын кеңейтуді, сақтандыру өнімдерінің тізбесін кеңейтуді көздейді, қадағалау практикаларын жетілдіруді және жұмыс істемейтін және ескірген нормаларды жоюды көздейді.

Цифрлық маркет-плейстерді дамыту, киберқауіпсіздік, клиенттердің дербес деректерін өңдеу және қорғау мәселелерін қоса алғанда, саланы одан әрі цифрлық трансформациялауға ерекше назар аударылатын болады.

Қолданыстағы реттеу моделі сақтандыру нарығының қалыптасу кезеңінде, базалық нормативтік және институционалдық негіз құру, тұрақтылықты қамтамасыз ету және тұтынушылардың құқықтарын қорғауға басымдыққа ие болған кезеңде қалыптасты. Бұл жағдайда заң деңгейінде жан-жақты және қатаң реттеудің жоғары дәрежесі ақталды.

Алдағы уақытта заңнаманы дамыту негізінен нақты өзгерістер мен толықтырулар арқылы жүргізілді, бұл артық және қайталанатын нормалардың жинақталуына алып келеді.

Сақтандыру қызметінің жекелеген аспектілері әртүрлі заңдармен реттелетін, қосымша әкімшілік кедергілер тудыратын және жүйенің икемділігін шектейтін нормативтік-құқықтық базаның бөлшектенуі де маңызды фактор болып табылады.

Бұдан басқа, цифрлық технологиялардың даму қарқыны және жаңа тәуекелдердің пайда болуы нормативтік базаны жаңартудан едәуір алда тұр және киберқауіпсіздік, деректерді өңдеу және қорғау, сондай-ақ сақтандыру қызметтерін цифрландыру бөлігінде реттеуді бейімдеуді талап етеді.

Осыған байланысты қазіргі заманғы нақты жағдайларды, халықаралық тәсілдер мен қаржы нарығының даму үрдістерін ескере отырып, сақтандыру қызметі туралы заңнаманы кешенді түрде өзектендіру қажеттілігі туындайды.

Сақтандыру қызметі туралы заң 16 тарау мен 126 баптан тұрады.

Сақтандыру қызметі туралы заң қабылданған уақыттан бастап оған 70-тен аса рет түзетулер енгізілген. Соңғы бес жылда 12 заңмен, оның ішінде 2025 жылы 5 заңмен өзгерістер енгізілген. Ағымдағы жылы Заңға өзгерістер екі рет енгізілген. Ұғымдық аппарат 18 ұғымнан 48 ұғымға дейін ұлғайтылды.

Жыл өткен сайын сақтандыру нарығы жөніндегі заңнаманы түсіндіру мәселелері жөніндегі уәкілетті органға жолданымдар саны артып келеді (мысалы, 2024 жылы Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі 2000- ға жуық жолданымды, ал 2025 жылы 2700 -ден астам жолданымды қарады). Ағымдағы жылғы бес айда қарауға 2200 -ден астам жолданым келіп түсті.

Сақтандыру секторының қазіргі заманғы дамуы белсенді цифрлық трансформациямен, инновациялық технологияларды енгізумен және сақтандыру ұйымдары мен сақтандыру қызметтерін тұтынушылар арасындағы өзара іс-қимыл форматтарының өзгеруімен сипатталады. Бәсекелестік пен технологиялық өзгерістердің күшеюі жағдайында қолданыстағы сақтандыру заңнамасы кешенді қайта қарауды және өзектендіруді талап етеді.

Осыған байланысты сақтандыру нарығы туралы жаңа заңды әзірлеу және қабылдау цифрлық экономиканың қажеттіліктеріне жауап беретін, сақтандыру қызметін реттеудің тиімділігін арттыратын және сақтандыру нарығы мен тұтастай Қазақстан Республикасы экономикасының орнықты дамуы үшін жағдай жасайтын қазіргі заманғы және икемді құқықтық негізді қалыптастыруға бағытталған (тиісінше Сақтандыру қызметі туралы заң өзінің қолданысын тоқтатады).

Проблема жүйелік ұйымдық-құқықтық сипатқа ие, өйткені ол сақтандыру қызметін құқықтық реттеудің мазмұнына да, жалпы сақтандыру нарығының жұмыс істеу және реттеу тетіктеріне де әсер етеді.

Міндетті сақтандыруды реттеудің икемді нарықтық моделіне көшу

2.

Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің (Ерекше бөлім) нормалары міндетті сақтандыруды төмендегідей айқындайды:

1) міндетті әлеуметтік сақтандыруды қоспағанда, түрлері, шарттары мен тәртібі сақтандырудың міндетті түрлерін реттейтін жекелеген заңдарда белгіленетін, заңдардың талаптарына орай жүзеге асырылатын сақтандыру;

2) міндетті сақтандыру туралы талап, сақтандырудың түрлері мен ең төмен талаптары (оның ішінде сақтандыру объектісі, сақтандыру тәуекелдері және сақтандыру сомаларының ең төмен мөлшерлері) заңдарда белгіленетін, ал сақтандырудың өзге де шарттары мен тәртібі тараптардың келісімімен айқындалатын сақтандыру (жүктелген сақтандыру).

Осылайша, Қазақстан Республикасында міндетті сақтандырудың екі деңгейлі моделі қалыптасты, онда тарифтерді, тәуекелдер тізімін және сақтандыру сомасын қоса алғанда, міндетті сақтандырудың негізгі өлшемдері заң деңгейінде бекітіледі. Құқықтық сенімділіктің жоғары деңгейіне қарамастан, бұл тәсіл шектеулі икемділікке ие, өйткені тарифтерді немесе оларды есептеу әдістемесін кез-келген өзгерту заңнамалық түзетулерді қажет етеді. Нәтижесінде жүйенің нарықтық конъюнктураның өзгеруіне, залал серпініне, сақтандыру жағдайларының жинақталған статистикасына, сондай-ақ жаңа және бұрын ескерілмеген тәуекелдердің туындауына жедел ден қою қабілеті төмендейді. Шамадан тыс регламенттеу бәсекелестікті шектейді, сақтандыру өнімдерінің дамуын тежейді және тұтынушылардың жекелеген сегменттері мен қажеттіліктерінің ерекшеліктерін ескермейді.

Атап айтқанда, міндетті сақтандырудың қолданыстағы моделі артығымен реттелген және сақтандыру нарығының дамуын шектейтін және сақтандыру қорғанысының тиімділігін төмендететін инерциялық жүйені қалыптастырады.

Қазақстан Республикасындағы міндетті сақтандыру моделі икемділігінің төмен болу себептері тарихи қалыптасқан реттеу жүйесімен байланысты. Сақтандыру нарығының қалыптасуының алғашқы кезеңінде қатаң реттеу орынды болды: ол базалық стандарттарды қалыптастырды, сақтанушыларды қорғауды қамтамасыз етті және нарықты ретке келтіруге ықпал етті. Мысалы, белгіленген тарифтерді заңдарға бекіту жаңа компанияларға бірыңғай шарттарда әрекет етуге мүмкіндік берді және демпинг пен алаяқтық тәуекелдерін азайтты.

Алайда, сақтандыру нарығын дамытудың ағымдағы кезеңінде бұл модель өзінің өзектілігін жоғалтты. Сақтандыру шарттарын заң деңгейінде толыққанды бекіту жаңа өнімдерді енгізуді баяулатады және шығындылық деңгейін ескере отырып, тарифтерді жедел түзетуге мүмкіндік бермейді. Міндетті сақтандырудың әрбір түрі жеке заңмен реттелетін нормативтік-құқықтық базаны бөлшектеу ережелерді шоғырландыруды қиындатады және артық бюрократиялық жүктеме тудырады. Нарықтық икемді тетіктердің болмауы сақтандырушылар арасындағы бәсекелестікті шектейді, инновацияларды тежейді және аймақтық ерекшеліктер мен тұтынушылардың қажеттіліктерінің әртүрлі екенін ескермейді.

Қазақстан Республикасында көлік құралдары иелерінің, тасымалдаушылардың жолаушылар алдындағы азаматтық-құқықтық жауапкершілігін, қызметі үшінші тұлғаларға зиян келтіру қаупімен байланысты объектілер иелерін сақтандыруды, сондай-ақ экологиялық сақтандыруды, еңбек міндеттерін орындау кезінде қызметкерлерді жазатайым оқиғалардан сақтандыруды, жеке нотариустардың, аудиторлар мен туристердің жауапкершілігін қоса алғанда, міндетті сақтандырудың 8 сыныбы жұмыс істейді.

Бұл ретте сақтандырудың осы түрлері бойынша тарифтер заңнамалық деңгейде белгіленеді және нарықтық конъюнктураның өзгерістерін ескере отырып, жедел түзетуге жатпайды. Нәтижесінде бірқатар сыныптар бойынша залалдылықтың өсуі байқалады, бұл салада жүйелік теңгерімсіздіктердің болуын көрсетеді.

Көлік құралдары иелерінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру сегментіндегі жағдай ең айқын болып табылады. Осы сыныптағы залал деңгейі шамамен 107%-ға жетеді (жекелеген компанияларда 130% -150%) және әлі өсуде.

Тарифтердің белгіленген сипаты оларды уақтылы жаңарту мүмкіндігін шектейді, бұл сақтандыру ұйымдарына қаржылық жүктемені күшейтеді және тұтастай алғанда жүйенің орнықтылығын төмендетеді.

Қзаақстан Республикасы Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің деректері бойынша 2025 жылдың басынан бері қабылданған сақтандыру сыйлықақыларының көлемі сақтандырудың міндетті сыныптары бойынша – 272 млрд теңгені құрады, ол 2024 жылмен салыстырғанда 8%-ға ұлғайған (соңғы 5 жылда 2 еседен астам өскен). Міндетті сақтандыру шарттары бойынша сақтандыру сыйлықақыларының үлесі сақтандыру сыйлықақыларының жалпы көлемінен
16%-ды құрайды.

Сақтандыру төлемдерінің көлемі сақтандырудың міндетті сыныптары бойынша 2025 жылы 157 млрд теңгені немесе жалпы көлемнен 34 %-ды құрады. 2024 жылмен салыстырғанда міндетті түрлер бойынша төлемдер 23%-ға өсті (соңғы 5 жылда 3,6 есе өскен).

Сақтандыру салаларын, сыныптары мен түрлерін жүйелеу

3.

Сақтандыру қызметін мемлекеттік реттеу мақсатында Қазақстан Республткасының заңнамасы сақтандыруды салалары, сыныптары мен түрлері бойынша көздейді. Сақтандыру ұйымдары сақтандыру қызметін «өмірді сақтандыру» саласы немесе «жалпы сақтандыру» саласы бойынша жүзеге асырады, олардың әрқайсысы тиісті сақтандыру сыныптарын қамтиды. Бұл ретте міндетті сақтандыру міндетті және жүктелген болып бөлінеді.

Сонымен бірге, Сқатандыру қызметі туралы қолданыстағы заңда міндетті сыныптар мен сақтандырудың жүктелген түрлерінің жүйеленген құрылымы жоқ.

Сақтандырудың міндетті сыныптарының тізбесі Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің 2003 жылғы 21 наурыздағы № 38 өкімімен бекітілген және ол қабылданған сәттен бастап кешенді түрде қайта қаралмаған. Нәтижесінде көрсетілген тізбенің жекелеген ережелері өзектілігін жоғалтқан және міндетті сақтандырудың заманауи құрылымын, сондай-ақ тиісті салаларда реттеу мен бақылауды жүзеге асыратын мемлекеттік органдардың қолданыстағы жүйесін көрсетпейді.

Сақтандырудың жүктелген түрлерін құқықтық реттеу жекелеген салалық заңдармен жүзеге асырылады. Бұл ретте мұндай сақтандыру талаптарын айқындаудың бірыңғай тәсілдері жоқ, бұл реттеудің біркелкі және теңгерімді болмауына әкеледі.

Осыған байланысты міндетті сақтандыруды жіктеу жүйесін жетілдіру, сақтандырудың міндетті сыныптары мен түрлерін реттеуге бірыңғай және дәйекті тәсілді қалыптастыру, сондай-ақ тиісті заңнамалық тетіктерді өзектендіру сақтандыру нарығын одан әрі дамытудың маңызды бағыттары болып табылады. Сонымен қатар, қазіргі уақытта залалдың едәуір бөлігін өтеу бюджет қаражаты есебінен не тікелей зардап шеккен адамдардың өздері жүзеге асыратын салаларда міндетті сақтандыру саласын кеңейту талап етіледі, бұл халық пен бизнесті сақтандырып қорғау деңгейін арттыруға, сондай-ақ мемлекетке қаржылық жүктемені азайтуға мүмкіндік береді.

Қазіргі уақытта міндетті сақтандырудың жекелеген түрлері әртүрлі заңдармен реттеледі, бұл нормативтік базаның кезең-кезеңімен дамуын көрсетеді.

Мұндай модель белгілі бір дәрежеде сақтандыру нарығының құрылымын тұтастай қабылдауды қиындатады, сонымен қатар құқық қолдану процесінде қосымша іс-әрекетті қажет етеді. Сақтандырудың міндетті және жүктелген түрлерін жүйелеудің жеткіліксіздігі оларды біріздендіру мүмкіндіктерін шектейді және өнім желісінің одан әрі дамуын және сақтандыру шарттарының ашықтығын арттыруды тежеуі мүмкін.

Міндетті сақтандыру өнімдерінің шектеулі тізбесі экономикадағы, технологиялардағы және қоғамдық қатынастар құрылымындағы өзгерістерді ескере отырып, міндетті сақтандыру институтын қайта қарауға және дамытуға жүйелі тәсілдің болмауына байланысты. Осының салдарынан қолданыстағы міндетті сақтандыру жүйесі қаржылық салдары мемлекетке, шаруашылық жүргізуші субъектілерге немесе жәбірленушілердің өздеріне жүктелетін бірқатар маңызды тәуекелдерді қамтымайды. Міндетті сақтандыру жүйесін одан әрі дамыту сақтандырып қорғау деңгейін арттыруға және экономикалық қатынастарға қатысушылар арасында тәуекелдердің неғұрлым тиімді бөлінуін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Қазақстан Республикасында міндетті сақтандыру екі нысанда – міндетті және жүктелген нысандарда іске асырылады. Қазіргі уақытта сақтандыру нарығында сақтандырудың 8 міндетті сыныбы және 10 жүктелген түрі бар (соңғы 7 жылда жүктелген сақтандырудың жаңа 7 түрі енгізілген), олар көлік, еңбек қатынастары, денсаулық сақтау, туризм мен қоғамдық қауіпсіздікті қоса алғанда, негізгі әлеуметтік маңызы бар салаларды қамтиды.

Алайда, міндетті сақтандыру жүйесінің дамуын талдау сақтандырудың міндетті сыныптарының тізімі ұзақ уақыт бойы іс жүзінде кеңеймегенін көрсетеді. Міндетті сақтандырудың соңғы дербес сыныбы 2005 жылы «Міндетті экологиялық сақтандыру туралы» Қазақстан Республикасының Заңы қабылданғаннан кейін енгізілді. Кейіннен заңнамалық өзгерістер негізінен қолданыстағы міндетті сақтандыру түрлерін жүзеге асыру тетіктерін жетілдіруге бағытталды, бұл қазіргі заманғы тәуекелдер мен экономиканың қажеттіліктерін ескере отырып, қолданыстағы міндетті сақтандырып қорғау жүйесін кешенді түрде қайта қарау қажеттілігін көрсетеді.

Қазақстан Республткасы Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің деректері бойынша сақтандыру нарығының жалпы көрсеткіштері:

2025 жылы сақтандыру сыйлықақыларының көлемі 2024 жылмен салыстырғанда 12,5%-ға ұлғайып, 1,7 трлн теңгені құрады (соңғы 5 жылда 3,3 есе өскен). Сыйлықақылардың өсуіне негізгі үлесті сақтандырудың ерікті түрлері қамтамасыз етті. Мүліктік сақтандыру бойынша сыйлықақылар 31%-ға ұлғайды және 302,7 млрд теңгені құрады (соңғы 5 жылда 2,6 есе өскен), зейнетақы аннуитеттері бойынша 9,1%-ға 425,9 млрд теңгеге дейін (соңғы 5 жылда 9,2 есе өскен) өсті.

Сақтандыру төлемдері 2025 жылы 461,4 млрд теңгені құрады, бұл өткен жылмен салыстырғанда 38,1%-ға артық (соңғы 5 жылда 3,1 есе өскен).

Төлемдердің өсуі зейнетақы аннуитеттері бойынша төлемдердің 2,7 есе, 55,1 млрд теңгеге дейін (соңғы 5 жылда 4,8 есе өскен), сондай-ақ мүліктік сақтандыру бойынша 42,4%-ға, 94,2 млрд теңгеге дейін (соңғы 5 жылда 5,6 есе өскен) ұлғаюына байланысты. Сонымен бірге, міндетті автосақтандыру бойынша төлемдердің өсуі сақталуда: 2025 жылы төлемдердің көлемі 32,3% -ға ұлғайып, 105,9 млрд теңгеге жетті (соңғы 5 жылда 3,6 есе өскен). Осылайша, сақтандыру сыйлықақылары мен сақтандыру төлемдерінің, ең алдымен сақтандырудың ерікті түрлері бойынша айтарлықтай өсуі нарықтың жетілуін және міндетті сақтандыру жүйесін одан әрі жетілдіру үшін алғышарттардың болуын растайды. Мұндай жағдайларда міндетті сақтандыру саласын кеңейту сақтандыру нарығын қолдау құралы ретінде емес, халық пен бизнесті сақтандырып қорғау деңгейін арттыру тетігі ретінде қарастырылуы мүмкін.

Сақтандыру нарығының инфрақұрылымын жетілдіру

4.

Тұтастай алғанда, Қазақстан Республикасы сақтандыру нарығының инфрақұрылымы қазіргі уақытта сақтандыру қызметін жүзеге асыру және тұтынушылардың мүдделерін қорғау үшін базалық жағдайларды қамтамасыз ете отырып, қалыптасқан және жұмыс істеп тұр. Нарықта дамыған сақтандыру жүйелеріне тән негізгі институционалдық элементтер бар. Сонымен бірге оның одан әрі дамуын тежейтін бірқатар факторлар сақталуда.

Сақтандыру делдалдарының қызметі қосымша реттеуді талап етеді.

Атап айтқанда, «көлеңкелі» агенттер мен «көмекшілер» деп аталатын реттелмейтін делдалдардың белсенділігі сақтандыру жүйесіне деген сенім деңгейіне айтарлықтай әсер етеді, олар сыйақы үшін азаматтарға сақтандыру төлемдерін алуға жәрдемдесу жөнінде қызмет көрсетеді. Бұл ретте мұндай делдалдардың комиссиялық сыйақысы, әдетте, айтарлықтай жоғары болады, сақтандыру ұйымдарынан сақтандыру өтемінің толық сомасын кейіннен өндіріп ала отырып, төмен құны бойынша сақтандыру жағдайлары бойынша талап ету құқығын азаматтардан сатып алу практикасы кең таралған, сақтандыру жағдайларын реттеу мерзімдерін негізсіз кешіктіру орын алады. Бұл сақтандыру құқықтық қатынастарының ашықтығы мен адалдығын төмендету тәуекелдерін тудырады, бұл оларды ретке келтіру және құқықтық өріске енгізу қажеттілігін тудырады.

Сақтандыру брокерлері олардың делдалдығы кезінде жасалған шарттар бойынша сақтандыру жағдайларын реттеу процесіне қатыспайды және сақтандыру өнімдерін ілгерілету үшін цифрлық сервистер жасағаны үшін сақтандыру ұйымдарынан комиссиялық сыйақы ала алмайды.

Оқудан өту бойынша талаптардың болуына қарамастан, сақтандыру агенттерінің біліктілік деңгейі жеткіліксіз, бұл реттеушіні олардың қызметіне, оның ішінде тұтынушылардың жекелеген санаттарымен жұмыс істеу және белгілі бір сақтандыру өнімдерін өткізу бөлігінде шектеулер қоюға мәжбүр етеді.

Көрсетілген проблемаларды ескере отырып, сақтандыру делдалдары жеткілікті деңгейде тиімді жұмыс істемейді.

Нарықта сақтандыру тарифтері мен резервтерінің объективті актуарлық есептеулерін жүргізуді қамтамасыз ете алатын, сондай-ақ сақтандыру ұйымдарының қаржылық орнықтылығын тәуелсіз бағалауды жүзеге асыра алатын тәуелсіз актуарлық орталық жоқ.

Өзара сақтандыру қоғамдары (ӨСҚ) қазіргі уақытта жұмыс істемейді, уәкілетті органға есептілік берілмейді. Алайда, ӨСҚ «Өзара сақтандыру туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес уәкілетті орган тарапынан реттеу объектісі болып қала береді. Сақтандыру нарығы туралы жаңа заңның қабылдануына байланысты «Өзара сақтандыру туралы» Қазақстан Республикасы Заңының қолданысын тоқтату ұсынылады.

Нарықта актуарийлердің кәсіби құзыреттілігін дамытумен және қолдаумен және кәсіби стандарттарды белгілеумен айналысуға тиіс «Қазақстан актуарийлер қоғамы» ҚБ жеткіліксіз рөл атқарады.

Сақтандыру секторында тұрақты кадрлар базасын қалыптастыруды шектейтін актуарийлердің көмекшілері сияқты мамандарды даярлаудың формальды тәсілдері жоқ.

Бұдан басқа, сақтандыру нарығында олардың есебінен бірыңғай кәсіби стандарттарды әзірлеуді, олардың сақталуын бақылауды және нарыққа қатысушылар мен сақтандыру қызметтерін тұтынушылардың мүдделерін қорғауды қамтамасыз етуге болатын өзін-өзі реттеу құралдары жеткілікті дәрежеде жұмыс істемейді. Нәтижесінде салалық өзін-өзі бақылаудың тиімділігі төмендейді, сақтандыру компаниялары арасындағы өзара іс-қимыл жасау қиынға соғады, сондай-ақ жосықсыз бәсекелестік және жалпы клиенттердің сақтандыру жүйесіне деген сенімінің төмендеуі тәуекелдері туындайды.

Қазақстан Республикасының сақтандыру нарығында аталған проблемалардың туындау себептері тарихи және құрылымдық сипатқа ие.

Біріншіден, инфрақұрылымның көптеген элементтері сақтандыру нарығының қалыптасуының басында, базалық институционалдық тетіктерді құру басымдыққа ие болған кезде қалыптасты. Бұл жағдайда реттеу жалпы қағидаттарды бекітуге бағытталды, ал делдалдардың қызметін жан-жақты ұйымдастыру, актуарлық қолдау және кәсіби қауымдастықтарды дамыту мәселелері екінші орынға шықты.

Екіншіден, құқықтық вакуум бар, соның салдарынан нарықта реттелмейтін делдалдар, атап айтқанда, «көлеңкелі» агенттер мен «көмекшілер» пайда болады, олардың қызметі сақтандыру мен нарықтың ашықтығына деген сенімге қауіп төндіреді.

Сақтандыру агенттерін оқыту ресми түрде жүргізіледі. Сақтандыру агенттері мен брокерлердің клиенттерді толыққанды сүйемелдеу және азаматтар мен кәсіпкерлерді сақтандырумен қамтуды арттыру үшін жеткілікті өкілеттіктері жоқ.

Үшіншіден, саланы реттеудің қатаң тәсілдеріне байланысты өзін-өзі реттеу институты дамымаған. Индустрия кәсіби стандарттарды әзірлеуге, сақтандыру қызметін жүзеге асырудың бірыңғай тәсілдерін қалыптастыруға, қызметтерін сапасын арттыруға және нарыққа қатысушылар арасындағы дауларды шешуге өз бетінше қатыспайды, бұл реттеудің икемділігін төмендетеді, кәсіби қоғамдастықтың мүдделерін есепке алу мүмкіндіктерін шектейді және сақтандыру нарығының дамуын баяулатады.

Төртіншіден, нарықта тәуелсіз актуарлық орталық қалыптаспаған және «Қазақстан актуарийлер қоғамы» ҚБ сияқты кәсіби бірлестіктердің институционалдық рөлі толық дамымаған. Бұл тәуелсіз сараптаманы ұйымдастыру, стандарттарды әзірлеу және актуарлық есептеулердің сапасын бақылау үшін шектеулі тәжірибе мен ресурстарға байланысты, бұл сақтандыру ұйымдарының қаржылық орнықтылығын объективті түрде бағалау мүмкіндігін азайтады.

Жиынтықтығында аталған факторлар нарықтың жекелеген сегменттерінің дамуын баяулатады, инфрақұрылымның икемділігін азайтады және оның жаңа экономикалық және технологиялық сын-қатерлерге бейімделуін шектейді.

Қазақстан Республткасы Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің деректері бойынша 2026 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша сақтандыру секторында:

- 25 сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымы (оның ішінде 15 сақтандыру ұйымы «жалпы сақтандыру» саласында, 10 сақтандыру ұйымы «өмірді сақтандыру» саласында қызметін жүзеге асырады);

- 12 сақтандыру брокері;

- 69 лицензияланған актуарий;

- Сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру қоры;

- сақтандыру агенттері;

- сақтандыру жөніндегі бірыңғай дерекқорды қалыптастыру және жүргізу жөніндегі ұйым;

- сақтандыру омбудсманы;

- Қазақстан актуарийлер қоғамы бар.

13 заңды тұлға ӨСҚ ретінде тіркелген, бірақ іс жүзінде ӨСҚ ретінде қызметті жүзеге асырмайды.

25 сақтандыру ұйымының ішінде 1 сақтандыру ұйымы 100% мемлекет қатысатын, 9 сақтандыру ұйымы шетел қатысатын ұйым болып табылады.

Медицина қызметкерлерінің кәсіби жауапкершілігін сақтандыру жөніндегі бірыңғай сақтандыру пулын және Қызметкерді еңбек (қызметтік) міндеттерін атқарған кезде жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыру жөніндегі қайта сақтандыру пулын қоса алғанда, сақтандыру нарығында 10 сақтандыру пулы жұмыс істейді.

Қазақстан Республикасында сақтандыру секторының инфрақұрылымын дамыту проблемаларын бағалау инфрақұрылым субъектілері қызметінің қаржылық орнықтылығы мен нәтижелілігін талдау арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.

Қазіргі уақытта реттелмейтін делдалдар, яғни «көлеңкелі» агенттер мен «көмекшілер» өз қызметтері үшін алатын комиссиялар төлем сомасының 50%-ынан асуы мүмкін. Тұтынушы өзіне тиесілі сақтандыру төлемінің нақты сомасы туралы білмеуі де мүмкін, өйткені ол толығымен делдалға сүйенеді.

Ағымдағы уақытта Қазақстан Республикасының сақтандыру нарығында барлығы 69 лицензияланған актуарий бар. Мамандарды даярлаудың ұзақ мерзімін және біліктілікті тұрақты түрде арттырып отыру қажеттілігін ескере отырып, кәсіби қоғамдастықтың өсуі салыстырмалы түрде баяу жүреді. Мұндай жағдай сақтандыру ұйымдарында актуарлық сараптаманы толыққанды қамтамасыз ету мүмкіндіктерін шектейді және жоғары сапалы сақтандыру өнімдерінің дамуын, сондай-ақ тәуекелдерді тиімді басқаруды тежейді.

2025 жылы сақтандыру омбудсманына түскен шағымдардың саны шамамен 60%-ға өсті, оның ішінде міндетті автосақтандыру бойынша істердің үлесі 90%-ды құрады. Бұл цифрлар сақтандыру нарығындағы делдалдардың қызметін реттеуге жүйелі тәсілдің қажет екенін растайды.

Бұдан басқа, жолданымдар санының өсуі оның есебінен тұтынушылармен өзара іс-қимыл процестерін жақсартуға және қызмет көрсету сапасын арттыруға болатын сектордың өзін-өзі реттеу құралдарын енгізу қажеттілігін көрсетеді.

Сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру жүйесін жетілдіру

5.

ҚазақстанРеспубликасында Сақтандырутөлемдерінекепілдік беру қоры (СТКҚ) сақтандыруұйымдары төлемге қабілетсіз болған жағдайдасақтанушылармен пайда алушылардың құқықтарымензаңдымүдделерінқорғаумақсатындақұрылғанмамандандырылғанұйым болып табылады.

СТКҚ-ның негізгі функцияларына сақтанушыларға (пайда алушыларға) сақтандыру ұйымы мәжбүрлеп таратылған кезде сақтандырудың барлық міндетті және әлеуметтік маңызы бар сыныптары бойынша, сондай-ақ өмірді сақтандырудың жинақтаушы өнімдері бойынша кепілдік төлемдерді жүзеге асыру жатады

Бұл ретте қазіргі уақытта СТКҚ функционалы оның міндеттеріне толық көлемде жауап бермейді. СТКҚ-да кепілдік беру жүйесіне қатысушылардың кепілдендірілген сақтандыру сыныптары бойынша міндеттемелерін орындамау тәуекелдерін талдауға арналған құралдар жоқ, бұл таратылатын сақтандыру ұйымдарының клиенттеріне сақтандыру төлемдерін жүзеге асыру үшін СТКҚ кепілдік беру резервтерін пайдалану қажеттілігіне әкеп соғуы мүмкін.

СТКҚ-ның тарату процесі саласындағы өкілеттіктері де толық емес. СТКҚ сақтандыру портфелін жаңа сақтандыру ұйымына беру үшін резервтер қаражатын ұсынады, бірақ кепілдік берілген портфель бойынша шешім таңдауда қатыспайды.

Іс жүзінде бұл СТКҚ-ның сақтандыру ұйымының қаржылық төлем қабілетсіздігінің салдарын реттеу процесіне кепілдік беру жүйесі үшін ықтимал тәуекелдерді алдын-ала бағалаудың заңды құралдарына ие болмай, тиісті оқиға басталғаннан кейін ғана қатысатындығын білдіреді. Бұл ретте таратылатын сақтандыру ұйымының сақтанушылар алдындағы міндеттемелерінің көлемі күтілетін бағалардан едәуір асып кетуі мүмкін, бұл кепілдік беру резервтеріне қосымша жүктеме туғызады.

Аталған проблеманың туындау себебі СТКҚ қызметінің тарихи қалыптасқан моделі болып табылады. Құру кезеңінде сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру жүйесінің негізгі міндеті сақтандыру ұйымдары төлемге қабілетсіз болған жағдайда кепілдік төлемдерін жүзеге асыру арқылы сақтанушыларды қорғауды қамтамасыз ету болды. Осыған байланысты кепілдік беру жүйесіне қатысушылардың тәуекелдерін талдау және қаржылық тұрақсыздық белгілерін ерте анықтау функциялары СТКҚ мандатына енгізілмеген.

Сонымен бірге, сақтандыру нарығын дамыту, сақтандыру міндеттемелерінің көлемін ұлғайту және кепілдік беру жүйесінде айтарлықтай резервтердің жинақталуы СТКҚ жұмысының қолданыстағы моделін жетілдіру қажеттілігін анықтайды. Тәуекелдерді талдау және мониторингтеу тетіктерінің болмауы СТКҚ-ның кепілдік беру жүйесі орнықтылығының ықтимал қауіптерін уақтылы анықтау, кепілдік беру резервтеріне ықтимал жүктемені болжау және тиісті тәуекелдерді барынша азайту жөніндегі шараларды әзірлеу жөніндегі мүмкіндіктерін шектейді.

Қолданыстағы реттеуді сақтау СТКҚ-ның кепілдік берілген төлемдерді жүзеге асыру жөніндегі елеулі міндеттемелерінің кенеттен туындау ықтималдығының артуына, кепілдік беру резервтерін басқару тиімділігінің төмендеуіне және СТКҚ қызметін ұзақ мерзімді қаржылық жоспарлау үшін мүмкіндіктердің шектелуіне әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, тәуекелдерді жүйелі талдаудың болмауы жүйеге қатысушылардың әлеуетті міндеттемелерін ескере отырып, кепілдік беру резервтерінің жеткіліктілігін бағалауды қиындатады.

СТКҚ акционерлік қоғамның ұйымдық-құқықтық нысанында жұмыс істейтін коммерциялық емес ұйым болып табылады. Сақтандырудың кепілдік берілген түрлері бойынша қызметті жүзеге асыру құқығына лицензиясы бар қатысушы сақтандыру ұйымдары СТКҚ-ның акционерлері болып табылады (01.01.2026 ж. жағдай бойынша 24 сақтандыру ұйымы СТКҚ акционерлері болып табылады).

СТКҚ активтерін қалыптастырудың негізгі көзі бастапқы біржолғы (кепілдік беру жүйесіне енгізілген кезде кіру жарналары), міндетті (тұрақты (мерзімді) сипаттағы, мөлшерлемесі жыл сайын бекітілетін), сондай-ақ төтенше (қосымша, СТКҚ активтерін толықтыруға бағытталған) жарналарды қамтитын қатысушы сақтандыру ұйымдарының жарналары болып табылады.

СТКҚ есептілігіне сәйкес 2025 жылдың қорытындысы бойынша СТКҚ-ның активтері 41,8млрд теңгені (33,3%-ға өсті), резервтер көлемі – 35,5млрд теңгені (56,4%-ға өсті), инвестициялық кіріс 4,21млрд теңгені құрады. Зиянды өтеу бойынша төлемдер 237,9млн теңгені (35 жағдай) құрады, кепілдік төлемдер жүзеге асырылған жоқ.

2024 жылы жалпы сақтандыру бойынша сақтандыру ұйымдарының (ЖСҰ) есептелген жарналары 270,8млн теңгені, өмірді сақтандыру бойынша сақтандыру ұйымдарының (ӨСК) 4670,4 млн теңгені, 2025 жылы – ЖСҰ жарналары 383,2млн теңгені (2024 жылмен салыстырғанда 1,4 есе ұлғайды), ӨСК жарналары 6610,2 млн теңгені құрады (2024жылғыкөрсеткіштерменсалыстырғанда1,4есеұлғаю).

Оныңактивтерініңкөлемінәлеуеттіміндеттемелердің шамасымен салыстыруды,сондай-ақ қолайсызсценарийлержағдайында қордыңтұрақтылығынбағалауүшінстресс-тестілеудіжүргізудікөздейтін СТКҚ қаражатыныңжеткіліктілігінталдау.

Сақтандыру секторының тәуекелдерін, оның ішінде залал көрсеткіштерін, сақтандыру жағдайларының жиілігін және тәуекелдердің шоғырлануын талдау маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, болашақ төлемдерді болжауға және қолайсыз оқиғалардың ықтималдығын бағалауға мүмкіндік беретін актуарлық әдістер қолданылады

Кепілдік беру институттарының жұмыс істеуінің халықаралық тәжірибесімен салыстырмалы талдауды қолданған жөн. Осы тәсілдерді кешенді қолдану қолданыстағы жүйенің барабарлығын объективті бағалауға және оны одан әрі жетілдіру бағыттарын анықтауға мүмкіндік береді.

Жинақтаушы және инвестициялық сақтандыруды дамыту

6.

Жинақтаушысақтандырунарығыоныңхалықарасындакең таралуын тежейтінбірқатарпроблемаларменсипатталады.

Ең алдымен, жинақтаушы сақтандыру өнімдерінің ену деңгейі төмен. Зейнетақы аннуитеттері мен Unit-linked сияқты әртүрлі құралдардың болуына қарамастан, бұл өнімдер тауашалар болып қала береді және ұзақ мерзімді жинақ үшін жаппай таңдау болып табылмайды. Халықтың жинақтаушы сақтандырудың мәні мен артықшылықтарын жеткіліксіз түсінуі маңызды мәселе болып табылады. Өнімдер күрделі және ашық емес деп қабылданады және олардың инвестициялық құрамдас бөлігі қаржылық сауаттылық пен нарықтық құралдармен жұмыс істеу тәжірибесінің жеткіліксіздігінен сақтықты тудырады.

Сонымен қатар нарық клиенттердіңинвестициялықтәуекелдергежоғарысезімталдығыменсипатталады.Азаматтардыңкөпшілігікепілдендірілгенкірістілігібарқұралдарғабағытталған,осығанбайланыстыайнымалыкірістілігібарөнімдер(Unit-linkedқоса алғанда)тартымдылығы жағынан банктікдепозиттердентөмен.

Жиынтығында аталған факторлар нарықтың ағымдағы бейінін қалыптастырады, онда жинақтаушы сақтандыру қолда бар әлеуеті мен институционалдық алғышарттарына қарамастан қалыпты қарқынмен дамиды және әлі де халықтың жинақ құрылымында елеулі үлесті алмайды

Жинақтаушысақтандырудыңдамуынтежейтіннегізгісебептер – халықтың қаржылықсауаттылық деңгейінің жеткіліксіздігі, инвестициялыққұрамдас бөлігі барөнімдердіңартықшылықтарынтүсінудегіқиындықтар, клиенттердіңинвестициялықтәуекелдергежоғарысезімталдығы.

Жинақтаушы сақтандыру нарығында мұндай жағдайдың қалыптасу себептері кешенді сипатқа ие және тұтынушылардың іс-қимылының ерекшеліктерімен де, институционалдық ортамен де байланысты:

Біріншіден, халықтың қаржылық сауаттылығы деңгейінің жеткіліксіз болуы негізгі фактор болып қала береді. Азаматтардың көпшілігі сақтандыру және инвестициялық өнімдерді әлсіз ажыратады, жинақтаушы сақтандырудың жұмыс істеу қағидаттарын және Unit-linked шеңберінде табыстылықты қалыптастыру тетігін толық түсінбейді. Нәтижесінде мұндай өнімдер күрделі және ашық деп қабылданады. Екіншіден, кепілдендірілген кірістілігі бар консервативті құралдарға іс-қимыл бейімділігі маңызды рөл атқарады.

Банктікдепозиттердәстүрлі түрде жинақтаудыңнеғұрлымтүсініктіжәнесенімдіәдісіретіндеқабылданады, себебі олартұрақтыкіріспенжоғарыөтімділікті қамтамасыз етеді.Оларданайырмашылығы, инвестициялыққұрауышыбаржинақтаушысақтандырунарықтықауытқуларменбайланысты,бұлклиенттердіңсақтығынкүшейтеді.

Үшіншіден, инвестициялық тәуекелдерге жоғары сезімталдық халықтың нарықтық құралдармен жұмыс істеудегі шектеулі тәжірибесіне байланысты. Жаппай инвестициялық мәдениеттің болмауы тіпті кірістіліктің орташа ауытқуы қаражатты жоғалтудың маңызды тәуекелі ретінде қабылдануына әкеледі. Сонымен қатар, қаржы институттары мен жаңа өнімдерге деген сенім деңгейі әсер етеді. Кез келген жаңа элементтер, соның ішінде инвестициялық құрауыш, әсіресе нарыққа қатысушылардың ашық және қолжетімді байланысы болмаған кезде сақтықты тудыруы мүмкін.

Жинақтаушы сақтандыру – бұл сақтандырып қорғаудың ғана емес, сондай-ақ болашаққа арналған жинақтарды қалыптастырудың құралы.

Қазіргі уақытта сақтандыру нарығында азаматтарға зейнетақы аннуитеттерінің барлық түрі (кейінге қалдырылған, бірлескен, ерлі-зайыптыларға арналған) қолжетімді. 2026 жылдың басындағы Қазақстан Республикасы Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің деректері бойынша, зейнетақы аннуитеті бойынша қолданыстағы шарттардың саны 164 мыңнан асады, бұл өткен жылғы көрсеткіштен 38%-ға артық, ал олар бойынша сақтандыру сыйлықақыларының сомасы 1,2 трлн теңгені құрайды.

2018 жылдан бастап сақтандыру ұйымдары уәкілетті органның лицензиясы негізінде сақтандыру сыйлықақылары мен оларды инвестициялаудан түскен кірістер бөлігінен қалыптастырылған қаражатты қоса алғанда, Unit-linked шарттары бойынша инвестициялық портфельді дербес басқару құқығына ие болды.

2026 жылдың басындағы жағдай бойынша жалпы сомасы 4 024 млн теңгеге 368 Unit-linked шарты (инвестициялық құрауыштан тұратын сақтандыру өнімі, ол бойынша кіріс инвестициялардың нәтижелеріне байланысты болады) жасалған, бұл ретте сақтандыру сыйлықақыларының жиынтық көлемі 721 млн теңгені құрады.

Қазіргі уақытта инвестициялық портфельді басқару жөніндегі қызметті тек бір ғана сақтандыру компаниясы – «Nomad Life» ӨСК» АҚ жүзеге асырады.

2023 жылдан бастап сақтандырушылар екінші деңгейдегі банктермен қатар Мемлекеттік білім беру жинақтау жүйесінің операторлары болды және қазіргі уақытта жалпы сомасы 1,5 млрд теңгеге 7,5 мыңнан астам сақтандыру шарты жасалды, бұл аталған тетіктің сұранысқа ие екенін және халықтың ұзақ мерзімді білім беру жинақтау құралдарына деген қызығушылығының орнықты екенін куәландырады.

Жинақтаушы сақтандыру нарығының белгіленген проблемаларын өлшеу тәсілдері сұраныс деңгейін де, халық тарапынан өнімдерді қабылдауды да көрсететін сандық және сапалық индикаторлар жүйесі арқылы қалыптастырылуы мүмкін.

Ең алдымен, жинақтаушы сақтандыру өнімдерінің енуінің төмен деңгейі байқалады.

2025 жылдың қорытындысы бойынша жинақтаушы сақтандыру өнімдерін қоса алғанда, «өмірді сақтандыру» саласының үлесі Қазақстан Республикасының ІЖӨ-сінде шамамен небәрі 0,59%-ды құрады, бұл орташа әлемдік деңгейден (шамамен 3%) едәуір төмен және өмірді сақтандырудың экономикаға енуі ІЖӨ-нің 5%-ынан асатын дамыған елдердің көрсеткіштерінен 5-8-ден астам төмен болады. Бұл жинақтаушы сақтандыру тауашалық сегмент болып қалатынын және жинақтаудың жаппай құралы болып табылмайтынын көрсетеді.

Нарық көлемдерінің айтарлықтай ұлғаюына қарамастан («өмірді сақтандыру» саласындағы сақтандыру сыйлықақыларының көлемі 2020 жылмен салыстырғанда шамамен 5 есе ұлғайып, 2025 жылы шамамен 892млрд теңгеге жетті), бұл серпін көбінесе халық тарапынан жаппай сұраныс қалыптастырумен емес, зейнетақы аннуитеттері мен корпоративтік бағдарламалардың дамуына байланысты. Нарықтың жоғары шоғырлануы да маңызды мәселе болып табылады. Сақтандыру сыйлықақыларының шамамен 93%-ы төрт ірікомпанияға тиесілі, бұл бәсекелестіктішектейді, өнімжелісініңдамуынбәсеңдетедіжәнежинақтаушыөнімдердібелсендіілгерілету үшінынталандырудытөмендетеді.

Сонымен қатар, нарық шектеулі қамтумен сипатталады: елде тек 10 ӨСК жұмыс істейді, бұл бәсекелестіктің дамуын және халық үшін өнімдердің қолжетімділігін тежейді.

Лицензиялау процесін жетілдіру

7.

Бәсекелестіксақтандырунарығының орнықтыдамуыныңнегізгіфакторларыныңбірі болып табылады.Қатысушылардыңжеткіліктісанының болуы әділнарықтықбағалардықалыптастыруға, сақтандыруқызметтерініңсапасынарттыруғаықпал етеді, инновациялардыенгізудіынталандырадыжәнетұтынушылардыңмүдделерінқорғаудыңжоғарыдеңгейінқамтамасыз етеді.

Бәсекелестіктіңжеткіліксіздігіжағдайындасақтандырунарығыоныңтиімділігімендамусерпініне терісәсер ететін бірқатарқұрылымдықшектеулергетап болады.Жаңақатысушылардыңшектеулі болуы жәнекірудіңжоғары кедергісі (мысалы,филиалдардың резервтеріне қойылатын жоғарыталаптар, біліктіліктіңартықталаптары, филиалдынемесееншілескомпанияныашуғарұқсаталуүшінұсынылатынқұжаттардыңүлкенкөлемі) қолданыстағысақтандыруұйымдарынабәсекелестікқысымныңтөмендеуінеәкеледі,бұлөзкезегіндетиімділігітөменбизнес-модельдердісақтауға, инновациялардыенгізудібәсеңдетугежәнеөнімжелісіншектеулідамытуға ықпал етуі мүмкін.

Сонымен қатар, сақтандыру қызметін лицензиялаудың қолданыстағы жүйесі бәсекелестік деңгейіне және сақтандыру нарығының даму жылдамдығына айтарлықтай әсер етеді.

Сақтандыруқызметінлицензиялаулицензияда сақтандырудың нақтысыныптарын көрсете отырып, сақтандырусалалары бойынша жүзеге асырылады.Сақтандыруұйымыныңбастапқыдалицензияғаенгізілмегенсалашеңберіндегісыныптартізбесінкеңейтуниетіболғанкезделицензиялаупроцесіқайтаданбасталады, қосымшасыныптардыенгізумемлекеттікқызметтіалуүшінжүгінудіталап етеді, жаңабизнес-жоспарұсынуталап етіледі.

Мұндай талаптар қаржылық орнықтылықты қамтамасыз ету және сақтанушылардың мүдделерін қорғау тұрғысынан негізделуі мүмкін, бірақ оларды компанияның қызметі мен ауқымын ескермей біркелкі қолдану нарыққа шығу рәсімін қиындатады.

Нарыққақатысушыларғаәкімшілікжүктеменіұлғайту, жаңаөнімдердішығарумерзімдерінұзартужәнесақтандыруұйымдарыныңоперациялықикемділігінтөмендету.

Нарыққа кіру және жұмыс істеп тұрған сақтандыру ұйымдарының қызметін кеңейту үшін кедергілер осы процестерді одан әрі оңтайландыру және жаңғырту үшін әлеуеттің болуына қарамастан, бәсекелестіктің дамуын және жаңа сақтандыру өнімдерін енгізуді тежейді.

Мұндай реттеушілік саясаттың негізгі себептері шетелдік қатысушыларды нарыққа жіберу кезінде туындайтын нақты тәуекелдерді басқару қажеттілігімен байланысты. Шетелдік сақтандыру ұйымдарының филиалдары қадағалау тұрғысынан анағұрлым күрделі субъектілер ретінде қарастырылады, себебі олардың бас ұйымдары басқа юрисдикцияда, бұл реттеушілік бақылаудың жеделдігін және ұлттық заңнама талаптарын орындауды шектеуі мүмкін.

Нарықтың барлық қатысушылары үшін салыстырмалы реттеу шарттарын қамтамасыз етуге және шетелдік компаниялар өздерінің юрисдикциясының неғұрлым жұмсақ талаптарын негізсіз бәсекелестік артықшылықтар алу үшін қолдана алатын реттеуші арбитраждың алдын алуға ұмтылу қосымша фактор болып табылады. Сонымен қатар, шетелдік сақтандыру ұйымдарының филиалдарына қатысты әкімшілік және реттеуші кедергілердің ағымдағы деңгейі бәсекелестіктің дамуына тежегіш әсер етуі және капитал, технологиялар мен халықаралық тәжірибе ағынын шектеуі мүмкін. Осыған байланысты неғұрлым теңдестірілген реттеуді қамтамасыз ету орынды болып көрінеді: бір жағынан –сақтанушылардың тұрақтылығы мен мүдделерін қорғауды сақтау, екінші жағынан – нарықтың ашықтығын арттыру, бәсекелестікті күшейту және сақтандыру секторының дамуын жеделдету.

Жалпы алғанда, сақтандырунарығынлицензиялаудыңқолданыстағымоделісақтандыруқызметініңәрбіртүрі бойынша тәуекелдерді егжей-тегжейліалдын ала бағалауғабағдарланған.Лицензиялаудысақтандырусалаларыменсыныптары бойынша бөлуреттеушігесақтандырушықабылдайтынміндеттемелердіңқұрылымындәлірекбақылауғажәнетәуекелдердіңнақтытүрлерінекапиталдыңжеткіліктілігінбағалауғамүмкіндік береді.

Бір жағынан, қызметті кеңейту кезінде жаңа бизнес-жоспар ұсыну және лицензиялау рәсімінен қайта өту талабы қаржылық орнықтылықты және сақтандыру міндеттемелерінің жаңа түрлеріне басқарушылық дайындықты растау қажеттілігімен байланысты. Екінші жағынан, мұндай практика сақтандыру ұйымдарының қызметін кеңейту кезінде әкімшілік рәсімдердің ұлғаюына әкеледі.

2026 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Қазақстан Республикасы Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің деректері бойынша, сақтандыру секторында 25 сақтандыру ұйымы жұмыс істейді, оның ішінде 15 – «жалпы сақтандыру» саласында және 10 – «өмірді сақтандыру» саласында.

Жаңа қатысушылардың пайда болуы салыстырмалы түрде сирек кездеседі. 2021 жылы заңнамаға Қазақстан Республикасы бейрезидент- сақтандыру ұйымдары филиалдарының институты енгізілді. Сонымен бірге, тиісті нормлара қолданыста болған кезеңде бірде-бір филиал Қазақстан Республикасының сақтандыру нарығына шыққан жоқ. Бұл көбінесе сақтандыру ұйымдарын құруға және лицензиялауға қойылатын жоғары талаптарға, оның ішінде жарғылық капиталдың едәуір мөлшеріне, құжаттар мен қаржылық болжамдардың кең топтамасын ұсыну қажеттілігіне, тәуекелдерді басқару және ішкі бақылау жүйесіне қойылатын талаптардың орындалуына байланысты. Жиынтығында бұл факторлар нарыққа кіру үшін жоғары кедергілерді қалыптастырады. Нәтижесінде, сақтандыру нарығы негізінен жұмыс істеп тұрған компаниялардың қызметін нығайту және кеңейту есебінен дамиды, ал жаңа сақтандыру ұйымдарының пайда болуы эпизодтық сипатта болады.

Негізгі индикаторлардың бірі сақтандыру ұйымдары санының серпіні болып табылады. Қазақстан Республикасында бұл көрсеткіш салыстырмалы түрде тұрақты болып қалуда: 2024-2025 жылдардағы жағдай бойынша нарықта шамамен 25 сақтандыру ұйымы жұмыс істейді, оның шамамен 10-ы – өмірді сақтандырукомпаниялары. Бұл ретте, соңғы5-7жылдақатысушылардыңсаны іс жүзіндеөзгерген жоқ,алжаңаойыншылардыңпайда болу жағдайларыжекесипатта болады,бұлнарыққакірудіңтөменсерпінін көрсетеді.

Екінші маңызды көрсеткіш – сақтандыру қызметін жүзеге асыруға жаңадан берілген лицензиялардың саны. Соңғы жылдары жаңа лицензиялар өте сирек беріледі, әдетте жылына 1 лицензиядан аспайды, ал кейбір кезеңдерде нарыққа жаңа қатысушылар мүлдем шықпады. Бұл белгілі бір кіру кедергілерінің болуын және әлеуетті инвесторлардың шектеулі қызығушылығын көрсетеді.

Сондай-ақ, шектеулі болып қалатын нарықтағы шетелдік қатысушылардың үлесі және жаңа сақтандыру ұйымдарын құру бойынша мәмілелердің төмен белсенділігі (бірігу және бірігу мәмілелерінен айырмашылығы) сияқты жанама көрсеткіштерді ескеруге болады. Бұл нарыққа «нөлден» шығуға деген қызығушылықты одан әрі растайды.

Азаматтардың тұрғынжайларын жер сілкінісінен, су тасқынынан (су басудан) және табиғи сипаттағы

орман өрттерінен міндетті сақтандыруды енгізу

8.

Бүгінде Қазақстан Республикасында мүлікті сақтандыру ерікті негізде жүзеге асырылады. Қолданыстағы ерікті модельде апатты тәуекелдерді сақтандырудың салыстырмалы түрде төмен деңгейі байқалады. Жалпы сақтандыру сегментінде 15 сақтандыру ұйымының болуына қарамастан, сақтандырылған тұрғын үйдің үлесі шектеулі болып қалады. Бұл көбінесе сақтандыру туралы шешімді азаматтар өз бетінше қабылдайтындығына және көбінесе басым шығындардың пайдасына кейінге қалдырылатындығына байланысты.

Мұндайжағдайлардатөтеншежағдайларкезіндезалалдыөтеудемемлекетдәстүрлі түрде маңыздырөл атқарады.Қолдаудыңбюджеттіктетіктеріхалықтыбазалыққорғаудықамтамасыз етуге мүмкіндік береді,алайдабұліріапаттаркезеңіндемемлекеттікқаржығақосымшажүктемеқалыптастырады.

Көптеген азаматтар табиғи апаттар қаупін екіталай деп қабылдайды, әсіресе қысқа мерзімде, бұл сақтандыру қорғауын алуға деген ынтаны төмендетеді.

Нарықтұрғысынан сақтандырудың еріктісипатытұрғынүйдіапаттансақтандыруөнімдерініңауқымынтежейді.Шектеулісұранысолардыңдамужәнетаралуқарқынына,сондай-ақ ұсынылғаншешімдердіңалуан болуынаәсер етеді.Халықтысақтандыруқорғанысыменбіркелкіқамтымауорын алады:сақтандырудыазаматтардыңнеғұрлымқаржылық жағынан дайындалғансанаттарыжиіпайдаланады, ал халықтыңкеңтоптары сақтандыруқамтужүйесінентысқалады.

Соңында, апатты тәуекелдерді қайта бөлу тетіктерін дамыту әлеуеті (қайта сақтандыруды және ықтимал пулдардыі қоса алғанда) толық көлемде іске асырылмаған, бұл қалыптасу кезеңінде нарық үшін табиғи жағдай болып табылады.

Қалыптасқанжағдайтұтынушылардыңіс-қимылыныңерекшеліктеріне де, нарықтыңқазіргіархитектурасынажәнереттеутетіктерінедебайланыстыбірқатарфакторларғабайланысты.

Ең алдымен, үй шаруашылықтарының іс-қимыл моделі айтарлықтай әсер етеді, онда ағымдағы тұтыну мен міндетті шығындарға басымдық беріледі, ал сақтандыру шығындары екінші реттік ретінде қабылданады. Міндетті талаптар болмаған жағдайда, әсіресе тәуекел дереу ретінде қабылданбаса, полисті сатып алу туралы шешім кейінге қалдырылады.

Апатты тәуекелдерді қабылдау ерекшеліктері осыған тығыз байланысты. Ірі табиғи оқиғалардың сирек сипаты тұрғындарда «төмен ықтималдық» әсерін қалыптастырады, нәтижесінде ықтимал шығындар бағаланбайды, ал сақтандыру қорғауына сұраныс нашар қалыптасады. Нарық тарапынан өнімнің экономикалық ерекшелігі әсер етеді: апатты тәуекелдерді сақтандыру айтарлықтай резервтер мен қайта сақтандыруды қорғауды талап етеді, бұл полистердің құнына әсер етеді.

Халықтың бір бөлігіүшінәсіресеынталандыру тетіктері болмағанкезде бұлөнімдіаз қолжетімді етеді.Институционалдықортада маңызды рөл атқарады:төтеншежағдайлар кезінде мемлекеттікқолдаудыңүстемдігікезіндехалықбюджетесебінензалалдыңөтелуінкүтеді.Бұл өзін-өзісақтандыруқажеттілігіназайтады.

Сонымен қатар, осы сегменттің дамуы шығындар статистикасын, актуарлық деректерді және қалыптасу сатысында тұрған тәуекелдерді бағалау құралдарын жинақтауды талап етеді. Мұндай деректердің шектеулілігі азық-түлік ұсыныстарының белсенді дамуын және олардың тұрғын үйдің әр түрлі санаттары мен аймақтық ерекшеліктеріне бейімделуін тежейді.

ЮНИСЕФ деректері бойынша, Қазақстан Республикасы аумағының шамамен 75%-ы табиғи апаттар тәуекеліне ұшырауы мүмкін. Ең жиі кездесетін қауіптер – жер сілкінісі, су тасқыны (су басу) және орман өрттері. Қазақстан Республикасының Төтенше жағдайлар министрлігінің (бұдан әрі – ТЖМ) деректері бойынша, еліміздің 16 өңірі жер сілкінісі мен су тасқыны қаупіне ұшырайды , 3 млн-нан астам тұрғын үй нысаны және 15млн-ға жуық азамат тәуекел аймағында. Бұл апаттардың салдары экономика мен халыққа айтарлықтай зиян келтіреді.

2024 жылы су тасқынынан кейін қалпына келтіруге ТМЖ деректері бойынша 54,7млрд теңге (немесе 116,5млн АҚШ доллары) бөлінді, Қостанай облысындағы орман өрттері 2022 жылы 6млрд теңгеге (немесе 12,8млн АҚШ доллары) залал келтірді. Мемлекеттік бюджет жыл сайын зардаптарды жоюға шамамен 18млрд теңге (немесе 38,3млн АҚШ доллары) бөледі, бірақ бұл шығындардың тек 15-20%-ын ғанажабады.

Мұндай жағдайларда апатты тәуекелдерді басқару және азаматтардың тұрғын үйін қорғауды қамтамасыз ету ерекше өзектілікке ие.

Қазақстан Республикасында тұрғын үйді жер сілкінісінен, су тасқынынан (су басудан) және табиғи сипаттағы орман өрттерінен міндетті сақтандырудың болмауы проблемасын бірнеше көрсеткіш арқылы өлшеуге болады. Біріншіден, тұрғын үй қорының жалпы жиынтығындағы табиғи тәуекелдерден сақтандырылған үйлер мен пәтерлердің үлесі арқылы.

Екіншіден, табиғи сипаттағы апатты оқиғалардың қаржылық салдары талданады: азаматтардың тікелей шығындарының мөлшері және апаттардан кейін тұрғын үйді қалпына келтіруге мемлекет шығындары қорғалмаудың ауқымын көрсетеді.

Соңғы 5 жылда мүлікті ерікті сақтандыру бойынша көрсеткіштер өсуде (шарттар санының өсуі – 12%, сыйлықақылардың өсуі – 51%), алайда елде тұрғын үйді сақтандырумен қамту әлі де төмен болып отыр. Еліміздегі үй иелерінің тек 3,2%-ында ғана сақтандыру бар, ал Алматыда бұл көрсеткіш тек 7,7%-ға жетеді.

Сақтандыру секторының цифрлық трансформациясын жеделдету

9.

Сақтандыру нарығын цифрландыруды дамыту сақтандыру қызметтерінің тиімділігін, ашықтығын және қолжетімділігін арттырады. Цифрлық технологиялар сақтандыру жағдайларын сату мен реттеуді автоматтандыруға, деректерді өңдеуді жеделдетуге және операциялық шығасыларды төмендетуге мүмкіндік береді, бұл жаппай және топтық сақтандыру өнімдері үшін ерекше маңызды.

Бүгінгі күні сақтандыру нарығында сақтандырудың міндетті сыныптары бойынша қызметтер алудың бүкіл процесі цифрландырылған.

2024 жылдан бастап мобильдік қосымша арқылы міндетті автосақтандыру бойынша төлемдерді алудың оңайлатылған режимі (Еурохаттама) қолданылады. Бұл ретте бүгінгі күні сақтандыру нарығын цифрландыруды одан әрі дамытуды және онлайн-сақтандыруды пайдалануды кеңейтуді тежейтін бірқатар жүйелік кедергілер сақталуда, оның ішінде:

1) цифрлық арналар мен сервистерді шектеулі енгізуде көрініс табатын ерікті сақтандыруды цифрландырудың жеткіліксіз дәрежесі, бұл сақтандыру қызметтерінің қолжетімділігін және сақтандыру нарығына қатысушылар арасындағы өзара іс-қимылдың тиімділігін төмендетеді;

2) әртүрлі сақтандырушылардың сақтандыру өнімдеріне орталықтандырылған қолжетімділікті, оларды салыстыруды, сатып алуды және онлайн-форматта сүйемелдеуді қамтамасыз ететін бірыңғай цифрлық платформаның (қаржы маркетплейсінің) болмауы, бұл бәсекелестік цифрлық ортаның және сақтандыру қызметтерін тұтынушылармен өзара іс-қимылдың бірыңғай стандарттарының дамуын шектейді;

3) бірыңғай стандарттар жоқ, сақтандыру өнімдерін сатудың цифрлық арналарына қойылатын жалпы талаптар айқындалмаған.

Жиынтығында осы факторлар сақтандыру нарығының цифрлық әлеуеті толық көлемде іске асырылмайтын, ал заманауи, ыңғайлы және ықпалдастырылған сақтандыру сервистерінің біртіндеп дамуы жағдайын қалыптастырады.

Қалыптасқан жағдай ұсынысқа, сондай-ақ цифрлық сақтандыру шешімдеріне сұранысқа әсер ететін институционалдық, экономикалық және іс-қимыл факторларының үйлесіміне негізделген.

Реттеу тарапынан нормативтік базаның дамуының эволюциялық сипаты елеулі әсер етеді. Заңнама бастапқыда өзара іс-қимылдың дәстүрлі офлайн-модельдеріне сәйкес қалыптастырылды, осыған байланысты цифрлық форматтарға бейімделу біртіндеп жүріп жатыр.

Инфрақұрылымдық шектеулер де маңызды рөл атқарады.

Сақтандыру ұйымдары тарапынан технологиялық тұрғыдан жетілудің әр түрлі деңгейі байқалады. Нарықтың барлық қатысушыларының АТ-инфрақұрылымына ауқымды инвестициялар тарту үшін жеткілікті ресурстары мен құзыреттері жоқ, бұл цифрлық дамудың әркелкі болуына және басым, ең алдымен міндетті сегменттерге шоғырлануға алып келеді.

Халықтың бір бөлігі үшін әсіресе неғұрлым күрделі және ұзақ мерзімді сақтандыру өнімдерін таңдау кезінде агенттермен жеке қарым-қатынасты қоса алғанда, өзара іс-қимылдың дәстүрлі түрлері әлі де артықшылыққа ие. Бұл толықтай цифрлық форматтарға көшу жылдамдығын төмендетеді.

Цифрлық сервистерге деген сенім деңгейі маңызды фактор болып табылады.

Жиынтығында осы себептер сақтандыру нарығының біртіндеп, кезең кезеңмен цифрлық тұрғыдан өзгеруіне негіз болады, бұл ретте сандық шешімдердің әлеуеті нормативтік базаның, инфрақұрылымның және пайдаланушылық әдеттердің дамуына қарай іске асырылады.

Сақтандырудың міндетті түрлерін цифрландырудағы жетістіктерге қарамастан, ерікті сегментте цифрлық шешімдерді енгізу деңгейі шектеулі болып қалатынын және нарықтың дамуына тежеуші ықпалын растайды.

Мәселен, Қазақстан Республикасы Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің деректері бойынша Қазақстан Республикасында сақтандыру өнімдерін онлайн-сату үлесі салыстырмалы түрде төмен болып қалып отыр және сақтандырудың ерікті түрлері бойынша шамамен 10-15%- ды құрайды, ал міндетті сыныптарда бұл көрсеткіш процестерді толық цифрландыру есебінен 80-90% -ға жетеді. Бұл сегменттер арасындағы цифрлық даму деңгейінде елеулі алшақтықтың айғағы.

Бұған қосымша, ерікті сақтандырудағы сақтандыру жағдайларын реттеудің басым бөлігі бұрынғысынша офлайн-арналарды немесе ішінара цифрлық шешімдерді пайдалана отырып жүзеге асырылады.

Бүгінгі күні ерікті сыныптардағы сақтандыру жағдайларының кемінде
30-40% -ын клиентпен физикалық тұрғыдан өзара іс-қимыл жасау қажеттілігінсіз толық цифрлық процестер арқылы өтеді. Клиенттің іс-қимылының талдауы цифрлық арналар шектеулі пайдаланылатынын көрсетеді: мобильді қосымшалар мен онлайн-платформалар арқылы сақтандыру өнімдерін ресімдеуді қалайтын клиенттердің үлесі 20-30% деңгейінде қалады, ал көпшілігі бұрынғысынша агенттерге жүгінеді немесе сақтандыру ұйымдарының кеңселеріне барады. Бұл әсіресе күрделі және ұзақ мерзімді өнімдерге тән.

Бұл ретте халықаралық бенчмарк айтарлықтай өсу әлеуетін көрсетеді: бірқатар дамыған нарықтарда сақтандыру өнімдерін цифрлық сату үлесі 50-70% -дан асады, ал цифрлық реттеу деңгейі 60-80% -ға жетеді, бұл Қазақстан Республикасында алшақтықтың және әлі де іске асырылмаған әлеуеттің бар екенін көрсетеді. Жиынтығында келтірілген деректер Қазақстан Республикасының сақтандыру нарығын цифрландыру жекелеген сегменттерде айтарлықтай оң әсерін тигізіп отырғанын көрсетеді, алайда ерікті сақтандыруда одан әрі өсу үшін елеулі әлеует сақталып отыр. Цифрлық шешімдерді енгізудің ағымдағы деңгейі құрылымдық алшақтықты көрсетеді, оны жою халық үшін сақтандыру қызметтерінің қолжетімділігі мен тартымдылығын арттырудың маңызды факторларының бірі болуы мүмкін.

2024 жылдан бастап сақтандырудың міндетті сыныптары бойынша толық цикл: сақтандыру шартын жасасудан бастап сақтандыру төлемін алуға дейін цифрландырылған. Бұдан басқа, 2024 жылдан бастап мобильдік қосымша арқылы көлік құралдары иелерінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру бойынша төлемдерді алудың жеңілдетілген режимі қолданылады (Еурохаттама).

Еурохаттама іске қосылған сәттен бастап 2026 жылдың басындағы жағдай бойынша Еурохаттама арқылы 4,9 млрд теңге сомаға 25 мың сақтандыру жағдайы ресімделді. Осының аясында 2024-2025 жылдары сақтандырудың осы түрі бойынша сақтандыру төлемдерінің айтарлықтай өсуі байқалады. Осылайша, сақтандыру ұйымдары есептілігінің деректері бойынша, төлемдердің көлемі 2023 жылғы шамамен 61 млрд теңгеден 2024 жылы шамамен 80 млрд теңгеге дейін ұлғайды (шамамен 31%-ға өсу), ал 2025 жылы 106 млрд теңгеден асты (2024 жылғы деңгейге қарағанда 32%-ға өсу).
Мұндай серпін сондай-ақ Еурохаттаманың енгізілуіне және реттеу процестерінің жалпы цифрландырылуына байланысты болды. Өтiнiш берудi жеңілдету, қарау мерзiмдерiн қысқарту және рәсiмдердiң ашықтығын арттыру төлемдерге өтiнiш жасаудың өсуiне және реттелген сақтандыру жағдайлары үлесiнiң ұлғаюына ықпал еттi. Осылайша, цифрлық шешімдер пайдаланушылар үшін қолайлылықты арттырып қана қоймай, қаржылық қорғаудың нақты жұмыс істейтін тетігі ретінде сақтандырудың рөлін күшейте отырып, нақты төлемдердің өсуіне тікелей әсер етті.

Тәуекелге бағдарланған қадағалауды дамыту

10.

Сақтандырушылардың төлем қабілеттілігін бағалаудың қолданыстағы жүйесі Solvency I тәсілдеріне негізделген және негізінен сақтандыру ұйымының нақты тәуекел-бейінін кешенді есепке алмай, белгіленген капитал нормативтерін сақтауға бағытталған. Құқық қолдану практикасында бұл қолданыстағы талаптар нарықтық конъюнктураның өзгеруі, тәуекелдердің шоғырлануы, активтер сапасының нашарлауы және өзге де қолайсыз факторлар салдарынан туындайтын жекелеген сақтандыру ұйымдарының капиталының әлеуетті жеткіліксіздігін және қаржылық осалдығын ерте анықтауды толық көлемде қамтамасыз етпеуіне әкеп соғуы мүмкін.

Қолданыстағы қадағалау жүйесі тәуекелдердің алуан түрлерінің өзара байланысын, сақтандыру ұйымдарындағы тәуекелдерді басқару жүйелерінің даму деңгейін, сондай-ақ стресс-тестілеу нәтижелерін шектеулі дәрежеде ескереді. Нәтижесінде қадағалау шаралары негізінен реактивті сипатта болады және әдетте сақтандырушының қаржылық жағдайының нашарлау белгілері пайда болған кезде қолданылады, ал төлем қабілеттілігін реттеудің халықаралық тәсілдері тәуекелге бағдарланған қадағалауға, тәуекелдерді ерте анықтауға және алдын ала ден қоюға негізделген.

Solvency I тәсілінің негізгі шектеулеріне мыналар жатады:

- капиталды толық тәуекелге бағдарланған бағалаудың болмауы;

- қаржылық және қаржылық емес тәуекелдерді шектеулі есепке алу;

- міндеттемелерді бағалауға экономикалық емес, негізінен нормативтік тәсіл;

- тәуекелдерді басқаруға және ақпаратты ашуға қойылатын талаптарды дамытудың жеткіліксіз деңгейі;

- іс-қимылды қадағалау және уәжді пайымдау қағидаттарының кеңінен қолданылмауы.

Solvency I қағидаттарына негізделген қадағалау моделі 1990-шы жылдардың соңы - 2000-шы жылдардың басында әзірленді, ол кезде сақтандыру нарығы аса күрделі болмаған, ал қаржы құралдарының түрлері де аз болған. Негізгі міндет тәуекелдерді терең бағалау емес, капиталға қойылатын ең төменгі талаптарды біріздендіру болды. Модель белгіленген коэффициенттер мен формальды нормативтерге құрылды.

Мұндай тәсіл басқару үшін оңай, алайда нақты сақтандыру компаниясының жеке тәуекел бейінін көрсетпейді. Тәуекелдерді сандық талдаудың заманауи әдістері (стресс-тестілеу, міндеттемелерді экономикалық бағалау) кеңінен енгізілмеген. Нәтижесінде міндеттемелер экономикалық құны бойынша емес, бухгалтерлік қағидаттар бойынша бағаланды.

Реттеу тәуекел-менеджменті мен корпоративтік басқарудың толыққанды жүйесін құруға емес, капитал нормативтерін сақтауға шоғырландырылды.

Қайта сақтандырудың, инвестициялық құралдардың, халықаралық ықпалдастықтың және цифрлық тәуекелдердің дамуы бұрынғы модельдің жаңа жағдайларға сәйкес келмейтінін көрсетті. Бұл неғұрлым тәуекелге бағдарланған Solvency II жүйесіне өту себептерінің бірі болды.

2025 жылы Агенттік әзірлеген сақтандыру ұйымдарының талап етілетін төлем қабілеттілігі капиталын бағалау жөніндегі 7 нұсқаманың (SCR – Solvency Capital Requirement) негізінде Solvency II барлық тәуекелдері үшін нарыққа қатысушылардың Solvency II қағидаттарына реттеуге көшу дайындығына бағалау жүргізілді. Нұсқамалар контрагенттің дефолт тәуекелін, нарықтық тәуекелді, жалпы сақтандыру, өмірді және денсаулықты сақтандыру тәуекелдерін, материалдық емес активтердің тәуекелдерін, сондай-ақ сақтандыру міндеттемелерін бағалауды қамтиды. Әзірленген нұсқамалар нарықтық қағидаттарға және қолайсыз жағдайларды сценарийлік модельдеуге негізделген тәуекелдерді сандық бағалаудың бірыңғай жүйесін қалыптастыруға бағытталған.

2022 жылы төлем қабілеттілігінің талап етілетін капиталын алғашқы тестілік есептеулер жүргізілді, олардың нәтижелері міндеттемелерді бухгалтерлік және нарықтық бағалау арасындағы айырмашылықтарды және капитал жеткіліксіздігінің әлеуетті тәуекелдерінің болуын анықтады. Есептеу қорытындылары бойынша 27 сақтандыру ұйымының 14 -інде Solvency II қағидаттары бойынша меншікті қаражаты талап етілетін капиталды өтеу үшін жеткіліксіз болып шықты.

2023 жылы талап етілетін капиталды анықтау жөніндегі нұсқаулар пысықталды, жүргізілген екінші тестілік есептеулер 25 сақтандыру ұйымының 6 -да Solvency II талаптары бойынша капитал деңгейі жеткіліксіз болып қалатынын көрсетті.

2025 жылы сақтандыру ұйымдары SCR капиталының жеткіліктілігіне дербес бағалау жүргізді. Бағалау қорытындылары бойынша 25 сақтандыру ұйымының 5 -уіне қосымша капиталдандыру қажет.

Тәуекелге бағдарланған қадағалау құралдарын (капиталдың тәуекелдерге сезімталдығын бағалау, нормативтік және экономикалық капиталды салыстырмалы талдау, резервтердің барабарлығын бағалау, тәуекел-менеджмент сапасын талдау және т.б.) кешенді қолдану қолданыстағы жүйенің тәуекелге бағдарланған қадағалаудың заманауи талаптарына сәйкессіздік дәрежесін сандық және сапалық тұрғыдан бағалауға мүмкіндік береді.

Инновациялық өнімдерді ерекше реттеу режимі шеңберінде дамыту

11.

Қаржы секторында реттеудің ерекше режимі (реттеу орталарының) тетіктерінің болуына қарамастан, «Қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын мемлекеттік реттеу, бақылау және қадағалау туралы» Қазақстан Республикасының Заңында инновациялық сақтандыру өнімдері мен бизнес-модельдерді сынақтан өткізу үшін толыққанды жағдайлар көзделмеген. Сақтандыру нарығы үшін арнайы нормалар, нақты реттеу жеңілдіктері, сынақ нәтижелерін кейіннен енгізу тетіктері, сондай-ақ нарыққа қатысушылардың қатысуы үшін ынталандырулар жоқ. Бұл сақтандыру секторында инновацияларды енгізу құралы ретінде реттеу ортасының практикалық тиімділігін төмендетеді және жаңа сақтандыру шешімдері мен цифрлық сервистердің дамуын тежейді.

Нәтижесінде сақтандыру ұйымдары заңнаманың бұзудан және ықтимал қаржылық тәуекелдерден қорқып, жаңа модельдерді, цифрлық технологияларды немесе бірегей қолданады. Бұл сектордың дамуын баяулатады, клиенттерге ұсынылатын сақтандыру өнімдерінің түрлерін шектейді және тұтастай алғанда нарықтың бәсекеге қабілеттілігін төмендетеді.

Сақтандыру нарығында инновациялық өнiмдердiң шектеулi даму проблемасы қолданыстағы реттеу жүйесiнiң ерекшелiктерiне байланысты. Заңнама дәстүрлі түрде сақтандыру компанияларының қаржылық орнықтылығын қамтамасыз етуге және стандартты рәсімдерді сақтауға басымдық береді, бұл жаңа шешімдерді тестілеу үшін мүмкіндіктерді шектейді.

Лицензиялауға және құжаттар ресiмдеуге жоғары талаптар қою стандартты емес өнiмдер енгiзудi неғұрлым күрделi етедi, ал сақтандыру ұйымдары қолданыстағы ережелерге сәйкес келу үшiн сақтықпен iс-әрекет жасайды. Нәтижесінде инновациялар баяу дамуда және нарық әзірге жаңа сақтандыру қызметтері мен цифрлық технологиялардың әлеуетін толық пайдалана алмай отыр.

Ерекше реттеу режимінің жұмыс істеуінің қолданыстағы тәсілдері сақтандыру қызметінің ерекшелігін және нарыққа қатысушылардың инновациялық шешімдерді тестілеудегі қажеттіліктерін толық көлемде ескермейді. Бұл реттеу ортасының шектеулі пайдаланылуына және сақтандыру нарығында инновацияларды жедел енгізу құралының функциясын толық орындамауға әкеледі. Нәтижесінде сақтандыру ұйымдарының жаңа өнімдерді, цифрлық сервистерді және клиенттермен өзара іс-қимылдың заманауи үлгілерін әзірлеу және сынақтан өткізу әлеуеті жеткіліксіз іске асырылуда.

Соңғы жылдары компаниялар енгiзіп жатқан жаңа сақтандыру өнiмдерiнiң үлесi салыстырмалы түрде төмен күйiнде қалып отыр, ал пилоттық жобалар мен инновациялық полистердiң саны сандық форматта шектелген. Реттеушінің мәліметінше, сақтандыру ұйымдарының аздаған бөлігі ғана жаңа шешімдерді тестілеу мүмкіндіктерін пайдаланады немесе пилоттық бағдарламаларға қатысады, бұл инновациялар үшін кедергілердің болуын көрсетеді.

Сонымен қатар, шетелдік нарықтармен салыстырмалы талдау неғұрлым икемді реттелетін елдерде сақтандыру компаниялары жаңа өнімдерді жылдам енгізетінін, цифрлық технологияларды пайдаланатынын және қызметтердің түржиынын кеңейтетінін көрсетеді. Қазақстан Республикасында компаниялардың көпшілігі дәстүрлі сақтандыру өнімдеріне шоғырланған, бұл клиенттерге саналуан ұсыныстар ұсыну мүмкіндігін шектейді және сектордың бәсекелестік дамуын тежейді.

Инновациялық сақтандыру өнiмдерiнiң шектеулi даму проблемасын жаңа өнiмдердiң саны мен олардың компанияның портфелiндегi үлесi арқылы, сондай-ақ сақтандырушылардың пилоттық жобалар мен реттеу ортасына қатысуы арқылы өлшеуге болады. Бұл ретте, маңызды көрсеткіш көрсетілетін қызметтерді цифрландыру деңгейі және алдыңғы кезеңдермен немесе шетелдік нарықтармен салыстырғанда инновацияларды енгізу жылдамдығы болып табылады. Бұған қосымша, клиенттердің сұранысы мен жаңа өнімдерге қанағаттанушылық деңгейі бағаланады, бұл нарықта инновацияларды енгізудің тиімділігін көрсетеді.

р/с №

Ағымдағы жағдай

Халықаралық тәжірибе

Сақтандыру нарығын реттеуді жетілдіру

1.

Сақтандыру қызметі туралы заң саланың заманауи талаптары мен ағымдағы даму үрдістерін ескере отырып, жаңартуды талап етеді.

Оны толығымен жаңарту қажеттілігі әсіресе сақтандыру қызметтерін ұсыну модельдерін, оның ішінде цифрлық сату арналарын, шығындарды қашықтан реттеуді, үлкен деректерді пайдалануды және клиенттік процестерді автоматтандыруды айтарлықтай өзгертетін қаржылық технологияларды белсенді енгізу аясында көрінеді.

Қолданыстағы нормативтік база көбіне қаржы секторын цифрландырудың бастапқы сатыдағы кезеңінде қалыптасты, осыған байланысты сақтандыру қызметінің бірқатар қазіргі заманғы аспектілері онда толық көрсетілмеген. Атап айтқанда, киберқауіпсіздік, дербес деректерді қорғау және өңдеу, цифрлық сақтандыру платформалары мен таратылған тізілімдер технологияларын реттеу, сондай-ақ трансшекаралық сақтандыру қызметтерін көрсету мәселелерін неғұрлым егжей-тегжейлі пысықтау қажет.

Қазақстан Республикасындағы сақтандыру ұйымдарының төлем қабілеттілігін бағалау жүйесі қазіргі уақытта Solvency I тәсілдеріне негізделген, бұл ретте Solvency II реттеудің тәуекелге бағдарланған қағидаттарын кезең-кезеңімен енгізуді және бейімдеуді қажет етеді.

2023 жылы Дүниежүзілік Банк сақтандыру заңнамасының Халықаралық сақтандыру қадағалаулары қауымдастығының (ХСҚҚ) сақтандырудың 25 негізгі қағидатына сәйкестігі туралы есеп берді. Бағалау нәтижелері Қазақстан Республикасында сақтандыруды реттеу мен қадағалау 25 қағидаттың 14- не толық немесе едәуір дәрежеде сәйкес келетінін көрсетті, осыған байланысты анықталған сәйкессіздік салалары одан әрі жетілдіруді талап етеді. Мұндай бағыттарға лицензиялау, корпоративтік басқару, төлем қабілеттілігін қамтамасыз ету мақсатында тәуекелдерді басқару, реттеушінің алдын алу және түзету шараларын қолдануы, капиталдың жеткіліктілігіне қойылатын талаптарды белгілеу, сақтандыру делдалдарының қызметін реттеу, іс-қимылды қадағалауды дамыту, сондай-ақ сақтандыру алаяқтығына қарсы іс-қимыл мәселелері жатады.

Осыған байланысты артық және ескірген нормаларды тексеруді қоса алғанда, заңнаманы тұжырымдамалық жаңарту, сондай-ақ озық халықаралық тәжірибе мен үздік реттеушілер тәжірибелерін ескере отырып, нарықтың жылдам өзгеретін жағдайлары мен технологиялық инновацияларды ескеруге қабілетті икемді реттеу ортасын қалыптастыру қажеттілігі туындады. Жоғарыда жазылғанды ескере отырып, Сақтандыру нарығы туралы жаңа заң қабылдау қажет.

Осындай өзгерістерді сақтандыру нарығының орнықтылығы мен сенімділігін қамтамасыз етудегі ерекше инфрақұрылымдық рөлін ескере отырып, СТКҚ қызметіне де қолдану ұсынылады. Құқықтық реттеуді жүйелеу мақсатында Сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру қорының қызметін реттейтін ережелерді Сақтандыру нарығы туралы жаңа заң деңгейінде орталықтандыру ұсынылады.

Сақтандыру нарығы туралы жаңа заң қабылданғаннан кейін қолданыстағы Сақтандыру қызметі туралы заң, сондай-ақ «Сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру қоры туралы» Заң өзінің қолданысын тоқтатады.

Халықаралық тәжірибе заңнаманың заманауи жағдайларға бейімделуі сақтандыру қызметтерінің сапасын жақсартуға және тұтынушыларды қорғауға ықпал ететінін көрсетеді. Мысалы, Еуропалық Одақ елдерінде Solvency II директиваларын енгізу сақтандырушылардың капиталына, сақтандыру өнімдерінің ашықтығына және тәуекелдерді басқаруға қойылатын талаптарды күшейтті, бұл клиенттердің сенімін арттырады және инновациялық сақтандыру шешімдерінің дамуын ынталандырады. Салыстыру үшін Сақтандыру қызметі туралы заң Solvency I қағидаттарына негізделген.

ТМД-ның бірқатар елінде де сақтандыру саласындағы заңнаманы жаңарту үрдісі байқалады. Мысалы, Қырғыз Республикасында 2025 жылы сақтандыру заңнамасын жаңғырту және оны халықаралық стандарттарға, оның ішінде Халықаралық сақтандыру қадағалаулары қауымдастығының (ХСҚҚ) талаптарына келтіру мақсатында «Сақтандыру және сақтандыру қызметі туралы» жаңа Заң қабылданды.

Сақтандыру процесiн цифрландыруға ерекше назар аударылады. Заманауи нормативтік бастамалар өнімдерді сату және шығындарды реттеу үшін онлайн-платформаларды пайдалану, сондай-ақ сақтандыру компаниялары мен мемлекеттік жүйелер арасында қорғалған ақпарат алмасу мүмкіндігін көздейді. Бұл операциялық шығындарды қысқартуға, төлемдерді жеделдетуге және халықтың сақтандыру қызметтеріне қол жеткізуін кеңейтуге ықпал етеді.

Міндетті сақтандыруды реттеудің икемді нарықтық моделіне көшу

2.

Бүгінгі күні Қазақстан Республикасында сақтандырудың 8 міндетті сыныбы бар, олар Қазақстан Республикасының мынадай: «Туристі мiндеттi сақтандыру туралы», «Көлік құралдары иелерінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру туралы», «Тасымалдаушының жолаушылар алдындағы азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру туралы», «Жекеше нотариустардың азаматтық-құқықтық жауапкершiлiгiн мiндеттi сақтандыру туралы», «Аудиторлық ұйымдардың азаматтық-құқықтық жауапкершiлiгін мiндеттi сақтандыру туралы», «Қызметкер еңбек (қызметтік) міндеттерін атқарған кезде оны жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыру туралы», «Мiндетті экологиялық сақтандыру туралы», «Қызметi үшiншi тұлғаларға зиян келтiру қаупiмен байланысты объектiлер иелерiнiң азаматтық-құқықтық жауапкершiлiгiн мiндеттi сақтандыру туралы» заңдарымен реттеледі.

Тарифтерді, тәуекелдер тізбесі мен сақтандыру сомаларын қоса алғанда, міндетті сақтандыру сыныптарының шарттары заңдар деңгейінде бекітілген, бұл, бір жағынан, міндетті сақтандыру сыныптары бойынша шарттардың стандартталуын қамтамасыз етеді, алайда, екінші жағынан, бұл жүйенің нарықтық конъюнктураның өзгеруіне, шығындылық деңгейіне және жаңа тәуекелдердің пайда болуына жылдам бейімделуіне мүмкіндік бермейді. Шамадан артық регламенттеу бәсекелестікті дамытуға кедергі келтіреді, жаңа сақтандыру өнімдерін енгізуді тежейді және нарықтың әртүрлі сегменттерінің ерекшеліктері мен клиенттердің қажеттіліктерін ескеруге мүмкіндік бермейді.

Сонымен қатар, сақтандырудың жүктелген түрлері бойынша бейінді заңдарда ақпараттың құрамына, көлеміне және ашылу тәртібіне қойылатын бірыңғай талаптар жоқ. Осыған байланысты ұқсас мәселелерді реттеудің біркелкі емес тәсілдері қалыптасуда. Бұл құқық қолдану практикасын қиындатады, нарыққа қатысушылардың әкімшілік шығындарын арттырады және сақтандыру қызметін реттеудің біркелкілігін қамтамасыз етуді қиындатады.

Қазақстан Республикасында қалыптасқан реттеудің екі түрлі режимі: міндетті және жүктелген сақтандыруды үйлестірген міндетті сақтандыру жүйесі әлемдік тәжірибеде кеңінен қолданылмайды.

Жекелеген заңдар деңгейінде міндетті сақтандырудың барлық шарттарын қатаң бекітетін Қазақстан заңнамасына қарағанда сақтандыру қызметін реттеудегі халықаралық тәжірибені талдау (Германия, Ұлыбритания, Сингапур, Франция және Жапония) мамандандырылған заңнамалық реттеу мен икемді тарифтік саясатты үйлестіруге негізделген міндетті сақтандыруды реттеуге жүйелі тәсілдің баркекенін көрсетеді. Халықаралық практикада тек міндетті сақтандырудың әлеуметтік маңызы бар және жаппай түрлері бойынша, әдетте, жекелеген заңдар қабылданады. Мұндай тәсіл азаматтар мен заңды тұлғалар үшін жария міндет белгілеу, сондай-ақ сақтандырушыға тікелей талап ету құқығын беруді қоса алғанда, үшінші тұлғалардың мүдделерін қорғауды қамтамасыз ету қажеттілігіне негізделген. Бұл ретте, мамандандырылған заңдар, ең алдымен, көлік құралдары иелерінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін сақтандыру, жұмыс берушілердің жауапкершілігі, өндірістік жарақаттануды сақтандыру, медициналық және әлеуметтік сақтандыру, кәсіптік жауапкершілік сияқты сегменттерде, сондай-ақ тәуекелі жоғары салаларда (құрылыс, көлік, энергетика) қолданылады.

Сонымен бір уақытта, қаралып отырған юрисдикциялардың басым көпшілігінде нарықтық баға белгілеу моделі қолданылады, бұл жағдайда сақтандыру тарифтері заң деңгейінде белгіленбейді. Сақтандыру ұйымдары сақтандыру өнiмдерiнiң құнын актуарлық есеп айырысулар мен бәсекелестiк ортаның негiзiнде дербес айқындайды, сонымен бiрге мемлекет сақтандыруды қорғау көлемiне (жауапкершiлiк лимиттерiн қоса алғанда) қойылатын ең төменгi талаптарды белгiлейдi және тарифтердiң негiздiлiгiне пруденциялық қадағалауды жүзеге асырады. Мұндай тәсіл сақтандырудың қолжетімділігі мен сақтандыру секторының қаржылық орнықтылығы арасындағы теңгерімді қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Осылайша, халықаралық тәжірибе мамандандырылған заңнама сақтандыруды қорғаудың құқықтық негіздері мен көлемін айқындайтын модельдің тиімділігін көрсетеді, ал тариф саясаты жүйенің өзгеріп отыратын экономикалық жағдайларға бейімделуін қамтамасыз ете отырып, реттеушінің бақылауымен нарықтық қағидаттарда қалыптастырылады және Қазақстан Республикасында міндетті сақтандыруды реттеу мәселелері бойынша заңнамалық бастамаларды әзірлеу барысында пайдаланылатын болады.

Сақтандыру салаларын, сыныптары мен түрлерін жүйелеу

3.

Қазақстан Республикасында сақтандыру екі нысанда жүзеге асырылады: міндетті (жүктелген сақтандыруды қоса алғанда) және ерікті. Бүгінгі таңда сақтандыру нарығында сақтандырудың 8 міндетті сыныбы, сақтандырудың 10 түрі және сақтандырудың 26 ерікті сыныбы ұсынылған. Міндетті (жүктелген) сақтандырумен көлік, еңбек қатынастары, денсаулық сақтау, туризм және қоғамдық қауіпсіздікті қоса алғанда, негізгі әлеуметтік маңызы бар салалар қамтылған.

Сақтандыру қызметін мемлекеттік реттеу мен лицензиялауды ұйымдастыру және жүзеге асыру үшін сақтандыру салаларға, сыныптар мен түрлерге бөлінеді. Сақтандыру ұйымдары «өмірді сақтандыру» және «жалпы сақтандыру» салалары бойынша сақтандыру қызметін жүзеге асырады.

«Өмірді сақтандыру» саласы қызметкерді еңбек (қызметтік) міндеттерін орындау кезінде жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыруды және ерікті сақтандыру сыныбының 4 сыныбын (өмірді сақтандыруды, аннуитеттік сақтандыруды, зейнетақы аннуитеттерін, МБЖЖ шеңберінде өмірді сақтандыруды қоса алғанда) қамтиды.

«Жалпы сақтандыру» саласы сақтандырудың 7 міндетті сыныбын және 22 ерікті сыныбын қамтиды (оның ішінде жазатайым оқиғалардан, ауырған жағдайдан сақтандыру, көлік, жүк, ғарыш объектілерінің әртүрлі түрлерін сақтандыру, азаматтық-құқықтық және кәсіптік жауапкершілікті, заңды тұлғалардың қарыздарын сақтандыру, ипотекалық сақтандыру, кепілдіктер мен кепілгерліктер, қаржы ұйымдарының шығындары, өзге де қаржылық шығындар, сот шығындары, титулдық сақтандыру).

Сақтандыру түрі сақтандыру ұйымы сақтандыру шартын жасасу арқылы сақтандырудың бір немесе бірнеше сыныптары шегінде сақтанушыға әзірлейтін және беретін сақтандыру өнімі болып табылады. Сақтандыру қызметі туралы заңда міндетті және жүктелген сақтандыру сыныптарының (түрлерінің) құрылымы көрсетілмеген.

Қазақстан Республикасында қолданылатын міндетті сақтандыру жүйесінің архитектурасы (міндетті және жүктелген сақтандыру) ЕАЭО нарықтарының ерекшелігі болып табылады және кең таралған халықаралық тәжірибеге сәйкес келмейді, оның шеңберінде Қазақстан Республикасында жүктелген сақтандыруға жатқызылатын сақтандырудың көптеген түрлері міндетті болып саналады.

Дамыған сақтандыру нарықтарының ( ЕО елдері, Ұлыбритания, Түркия) халықаралық тәжірибесі жүктелген сақтандыру институтын көздемейді. Міндетті сақтандыру заңнамалық деңгейде сақтандыруды қорғауға қойылатын базалық талаптарды бекіту арқылы реттеледі, ал егжей-тегжейлі талаптары заңға тәуелді актілерде және шарттық қатынастармен айқындалады. Жүктелген сақтандыру Ресей Федерациясында, Беларусия мен Қазақстан Республикасында ғана бар.

Шетелдік тәжірибе көрсеткендей, міндетті сақтандырудың тиімді жүйесі екі қағидатқа негізделеді:

1) негізгі әлеуметтік маңызды тәуекелдер үшін қорғаудың ең төменгі стандарттары;

2) сақтандыру шарттарының икемділігі және экономиканың дамуына және тәуекелдердің өзгеруіне сәйкес сақтандырудың жаңа түрлерін енгізуге және қамтуды кеңейтуге мүмкіндік беретін салалық ерекшелікке бейімделу.

Қазақстан Республикасы үшін бұл міндеттемені бір мезгілде сақтау және сақтандырушыларға өнімдерді қазіргі экономикалық және әлеуметтік жағдайларға икемді бейімдеуге мүмкіндік беру үшін сақтандырудың міндетті сыныптарының құрылымын қайта қарау қажеттігін білдіреді.

Бұдан басқа, Қазақстан Республикасында халықаралық нарықтағы бенчмарктерде (мысалы, ЕО елдерінде, Түркияда, АҚШ-та, Ұлыбританияда, Канадада, Ресейде) кеңінен қолданылатын бірқатар міндетті сақтандыру сыныптары жоқ, мысалы, жылжымайтын мүліктің апаттық тәуекелдері, туристік сақтандыру, ауыл шаруашылығын сақтандыру, өрттен сақтандыру және үшінші тұлғалар алдындағы АҚЖ.

Сақтандыру нарығының инфрақұрылымын жетілдіру

4.

Қазақстан Республикасының сақтандыру нарығы сақтандыру қызметін жүзеге асыруға және тұтынушылардың мүдделерін қорғауды қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін базалық институционалдық құрылымға ие. Нарықта оның жұмысына қажетті инфрақұрылымның негізгі қатысушылары мен элементтері бар.

Негізгі орынды «жалпы сақтандыру» саласы бойынша 15 компанияны және «өмірді сақтандыру» саласы бойынша 10 компанияны қоса алғанда, жалпы саны 25-і құрайтын сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымдары алады. Нарық құрылымына мемлекеттің қатысуы да (мемлекеттің 100% үлесі бар бір компания), сондай-ақ шетелдік капитал да (шетелдік қатысуы бар 9 сақтандыру ұйымы) қатысады.

Делдалдық және консультациялық функцияны сақтандыру брокерлері ( 12 ұйым), сондай-ақ сақтандыру өнімдерін жылжытуды және клиенттермен өзара әрекеттесуді қамтамасыз ететін сақтандыру агенттері орындайды. Қаржылық орнықтылық пен есептесулер дәлдігін қамтамасыз етуде 69 лицензияланған актуарий, сондай-ақ кәсіби бірлестік – «Қазақстан актуарийлер қоғамы» ҚБ маңызды рөл атқарады.

Сақтандыру нарығында сақтанушылардың мүдделерін қорғауды қамтамасыз ететін СТКҚ, дауларды сотқа дейінгі реттеу тетігі ретінде әрекет ететін сақтандыру омбудсманы, сондай-ақ функцияларын «Мемлекеттік кредиттік бюро» АҚ орындайтын саланың ашықтығы мен тиімділігін арттыратын сақтандыру бойынша бірыңғай дерекқорды қалыптастыру және жүргізу жөніндегі ұйым жұмыс істейді.

2025 жылы сақтандыру секторының құрылымы айтарлықтай өзгеріске ұшыраған жоқ. Сонымен қатар, халықтың сенім деңгейіне сақтандыру қатынастарының ашықтығы мен адалдығын төмендете отырып, сақтандыру төлемдерін құқықтық аядан тыс реттеуге қатысатын реттелмейтін делдалдардың («көлеңкелі» агенттер мен «көмекшілер») қызметі айтарлықтай әсер етеді.

«Қазақстан актуарийлер қоғамы» ҚБ рөлі кәсіби стандарттар мен құзыреттердің дамуын толық көлемде қамтамасыз етпейді. Саланың кадрлық әлеуетін дамытуды тежейтін мамандарды (актуарийлердің көмекшілерін қоса алғанда) даярлауға қосымша ресімделген тәсілдер жоқ. Сақтандыру брокерлері олардың делдалдығы кезінде жасалған шарттар бойынша сақтандыру жағдайларын реттеуге қатыспайды және цифрлық сервистерді дамытуға қатыспайды. Бұл ретте олардың қаржылық көрсеткіштері қалыпты болып қалуда: 2026 жылдың басында активтер 14 млрд теңгені ( 5,8%-ға төмендеу), міндеттемелер – 4,5 млрд теңгені ( 41%-ға төмендеу), меншікті капитал – 9,5 млрд теңгені ( 31%-ға өсу) құрайды.

Қазақстан Республикасында ӨСҰ қызметі лицензияланбайды, олар міндетті сақтандыру түрлеріне және азаматтық-құқықтық жауапкершілікті сақтандыруға қатыспайды. Тіркелген 13 ӨСҰ болғанына қарамастан, 2020 жылы агроөнеркәсіптік кешенде міндетті сақтандыру жойылғаннан кейін олардың қызметі іс жүзінде тоқтатылды.

Нарықта сондай-ақ ірі немесе ерекше тәуекелдерді бірлесіп өтеу үшін 10 сақтандыру пулы - сақтандырушылар бірлестігі жұмыс істейді.

Бүгінгі күні сақтандырушыларды біріктіретін қазіргі қауымдастықтардың ешқайсысы саланың кәсіби стандарттарын, қатысушылардың іс-қимылының этикалық ережелерін әзірлеу, осы нормалардың сақталуын бақылау және нарыққа қатысушылар арасындағы келіспеушіліктерді реттеу мәселелеріне қатыспайды. Нәтижесінде сақтандыру қызметтерінің сапасын арттыруға, тұтынушылардың сенімін нығайтуға және нарықта адал бәсекелестікті дамытуға ықпал ететін өзін-өзі реттеудің тиімді тетігі жоқ.

Әлемнің сақтандыру нарығы дамыған көптеген елінде тәуекелдерді объективті бағалау, сақтандыру нарығын әдістемелік ілеспелеу және кәсіби стандарттарды әзірлеу функцияларын орындайтын тәуелсіз актуарлық орталықтар мен институттар құрылады. Олардың негізгі мақсаты – сақтандырушыларға, реттеушілерге және нарықтың басқа қатысушыларына сақтандыру резервтерін бағалау, капиталдандыру және тәуекелдерді басқару үшін тәуелсіз талдаамалық мәліметтер беру. Мұндай ұйымдарға, мысалы, Ұлыбританиядағы Institute and Faculty of Actuaries, АҚШ-тағы Society of Actuaries, Canadian Institute of Actuaries (Канада) және Actuarial Society of South Africa ( ОАР) жатады. Олардың қызметі сақтандыру нарығының ашықтығын арттыруға, тәуекелдерді басқару сапасын жақсартуға және сақтандыру жүйесіне деген сенімді нығайтуға ықпал етеді.

Сақтандыру нарығын дамытуда сақтандыру брокерлері де маңызды рөл атқарады, олар клиенттер мен сақтандырушылар арасында делдал болып, сақтандыру қызметтерінің ашықтығын арттырады және сақтанушылардың мүдделерін қорғайды. Олардың функцияларына консультация беру, сақтандырушылармен келіссөздерге қатысу және сақтандыру жағдайларын реттеуді қолдау кіреді. Әртүрлі елдерде брокерлерді реттеудің өзіндік ерекшеліктері бар: АҚШ-та штат бойынша лицензиялау жүйесі және fiduciary duty қағидаттары бар, Ұлыбританияда бақылауды комиссиялар мен мүдделер қақтығыстарын ашу міндеттемелері бар Financial Conduct Authority жүзеге асырады, Сингапурда реттеуді капитал мен есеп берудің қатаң талаптары бар Сингапурдың Monetary Authority of Singapore жүргізеді, ал Австралияда ақпаратты ашу және мүдделер қақтығысын басқару нормалары көзделген. Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, брокерлердің өкілеттіктерін кеңейту, делдалдардың қызметі туралы ақпаратты ашу және олардың қызметін цифрландыру сақтандыру саласын дамытуға және клиенттердің құқықтарын қорғауды күшейтуге ықпал етеді.

Германия, Нидерланды, Жапония және Ресейдің ӨСҰ дамуындағы тәжірибесі ӨСҰ олардың рөлі тарихи қалыптасқан жерде тиімді жұмыс істейтіндігін көрсетеді. Мысалы, Жапонияда ӨСҰ XIX ғасырдың аяғынан бастап қалыптасты және ұзақ уақыт бойы өмірді сақтандыруды дамытудың негізі болды (сақтандыру ұйымдары нарыққа шыққанға дейін). Нидерландыда ӨСҰ XVIII ғасырдан бастап фермерлік кәсіптік бірлестіктер негізінде және медициналық сақтандыру саласында дамыды. Бүгінгі таңда ӨСҰ, сондай-ақ сақтандыру ұйымдары сақтандыру реттеу жүйесіне ықпалдастырылған: лицензиялауға және қадағалауға жатады, сақтандыру ұйымдарымен тең жұмыс істейді. Бұл ретте нарық ӨСҰ қалыптастырусыз тарихи тұрғыдан дамыған елдерде сақтандырудың бұл нысандары іс жүзінде жұмыс істемейді, себебі олардың қызмет саласы сақтандыру ұйымдарына жатады.

Сақтандыру нарығының халықаралық тәжірибесінде мемлекеттік реттеумен қатар институционалдық инфрақұрылымның қосымша элементі болып табылатын өзін-өзі реттейтін ұйымдар мен сақтандырушылардың салалық бірлестіктері де маңызды рөл атқарады. Мұндай ұйымдар түрлі елде сақтандыру қауымдастықтары және нарыққа қатысушылардың кәсіби бірлестіктері (мысалы, Ұлыбританияда Association of British Insurers, Германияда German Insurance Association, Еуропалық одақ деңгейінде Insurance Europe) жұмыс істейді . Бұл құрылымдардың негізгі міндеттері бірыңғай кәсіптік стандарттар мен іскерлік этика кодекстерін әзірлеу және енгізу, реттеу мәселелері бойынша сақтандыру қоғамдастығының келісілген ұстанымын қалыптастыру, нормативтік құқықтық актілердің жобаларын дайындауға қатысу, өзін-өзі реттеу тетіктерін дамыту, сондай-ақ сақтандыру нарығы қағидаларының ашықтығы мен болжамдылығын арттыру болып табылады.

Тұтастай алғанда, халықаралық практика тәуелсіз актуарлық орталықтарды, сақтандыру делдалдары институтын, өзін-өзі реттейтін ұйымдарды, актуарлық кәсіпті дамыту сақтандыру нарығының ашықтығын, орнықтылығы мен тиімділігін арттыруға ықпал ететінін және сақтандыру нарығының инфрақұрылымын одан әрі дамыту жөніндегі заңнамалық бастамаларды әзірлеу кезінде пайдаланылатынын көрсетіп отыр.

Сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру жүйесін жетілдіру

5.

СТКҚ сақтандыру ұйымдары төлемге қабілетсіз болған жағдайда сақтанушылар мен пайда алушылардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау үшін құрылған мамандандырылған ұйым болып табылады. СТКҚ-ның негізгі функциялары сақтандыру ұйымдарын міндетті, әлеуметтік маңызы бар сақтандыру сыныптары бойынша, сондай-ақ өмірді сақтандырудың жинақтаушы өнімдері бойынша мәжбүрлеп тарату кезінде кепілдік төлемдерді төлеу болып табылады.

Сонымен қатар, қолданыстағы кепілдік беру жүйесі кепілдік беру жүйесіне қатысушылардың міндеттемелерді орындамау тәуекелдерін уақтылы бағалау үшін жеткілікті тетіктерді көздемейді. Нәтижесінде таратылатын сақтандыру ұйымдарының клиенттеріне төлемдерді жүзеге асыру үшін СТКҚ резервтерін пайдалану ықтималдығы артады.

Осыған байланысты тәуекелге бағдарланған тәсілді енгізу СТКҚ-ға сақтандыру ұйымдарының тәуекел-бейінін тұрақты негізде бағалауға, кепілдік төлемдерінің әлеуетті көлемін болжауға және қаржы ресурстарын тиімдірек жоспарлауға мүмкіндік береді, бұл кепілдік беру жүйесінің орнықтылығы мен қаржылық тұрақтылығын арттыруға ықпал етеді.

Бұдан басқа, жарналарды төлеудің қолданыстағы тәртібі бірыңғай мөлшерлемелерге негізделген және қабылданатын тәуекелдердің деңгейін, сақтандыру ұйымдарының қаржылық орнықтылығы мен активтерінің сапасын ескермейді. Жарналарды қатысушылардың тәуекел-бейінін ескере отырып саралау кепілдік беру жүйесінің ынталандыру функциясын күшейтуге мүмкіндік береді және тәуекелдерді басқарудың неғұрлым сараланған және орнықты саясатын жүргізу үшін қосымша ынталандырады.

Халықаралық тәжірибе сақтандыру нарығы дамыған сайын сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру жүйелері мына модельдер бойынша дамитынын растайды: Paybox (СТКҚ-ның тек кепілдік төлемдерін төлеуші ретіндегі рөлін көздейтін СТКҚ-ның қазіргі моделі), Paybox+ (СТКҚ-ның рөлі артып келеді, ол кепілдік берілген портфель бойынша шешімдерді дайындау және қаржыландыру орталығына айналады). Paybox + моделі ( Германия, Сингапур) СТКҚ-ның таратылатын сақтандыру ұйымының кепілдік берілген сақтандыру портфелі бойынша шешімдер нұсқаларын дайындау, тәуекелдерді мониторингтеу және жүйеге қатысушылардың қаржылық дәрменсіздігінің алдын алу сияқты функцияларын қамтиды.

Бұл ретте СТКҚ кепілдік беру жүйесіне қатысушылардың қаржылық жағдайы туралы ақпаратты кепілдік беру резервтеріне әлеуетті жүктемені бағалауға, болашақ міндеттемелерді болжауға және жарналарды төлеудің әділ тәуекелге бағдарланған тетігін қалыптастыруға ғана пайдаланады.

Сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру жүйесін дамытудың келесі екі моделі ( Loss Minimizer және Risk Minimizer) қазірдің өзінде СТКҚ-ні проблемалық сақтандырушыларды реттеу жүйесінің қатысушысы етеді, бірақ бұл модельдер, әдетте, өзін-өзі реттеу институты дамыған нарықтарда (мысалы, Канада, Жапония, Оңтүстік Корея) жиі қолданылмайды.

Сақтандыруға кепілдік беру жүйелерін дамытудың халықаралық тәжірибесі мен қазіргі заманғы үрдістерін ескерсек, Қазақстан Республикасы үшін кепілдік беру жүйесін одан әрі дамытудың ең жақсы нұсқасы Paybox моделінен Paybox+ моделіне кезең-кезеңімен көшу болып табылады.

Жинақтаушы және инвестициялық сақтандыруды дамыту

6.

Жинақтаушы сақтандыруды азаматтар бір мезгілде сақтандыру қорғанысын ала отырып, ақша жинау үшін пайдаланады.

Бүгінгі таңда сақтандыру нарығында азаматтарға зейнетақы аннуитеттерінің барлық түрлері (кейінге қалдырылған, бірлескен, ерлі-зайыптылар) қолжетімді. 2023 жылы МБЖЖ шеңберінде мемлекеттің субсидиясы бар жинақтаушы білім беру сақтандыру өнімі іске қосылды, ол «Келешек» жүйесі бойынша бастапқы капитал есебінен қаржыландырылады.

2018 жылдан бастап өмірді сақтандыру компаниялары Unit-linked шарттары бойынша инвестициялық портфельді, оның ішінде сақтанушылардың сақтандыру сыйлықақыларының бір бөлігі есебінен қалыптастырылған қаражатты және оларды инвестициялаудан түскен кірістерді дербес басқару құқығына ие болды.

Бүгінгі таңда Қазақстан Республикасында жинақтаушы сақтандыру белсенді өсу сатысында тұр және біртіндеп халықтың ұзақ мерзімді жинақ жүйесінде аса маңызды рөл атқарады, алайда оның әлеуеті әлі толық көлемде іске асырылған жоқ.

Ең алдымен, жинақтаушы сақтандыру қаржы нарығындағы ең серпінді болып табылатын өмірді сақтандыру сегменті шеңберінде дамиды.

Нарық құрылымында жинақтаушы және аннуитеттік өнімдер маңызды рөл атқарады. Сарапшылардың пікірінше, олар өмірді сақтандыру компанияларының сақтандыру сыйлықақыларының жартысынан көбін құрайды, бұл олардың бүкіл сегментті дамытудағы негізгі маңыздылығын көрсетеді.

Нарық институционалдық дамумен де сипатталады: Қазақстан Республикасында 25 сақтандыру ұйымынан тұратын өмірді сақтандыру бойынша 10 компания жұмыс істейді, бұл қалыптасқан мамандандырылған сегментті көрсетеді. Кепілдіктер жүйесіне жинақтаушы сақтандыруды енгізу қосымша ынталандыру болды, бұл халық тарапынан сенімді арттырады және ұзақ мерзімді жинақтарды қорғауды күшейтеді.

Сонымен қатар, өсу құрылымы нарықтың едәуір бөлігі әлі де зейнетақы аннуитеттері мен байланысты өнімдер арқылы қалыптасатынын көрсетеді, ал классикалық жинақтаушы сақтандыру (оның ішінде өмірді инвестициялық сақтандыру) халық арасында танымалдылыққа ие болып келеді.

Осылайша, Қазақстан Республикасындағы жинақтаушы сақтандырудың ағымдағы жай-күйін қаржы жүйесінде маңызды рөл атқаратын, бірақ одан әрі кеңейту мен тереңдету үшін елеулі әлеуетті сақтайтын тез өсіп келе жатқан, бірақ әлі де қалыптасып келе жатқан сегмент ретінде сипаттауға болады.

Жинақтаушы сақтандыру және инвестициялық байланысты өнімдер әлемдік сақтандыру нарықтарында сақтандырып қорғау мен ұзақ мерзімді жинақтарды біріктіру құралы ретінде кеңінен қолданылады. Мұндай өнімдер азаматтарға қаржылық сауаттылық пен инвестициялық белсенділікті ынталандыра отырып, капиталды қалыптастыруға, зейнетақы төлемдерін қамтамасыз етуге және сақтандыру қорғанысын алуға мүмкіндік береді.

АҚШ -та variable life insurance және universal life сияқты өнімдер танымал, олар сақтандыру қорғанысын әртүрлі қаржы құралдарына сыйлықақылардың бір бөлігін инвестициялаумен біріктіреді. Сақтандырушылар клиенттерге инвестициялық портфельді таңдауды ұсынады, ал реттеуші органдар ашықтық, тәуекелдерді ашу және шығындар лимиттері бойынша талаптарды белгілейді.

Ұлыбританияда жинақтаушы сақтандыру өнімдері мен unit-linked policies, оның ішінде зейнетақы аннуитеттері мен білім беру бағдарламалары кең таралған. Реттеу тәуекелдер туралы ақпаратты ашуды, комиссиялардың ашықтығын және инвестициялық кіріс бойынша есептілікті ұсынуды талап етеді. Мемлекеттік қолдау зейнетақы бағдарламалары үшін салықтық жеңілдіктер түрінде ұсынылуы мүмкін.

Сингапурда инвестициялық сақтандыру өнімдері және мемлекеттік қолдаумен білім беру жинақтау жоспарлары кеңінен дамыған. Сақтандыру компаниялары сыйлықақылар мен инвестициялық кірістерді басқарады, клиенттер қауіпсіз портфельдер шеңберінде инвестициялау стратегияларын таңдауға құқылы.

Канадада сақтандыру қорғауын инвестициялармен біріктіруге мүмкіндік беретін segregated funds (unit-linked аналогы) қолданылады. Реттеу төлемдердің ең төменгі кепілдіктерін және инвестициялық тәуекелдер бойынша ақпаратты ашық ашуды көздейді. Мемлекеттік қолдау ішінара салық жеңілдіктері мен зейнетақы бағдарламалары арқылы мүмкін болады.

Халықаралық тәжірибе жинақтаушы және инвестициялық сақтандыруды табысты дамыту ашық реттеуді, ең төменгі табыс кепілдіктерін, мемлекетті қолдауды және халықтың қаржылық сауаттылығын арттыру бағдарламаларын ұштастыруды талап ететінін көрсетеді. Көрсетілген тәсілдер мен үздік халықаралық тәжірибелер қазіргі заманғы жинақтаушы және инвестициялық сақтандыру өнімдерін енгізуге бағытталған заңнамалық бастамаларды әзірлеу кезінде ескерілетін болады.

Лицензиялау процесін жетілдіру

7.

Соңғы он жылда сақтандыру ұйымдарының саны тұтастай алғанда салыстырмалы түрде тұрақты болып отыр, жекелеген кезеңдерде нарықты шоғырландыру, жекелеген компанияларды қайта ұйымдастыру және олардың кету процестерінің нәтижесінде оның қысқаруы байқалды.

Шетелдік сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымдары үшін сақтандырудың барлық саласы мен сыныбында сақтандыруды (қайта сақтандыруды) жүзеге асыру бойынша жиынтық активтердің жоғары шегі және 10 жылдық тәжірибенің болу талабы ел аумағында филиал ашу кезінде лицензиялау үшін қажетті құжаттардың шамадан тыс пакетімен қатар шетелдік сақтандырушылардың (оның ішінде филиалдар арқылы) Қазақстан Республикасының нарығына шығуына кедергілер жасайды.

Сақтандыру қызметі туралы заңның бүкіл қолданылу кезеңінде Қазақстан Республикасының сақтандыру нарығына шетелдік сақтандыру ұйымының бірде-бір филиалы шыққан жоқ.

Сақтандыру нарығын реттеудің халықаралық тәжірибесі сақтандыру ұйымдарының тәуекел деңгейін, қызмет ауқымын және бизнес-моделін бағалауға негізделген неғұрлым икемді лицензиялау модельдеріне көшуді көрсетеді. Бұл тәсіл нарыққа кірудегі кедергілерді азайтуға, қаржылық орнықтылық пен сақтанушылардың мүдделерін қорғаудың қажетті деңгейін сақтай отырып, бәсекелестік пен инновацияларды дамытуды ынталандыруға мүмкіндік береді. Бір мезгілде бірқатар юрисдикцияда тәуекелге бағдарланған және тепе-тең реттеуді қолдану, сондай-ақ белгіленген пруденциялық талаптар сақталған және шыққан ел тарапынан тиімді қадағалау жағдайында шетелдік сақтандырушылардың филиалдарына рұқсат беру тетіктерін пайдалану арқылы шетелдік сақтандыру ұйымдарының ішкі нарықтарға қолжетімділігін ырықтандыру үрдісі байқалады.

Ұлыбританияда реттеуші — Financial Conduct Authority (FCA) – тәуекелге бағдарланған қадағалау қағидатын қолданады: капитал мен есептілікке қойылатын талаптар операциялар көлеміне, сақтандыру сыныбына және ықтимал тәуекелдер деңгейіне байланысты. Шағын немесе жаңа компаниялар лицензияны жеңілдетілген шарттармен ала алады және қызметін тәжірибе мен капитал жинақталған сайын біртіндеп кеңейте алады.

АҚШ-та сақтандыру компаниялары штаттар деңгейінде лицензияланады, мұнда шағын және мамандандырылған сақтандырушылар үшін капитал, есеп беру және ішкі бақылау бойынша жеңілдетілген талаптар көзделген. Бұл кішігірім қатысушыларға көп сұранысқа ие өнімдерді артық әкімшілік жүктемесіз ұсынуға мүмкіндік береді.

Австралияда реттеуші орган — Australian Prudential Regulation Authority (APRA) — сараланған тәсілді қолданады: капитал мен тәуекелге қойылатын талаптар операциялардың ауқымы мен сақтандыру түріне байланысты. Жаңа компаниялар шектеулі өнімдер жиынтығынан немесе қызмет көрсету географиясынан бастай алады, содан кейін қадағалауды тиісті деңгейде сақтай отырып, қызметін кеңейте алады. Сонымен қатар, шетелдік сақтандырушылар үшін қаржылық орнықтылықты бағалауға және шыққан елдің қадағалауына негізделген режим (foreign insurer branches) қолданылады.

Көрсетілген халықаралық тәсілдер бәсекелестікті арттыру, шетелдік қатысушыларды тарту және сақтандыру нарығының қазіргі қатысушыларына қойылатын талаптарды оңтайландыру мақсатында Қазақстан Республикасының сақтандыру нарығын лицензиялау және реттеу жүйесін жетілдіру кезінде ескерілетін болады.

Азаматтардың тұрғынжайларын жер сілкінісі, су тасқыны (су басу) және табиғи сипаттағы орман өрттерінен міндетті сақтандыруды енгізу

8.

ЮНИСЕФ-тің деректері бойынша, Қазақстан Республикасы аумағының шамамен 75% -ы табиғи апаттар қаупіне ұшырағыш, олардың ішінде жер сілкінісі, су тасқыны (су басу) және орман өрттері аса маңызды болып табылады. Бұл ретте халықаралық сарапшылар олардың жиілігі мен ауқымының одан әрі өсуін болжайды. Елдің географиялық және климаттық ерекшеліктерін ескере отырып, мұндай тәуекелдерге дайындықты арттыру және олардың салдарын азайту бойынша кешенді шаралар қабылдау талап етіледі.
Жер сілкінісі ең үлкен қауіп төндіреді: 2020 жылдан 2025 жылға дейінгі аралықта 8 252 жер сілкінісі тіркелді, оның ішінде 114 -і (2-ден астам балл). ҚР Төтенше жағдайлар министрлігінің (бұдан әрі – ТЖМ) деректеріне сәйкес 2025 жылы 40 айқын сезілген жер сілкінісі болды. Қазақстан Республикасын жер сілкінісі қаупінің жоғары болуының себебі елдің геологиялық құрылымы мен Еуразиялық және Үнді плиталарының, әсіресе Тянь-Шань аумағындағы белсенділігі болып табылады. Қазақстан 2025 жылы жер сілкінісі ең көп болған 100 елдің ішінен 16-шы орынды иеленді.

ҚР Төтенше жағдайлар министрлігінің деректеріне сәйкес:

республикалық маңызы бар 3 қалада және 17 облыста 1 223 елді мекен су тасқыны құбылыстарына ұшырады;

республикалық маңызы бар 2 қала және 13 облыс сейсмикалық құбылыстарға ұшырағыш.

2024 жылғы жер сілкінісі мен су тасқыны, сондай-ақ 2023 жылғы орман өрттері табиғи апаттар қаупін қаржыландырудағы олқылықтарды анықтады, бұл азаматтарды қорғау жүйесін тиісті деңгейде ұстап тұруға, сондай-ақ зардап шеккен халықты шығындарды қалпына келтіруге және зақымдануды қалпына келтіруге қолдауды шектеуге мүмкіндік берді.

Келтірілген деректер Қазақстан Республикасы аумағының табиғи апаттарға жоғары ұшырауын және ден қою және қалпына келтіру жүйесіне артып келе жатқан жүктемені айғақтайды, алайда тұрғынжайды сақтандырумен қамту өте төмен болып қалуда. Тұрғынжайды ерікті сақтандырудың ағымдағы моделі оң серпінге қарамастан, халықты сақтандырудың қажетті деңгейін қамтамасыз етпейді.

Тәуекелдердің ауқымдылығы мен жиілігі кезінде сақтандырумен қамтудың төмендігі (ел бойынша 3,2% және Алматыда 7,7% деңгейінде) ерікті тетік тіпті аса осал өңірлерде де қамтудың жеткілікті деңгейін қалыптастыруға қабілетсіз екенін көрсетеді. Шарттар мен сақтандыру сыйлықақыларының санының өсуі сақтандыру базасының айтарлықтай кеңеюіне әкелмейді, керісінше дәлдік сипатта болады.

Халықтың едәуір бөлігі сақтандыру қорғау жүйесінен тыс қалған жағдайда, апаттар туындаған кездегі қаржылық жүктеме негізінен мемлекетке жүктелуі жалғасын табуда. Бұл ерікті сақтандыру тәуекелдерді қайта бөлудің орнықты және жаппай жүйесін қалыптастырмайтынын растайды.

Осылайша, ерікті сақтандырудың қолданыстағы моделі қамтудың қажетті деңгейін қамтамасыз етуге мүмкіндік бермейді және халықты апатты тәуекелдерден сақтандыруды кеңейтуге бағытталған жүйелі шешімдермен толықтыруды талап етеді.

Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, табиғи апаттарға ұшырау деңгейі жоғары елдерде жүйелердің апатты тәуекелдерге орнықтылығын қамтамасыз ететін мемлекеттің қатысуымен сақтандыру модельдері кеңінен қолданылады. Қарастырылған елдердің мысалдары экономикалық, табиғи және институционалдық ерекшеліктерді ескере отырып жасалған әртүрлі тәсілдерді көрсетеді.

Салыстырмалы-құқықтық талдау мақсаттары үшін Қазақстан Республикасында тұрғынжайды табиғи сипаттағы апатты тәуекелдерден (жер сілкінісі, су тасқыны (су басу) және табиғи сипаттағы орман өрттері тәуекелдері) міндетті сақтандыру моделін әзірлеу үшін тиісті белгілердің мынадай үйлесімі бар елдер таңдалды:

1) Қазақстан Республикасындағыдай табиғи апаттарға (жер сілкінісі, су тасқыны, дауыл және т.б.) жоғары ұшырағыштық;

2) мемлекеттік-жекешелік әріптестік нысанында іске асырылатын міндетті немесе жаппай сақтандырудың қолданыстағы моделінің болуы;

3) ұйымдастырушылық модельдердің әртүрлілігі, оның ішінде жеке, мемлекеттік және аралас сақтандыру схемалары;

4) салыстырмалы құқықтық және институционалдық жағдайлары бар ТМД елдерін (Қырғызстан, Әзірбайжан) қоса алғанда, тәжірибенің өңірлік қолданылуы;

5) олардың орнықтылығы мен тиімділігін бағалауға мүмкіндік беретін бағдарламалардың жұмыс істеу ұзақтығы.

АҚШ -та су тасқыны қаупі бар аумақтардағы тұрғындар мен бизнес үшін міндетті сақтандыру бар. Коммерциялық сақтандыру ұйымдарын мемлекет қайта сақтандырады, бұл ауқымды тәуекелдерге байланысты негізделген. Бағдарламаларға мыналар кіреді:

- Су тасқынынан сақтандырудың ұлттық бағдарламасы (National Flood Insurance Program);

- Мемлекеттік дауыл қорлары (Флорида, Гавайи);

- Калифорниядағы жер сілкінісінен сақтандыру бағдарламасы (California Earthquake Authority).

Осылайша, АҚШ тәжірибесі тәуекел дәрежесі жоғары болған кезде мемлекеттік қайта сақтандыру қажеттілігін және тәуекелдің нақты түрлері бойынша мамандандырылған сақтандыру бағдарламаларын құрудың орындылығын растайды. Қазақстан Республикасы үшін тәуекел аймақтарын бөліп көрсету және ұқсас бағдарламаларды, мысалы, сейсмикалық қауіпті өңірлерде дамыту тәсілі қолданылады.

Еуропада сақтандыру және тәуекелді өтеу жүйелері келесі үш санатқа бөлінеді:

– жеке сақтандыру жүйесі: сақтандыру өтеуі оқиға басталғанға дейін жинақталған сақтандыру сыйлықақыларымен қаржыландырылады. Францияда (Caisse Centrale de Reassurance - CatNat), Ұлыбританияда (Flood Re) және Румынияда (Pool of Insurance Against Natural Disasters) кепілдендірілген қайта сақтандыру арқылы мемлекет тарапынан қолдау бар;

– сақтандыру пулдары: мемлекеттің белсенді қатысуымен сақтандырушылардың ерікті бірлестіктері (Дания, Швейцария). Бұл елдердің үкіметтері сақтандыру пулдарын құру және басқару арқылы маңызды рөл атқарады;

– мемлекеттік жүйелер: Испанияда 100% апатты тәуекелдерді өтейтін Concorsio de Compensacion de Seguros арнайы мемлекеттік қоры бар. Сақтанушылар жеке секторда сақтандыруды сатып алған кезде де осы Қорға міндетті сыйлықақыны аударуға міндетті.

Еуропалық тәжірибе ұлттық сақтандыру нарығының ерекшеліктеріне және оған мемлекеттің қатысу деңгейіне байланысты тәсілдердің икемді екенін көрсетіп отыр. Қазақстан Республикасы халықаралық нарықтарда қайта сақтандыра отырып міндетті жарналарға негізделген сақтандыру пулдарын немесе мемлекеттік қорды пайдалана алады.

Түркияда 2000 жылдан бастап 1999 жылғы жойқын жер сілкінісінен кейін Тұрғын үйді жер сілкінісінен міндетті сақтандыру бағдарламасы (Turkish Catastrophe Insurance Pool) жұмыс істейді. Пулды басқаруды құрамына мемлекеттік органдар мен министрліктердің, сақтандыру нарығының және ғылыми-зерттеу саласының өкілдері кіретін Директорлар кеңесі жүзеге асырады. Turk Reasurans сақтандыру компаниясыпул операторы болып табылады. Бұл - жүйені іске асыру және әкімшілендіру үшін келісімшарт бойынша тартылған жеке компания. Бұл компания полистерді, төлемдерді сапалы басқаруды, деректерді өңдеуді қамтамасыз етеді, сақтандыру өнімдерін, тәуекелдерді және инфрақұрылымды басқаруда тәжірибесі бар. Бұл жүйенің тиімділігі мен сенімділігін арттырады. Turk Reasurans полистерді сату және әкімшілендіру үшін цифрлық платформаларды құруға арналған шешімдерді ұсынады, төлемдерге өтініш беру үшін онлайн құралдарды, сондай-ақ тәуекелдерді бағалау және шығындарды болжау үшін талдамалық жүйелерді құрады. Бұл сақтандыруды қолжетімді әрі заманауи етеді, мемлекетке түсетін салмақты азайтады және шығындарды оңтайландырады.

Бағдарлама құрылыстарды тіркеуге байланысты міндетті сақтандыру ретінде жүзеге асырылады. Мөлшерлемелер елдің өңірлері бойынша тәуекел дәрежесіне қарай әр түрлі болады.

Тәуекелдер бүкіл әлемде, оның ішінде Қазақстанда Республикасында да қайта сақтандырылған. Бұл ретте Түркиядағы су тасқынынан мүлікті сақтандыру ерікті сақтандыру шеңберінде жүзеге асырылады.

2016 жылдан бері Қырғызстанда Тұрғын үй-жайларды өрттен және табиғи апаттардан міндетті сақтандыру туралы заң қолданылады. 2024 жылғы тамызда жылжымайтын мүлікпен мәмілелер жасау сақтандыру полисі болған жағдайда ғана мүмкін болатын қаулы қабылданды. Міндетті сақтандырудың жалғыз операторы «Мемлекеттік сақтандыру ұйымы» ААҚ (МСҰ) болып табылады.

Сақтандыру төлемдері қала тұрғындары үшін 1 млн сомға дейінгі және ауыл тұрғындары үшін 500 мың сомға дейінгі көлемді құрайды. Полистің құны – қалаларда 1200 сом және ауылдық жерлерде 600 сом. Азаматтардың жеңілдетілген санаттары сақтандыруды тегін немесе 50% жеңілдікпен алады, алайда мұндай полистерді өтеуге мемлекет тарапынан қаржыландыру қарастырылмаған.

Қырғызстан жеңілдетілген тарифтеу схемасымен және жылжымайтын мүлік нарығындағы операциялармен тікелей байланысты міндетті сақтандыруды кезең-кезеңімен енгізу мүмкіндігінің бар екенін көрсетеді. Мемлекет тарапынан қаржылық қамтамасыз етуді талап ететін жеңілдікті тетіктерді қолдану тәжірибесі де маңызды.

Әзірбайжанда «Міндетті сақтандыру туралы» Заңға сәйкес (2011 жылғы 24 маусымда қабылданған және 2011 жылғы 17 қазанда күшіне енген) ғимараттарды, тұрғын және тұрғын емес үй-жайларды, тұрғын үйлер мен құрылыстарды, пәтерлерді, сондай-ақ тізбесін тиісті атқарушы билік органы айқындайтын мемлекеттік мүлікті сақтандыру міндетті болып табылады. Мүлікті міндетті сақтандырудың мақсаты жер сілкінісі, су тасқыны, көшкін, дауыл, өрт және басқа қауіптер сияқты тәуекелдер салдарынан жылжымайтын мүлікке келтірілген залалды өтеу болып табылады.

Міндетті сақтандыру полистерін жеке сақтандыру компаниялары сатады, ал төлемдерді Міндетті сақтандыру қоры (ISB) және халықаралық қайта сақтандыру қамтамасыз етеді.

Әзірбайжанның тәжірибесі көрсетіп отырғандай, міндетті сақтандыру тетіктері ашық әрі түсінікті шкаласы бар сақтандыру тарифтері мен өтемақылары орталықтандырылған мемлекеттік қор болған жағдайда тиімді іске асырылуы мүмкін.

Осылайша, халықаралық тәжірибені талдау нәтижелері мынадай негізгі тұжырымдарды жасауға мүмкіндік береді:

1) апаттық тәуекелдерді сақтандырудың барлық сәтті моделі әлеуетті шығындардың орасан зор мөлшеріне байланысты мемлекеттік-жекешелік әріптестік қағидаты бойынша жүзеге асырылады.

Сақтандыру, әдетте, адам факторының орын алуы нәтижесінде болған техногендік апаттарды, сондай-ақ олардың пайда болу ықтималдығы мен кездейсоқтық белгілері жоқ оқиғаларды қамтымайды;

2) алдыңғы қатарлы халықаралық қайта сақтандырушыларда міндетті қайта сақтандырумен қамтылған мемлекеттік қорларда ақша қаражатын жинақтау кезеңінің болуы болжанады. Әдетте, бірде-бір ел өз аумағында болып жатқан апаттар қаупінің залалын өз бетінше жаба алмайды;

3) ықтимал шығындарды өтеу мақсатында сақтандыру тарифтерін дұрыс есептеу үшін елдің өңірлері бойынша ТЖ және жылжымайтын мүліктің бұзылу дәрежесіне байланысты залалды өтеу мөлшері туралы тарихи ақпарат қажет. Сонымен бірге құрылыс түрі, салынған жылы, сейсмикалық деңгейі және т.б. бойынша жылжымайтын мүлік объектілерінің егжей-тегжейлі базасының болуы маңызды аспект болып табылады.

Сақтандыру секторының цифрлық трансформациясын жеделдету

9.

Қазақстан Республикасының сақтандыру нарығын цифрландыру біртіндеп қызметтердің тиімділігін, ашықтығы мен қолжетімділігін арттырудың маңызды факторына айналуда, бұл ретте оның даму деңгейі түрлі сегменттер бойынша біркелкі емес болып қалуда. Сақтандырудың міндетті түрлерінде негізгі — шарттар жасасудан бастап сақтандыру жағдайларын реттеуге дейінгі процестерді автоматтандыруға мүмкіндік беретін маңызды цифрлық шешімдер іске асырылды, бұл деректерді өңдеуді жеделдетуге және операциялық шығындарды азайтуға ықпал етеді.

Сонымен қатар, сақтандырудың ерікті түрлерінде цифрлық технологиялар біртіндеп енгізілуде. Сатуды және шығындарды реттеуді автоматтандыру ішінара сипатта, ал онлайн-арналарды пайдалану, әсіресе күрделі және ұзақ мерзімді өнімдер үшін пайдалану шектеулі болып қалып отыр.

Үлкен деректер, жасанды интеллект және машиналық оқыту элементтері сияқты заманауи технологияларды қолдану даму сатысында. Жекелеген сақтандыру ұйымдары оларды тәуекелдерді бағалау, сақтандыру оқиғаларын анықтау және клиенттерді сегменттерге бөлу үшін қолдана бастады, бірақ бұл шешімдер бүкіл нарық деңгейінде әлі кең таралмаған.

Осылайша, Қазақстан Республикасының сақтандыру нарығын цифрландыру жекелеген сегменттерде оң серпін мен практикалық нәтижелер көрсетіп отыр, алайда технологияларды неғұрлым тереңірек енгізу үшін, әсіресе ерікті сақтандыру және өтпелі цифрлық сервистерді дамыту бөлігінде айтарлықтай әлеует сақталуда.

Көптеген елдерде сақтандыру секторын цифрландыру сақтандыру қызметтерінің тиімділігін, ашықтығын және қолжетімділігін арттыратын негізгі құралға айналды. Ол нақты уақытта сатуды және шығындарды реттеуді автоматтандыруды, деректерді өңдеуді және әсіресе жаппай өнімдер үшін операциялық шығындарды оңтайландыруды қамтиды.

Ұлыбританияда онлайн-платформалар клиенттерге полистерді рәсімдеуге, өтемақыға өтініш беруге және брокерлерге портфельдерді басқаруға мүмкіндік береді. Тәуекелдерді бағалау және тарифтерді дербестендіру үшін үлкен деректерді талдау жүйелері қолданылады.

Сингапурда unit-linked және білім беру жоспарларын қоса алғанда, цифрлық платформалар сақтандыру өнімдерін сату және реттеу үшін қолданылады; сақтандыру оқиғаларын болжау үшін машиналық оқыту алгоритмдері белсенді қолданылады.

АҚШ-та InsurTech-компаниялар жасанды интеллект пен шығындарды бағалаудың автоматтандырылған жүйелерін енгізуде, тарифтер үлкен деректерді талдау және тұтынушылардың іс-қимылын болжау негізінде дербестендіріледі.

Германияда сақтандырушылар шығындарды реттеу және тәуекелдерді талдау үшін онлайн-сервистерді ықпалдастыра отырып, міндетті және ерікті сақтандыруды қоса алғанда, жаппай сақтандыру өнімдері үшін цифрлық арналарды пайдаланады.

Еуропалық одақтың бірқатар елдерінде API-интеграция стандарттарын, киберқауіпсіздікке қойылатын талаптарды және дербес деректерді қорғауды дамытуды қоса алғанда, цифрлық платформаларды, сақтандыру маркетплейстерін және нарыққа қатысушылар арасында деректер алмасуды реттеудің бірыңғай тәсілдері қалыптастырылады, бұл бірыңғай цифрлық сақтандыру кеңістігін қалыптастыру үшін негіз болады.

Халықаралық тәжірибенің негізгі элементтері:

- процестерді автоматтандыру – сату, шығындарды реттеу, деректерді өңдеу;

- Big Data және AI қолдану – тәуекелдерді бағалау, сақтандыру жағдайларын болжау, дербестендірілген тарифтер;

- цифрлық платформалар мен маркетплейстерді дамыту - клиенттер мен делдалдардың сақтандыру өнімдеріне ыңғайлы қол жеткізуін қамтамасыз ету;

- цифрлық өзара іс-қимылды стандарттау - бірыңғай API, деректер форматтарын және ақпараттық қауіпсіздікке қойылатын талаптарды пайдалану;

- операциялық шығыстарды азайту және процестерді жеделдету – әсіресе жаппай өнімдер мен міндетті сақтандыру үшін өте маңызды;

- инновациялық талдау құралдары – цифрлық модельдер, машиналық оқыту алгоритмдері, клиенттердің іс-қимылын талдау.

Халықаралық тәжірибе көрсетіп отырғандай, цифрландыру ашықтықты арттырады, шығындарды реттеу уақытын қысқартады және сақтандыру өнімдерін жаппай нарыққа қолжетімді етеді.

Сақтандыру саласын одан әрі цифрландыру жөніндегі заңнамалық бастамаларды әзірлеу барысында сақтандыру қызметтеріне қолжетімділікті арттыруға және инновацияларды енгізуді жеделдетуге бағытталған цифрлық платформаларды пайдалану, сақтандыру процестерін автоматтандыру, деректерді талдау технологиялары және инновациялық өнімдерді тестілеу үшін арнайы реттеуші режимдер тетіктері ескерілетін болады.

Тәуекелге бағдарланған қадағалауды дамыту

10.

Қазақстан Республикасында тәуекелге бағдарланған қадағалауды дамыту қолданыстағы реттеу моделін белсенді енгізу және біртіндеп трансформациялау сатысында. Қазіргі уақытта қадағалау практикасы дәстүрлі бақылау элементтерінен және сақтандыру ұйымдарының қаржылық жағдайын ескеруге мүмкіндік беретін тәуекелдерді бағалау құралдарынан тұрады, алайда тәуекелге бағдарланған тәсілдің әлеуеті толық іске асырылған жоқ.

Агенттік тәуекелге бағдарланған қадағалаудың жекелеген құралдарын қолданады. Атап айтқанда, Supervisory Risk Evaluation System (SRES) бағалау жүйесі пайдаланылады, сақтандыру резервтерінің жеткіліктілігіне талдау (RAQMR) жүргізіледі, сондай-ақ сақтандыру ұйымдарының тәуекелдерді өз бетінше бағалауы үшін IRIS (Insurance Regulatory Information System) көрсеткіштер жүйесі қолданылады. Жыл сайынғы негізде сақтандырушылар тәуекелдерді жеке бағалауды (ТЖБ) жүзеге асырады, сондай-ақ нарыққа қатысушылардың ақшалай қаражатты жылыстату және терроризмді қаржыландыру тәуекелдеріне (АЖ/ТҚ) ұшырауын бағалау жүргізіледі.

Сонымен қатар, іс-қимылды қадағалау элементтері, оның ішінде клиенттермен өзара іс-қимыл тәжірибесін жүйелі бағалау, сақтандыру өнімдерінің ашықтығы және сату сапасы қалыптасу сатысында және қадағалау моделі шеңберінде әлі кешенді дамымаған. Қаржы секторын дамытудың 2030 жылға дейінгі тұжырымдамасына сәйкес Solvency II халықаралық стандартын Қазақстан Республикасының сақтандыру нарығының жағдайына кезең-кезеңімен бейімдеу жұмысы жалғасуда. Агенттік төлем қабілеттілігі капиталына қойылатын талаптарды дамытуды, тәуекелдерді басқару, корпоративтік басқару және есептілік жүйесін жетілдіруді көздейтін осы стандартты одан әрі енгізу бағдарламасын әзірледі.

Осылайша, Қазақстан Республикасының сақтандыру секторындағы қадағалаудың ағымдағы моделін одан әрі дамыту үшін, оның ішінде іс-қимылды қадағалау және уәжді пайымдау қағидатын қолдану бөлігінде елеулі әлеует сақталған жағдайда, жекелеген халықаралық құралдарды пайдалана отырып, тәуекелге бағдарланған тәсілге біртіндеп көшумен сипатталады.

Әлемдік тәжірибе тәуекелге бағдарланған қадағалауға көшу реттеушілерге сақтандырушылардың қызметін тек талаптарды формальды сақтауы арқылы ғана емес, сонымен қатар негізгі тәуекелдер – қаржылық, операциялық және стратегиялық тәуекелдерді басқару арқылы бағалауға мүмкіндік беретінін көрсетіп отыр. Мұндай тәсіл сақтандыру нарығының орнықтылығын арттырады, дағдарыстардың ықтималдығын азайтады және клиенттердің сенімін арттырады.

ЕО – Solvency II қағидаттарын енгізу: компаниялардың тәуекелін, капиталға және ішкі модельдерге қойылатын талаптарды талдауға, сондай-ақ қаржылық орнықтылықты бағалау үшін тұрақты стресс-тесттерге негізделген.

Ұлыбритания – Financial Conduct Authority (FCA) тәуекелге бағдарланған және іс-қимылды қадағалауды қолданады: клиенттермен жұмыс, сақтандыру өнімдері туралы ақпараттық ашық және айқын болу сапасын бағалау, жаңа цифрлық арналар мен инновациялық бизнес-модельдерді бақылау.

Сингапур – Monetary Authority of Singapore (MAS) тәуекелге бағдарланған қадағалауды қаржылық және операциялық тәуекелдерді басқаруға, өнімдердің ашықтығына, сондай-ақ клиенттермен өзара қарым-қатынастың іс-қимыл аспектілерін мониторингтеуге назар аудара отырып жүзеге асырады.

Австралия – Australian Prudential Regulation Authority (APRA) сақтандыру компанияларының тәуекелдерін ішкі модельдер, стресс-тесттер және тәуекелге бағдарланған тәсіл, оның ішінде корпоративтік басқару мен стратегиялық тәуекелдерді бақылау арқылы бағалайды.

Капиталды тәуекелге бағдарланған бағалауды, стресс-тестілеуді, корпоративтік басқаруды және тәуекелдерді басқару жүйесін дамытуды қоса алғанда, сақтандыру ұйымдарының орнықтылығын және қадағалаудың тиімділігін арттыруға бағытталған Solvency II қағидаттарына негізделген келтірілген тетіктер бағдарланған қадағалау тәуекелін одан әрі дамыту жөніндегі заңнамалық нормаларды әзірлеу кезінде көрініс табады.

Инновациялық өнімдерді ерекше реттеу режимі шеңберінде дамыту

11.

Қазақстан Республикасының «Қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын мемлекеттік реттеу, бақылау және қадағалау туралы» Заңына сәйкес, осы Заңға және Қазақстан Республикасының өзге де заңдарына сәйкес қаржы ұйымдарының, сондай-ақ өзге де тұлғалардың қызметін бақылау мен қадағалау жөніндегі уәкілетті орган, қаржы ұйымдарына және (немесе) өзге де заңды тұлғаларға қатысты реттеудің ерекше режимін енгізуі мүмкін.

Ерекше реттеу режимі мынадай мақсатттарға қол жеткізуге бағытталған:

1) қаржылық көрсетілетін қызметтер нарығындағы бәсекелестікті және қаржы нарығының инвестициялық тартымдылығын арттыру;

2) тұтынушылардың, кәсіпкерлік субъектілерінің және мемлекеттің қанағаттану дәрежесін арттыру және мүдделерін сәйкес келу үшін жаңа қызметтерді енгізу және қаржы нарығын дамыту;

3) қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын оңтайлы реттеу мен қадағалауды қалыптастыру, қаржылық тұрақтылықты және тұтынушылардың мүдделерін қорғауды қамтамасыз ету.

Қазақстан Республикасында ерекше реттеу режимі шеңберінде инновациялық сақтандыру өнімдерін дамыту одан әрі кеңейту үшін айтарлықтай әлеуетке ие.

Ерекше реттеу режимі сақтандыру ұйымдарына клиенттер мен қаржы жүйесі үшін шектеулі тәуекелдері бар жекелеген цифрлық шешімдер мен инновациялық тәсілдерді сынауға мүмкіндік береді. Алайда, бұл тетікті пайдалану ауқымы шектеулі болып, мүмкіндіктері толық іске асырылмаған күйде қалып отыр.

Ағымдағы кезеңде реттеу ортасы арқылы инновациялық сақтандыру өнімдерін енгізу толық сипат алып отырған жоқ. Стандартты емес сақтандыру шешімдерін, цифрлық арналарды және тәуекелдерді бағалаудың жаңа әдістерін қолдану кеңінен таралмаған, бұл сақтандыру нарығының технологиялық трансформация қарқынын тежейді.

Реттеуші тарапынан ерекше реттеу режимі жаңа тәсілдерді зерделеу және реттеу тәжірибесін қалыптастыру функциясын орындайды, бірақ оның құралдарын одан әрі дамыту, қатысушылар шеңберін кеңейту және қатысу жағдайларының икемділігін арттыру қажет. Бұл нормативтік базаны тез өзгеретін технологиялар мен бизнес-модельдерге неғұрлым тиімді бейімдеуге мүмкіндік береді.

Осылайша, ерекше реттеу режимі сақтандыру нарығында инновацияларды дамыту үшін негіз қалады, алайда оның әлеуетін толық ашу үшін ерекше реттеу режимінің жұмыс істеу тетіктерін одан әрі жетілдіру және сақтандыру ұйымдарының қатысуын жандандыру қажет.

Шетелдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, реттеу орталарын пайдалану сақтандыру нарығында инновациялардың дамуын тиімді ынталандырып, оның бейімділігін арттырады.

Ұлыбританияда Financial Conduct Authority (FCA) сақтандыру компаниялары цифрлық өнімдерді, полистерді онлайн сатуға арналған платформаларды және бақыланатын ортадағы тәуекелдерді бағалау құралдарын сынақтан өткізе алатын инновациялық реттеу ортасын жасады.

Бұл жаңа технологияларды енгізу кезінде құқықтық және қаржылық тәуекелдерді барынша азайтуға мүмкіндік береді, ал реттеуші ережелерді заманауи шешімдерге бейімдеу мүмкіндігін алады.

Сингапурда Monetary Authority of Singapore (MAS) цифрлық сақтандыру өнімдерін, телематиканы және тәуекелдерді бағалау алгоритмдерін сынақтан өткізуге мүмкіндік беретін Sandbox арқылы сақтандыру стартаптарын қолдайды. Компаниялар реттеушіден кері байланыс алады, бұл нарыққа инновацияларды енгізуді жылдамдатады.

Австралияда Australian Securities and Investments Commission (ASIC) да қаржы технологиялары мен сақтандыру технологияларына арналған реттеу ортасын енгізуде. Онда сақтандыру сыйлықақыларын автоматты түрде есептеу платформалары, цифрлық полистер және клиенттермен өзара іс-қимыл жасаудың жаңа модельдері сынақтан өткізіледі, бұл клиенттерге бағытталған шешімдерді дамытуға және сақтандыру қызметтерінің ашықтығын арттыруға ықпал етеді. БАӘ-де реттеу ортасы секторлар бойынша бөлінген - банктік, сақтандыру реттеу ортасы (Insurance Sandbox Regulatory Environment). Сақтандыру реттеу ортасы шеңберінде тек сақтандыру өнімдері тестіленеді, тұтынушыларды қорғауды қамтамасыз ете отырып, клиенттер мен тәуекелдер бойынша лимиттер міндетті болып табылады. БАӘ-де Орталық банк Regulatory Sandbox Framework (Sandbox Conditions Regulation) қабылдады, ол қатысушыларды іріктеу өлшемшарттарын, тестілеу кезеңдерін, реттеушінің өкілеттіктерін, тәуекелдерді басқаруға қойылатын талаптарды, реттеу ортасын аяқтау шарттарын белгілейді.

Еуропалық одақтың бірқатар елдерінде реттеу орталары тұтынушыларды қорғауға және теңбе тең реттеуге баса назар аудара отырып, қаржылық технологияны және сақтандыру инновацияларын дамыту құралы ретінде қолданылады.

Халықаралық тәжірибе сондай-ақ технологиялық компаниялар мен цифрлық инфрақұрылымды жеткізушілер есебінен реттеу орталарына қатысушылардың аясын кеңейтудің, икемді уақытша реттеушілік жеңілдіктерді қолданудың, андеррайтинг, тәуекелдерді бағалау және сақтандыру процестерін автоматтандыру үшін жасанды интеллект технологияларын белсенді пайдаланудың орындылығын растайды.

р/с №

Шешім

Артықшылықтары

Кемшіліктері

1.

Бірінші және екінші бөлімдерде жазылған ақпаратты ескере отырып, мынадай негізгі ережелерден тұратын сақтандыру нарығындағы қызметті реттеуге бағытталған нормативтік құқықтық актілерді әзірлеу және қабылдау ұсынылады:

Сақтандыру нарығы туралы жаңа заңның қабылдануы экономикалық белсенділікті ынталандырудың өзекті міндеттерін шешуді және нарықтың заманауи үрдістері мен қажеттіліктерін ескере отырып, қаржы технологиялары секторының серпінді дамуын қолдауды ескере отырып, сақтандыру нарығына қатысушылардың қызметін реттеудің заңнамалық негізін қалайды.

Жаңа заңнаманы қабылдаудың ықтимал теріс салдарларына сақтандыру нарығына қатысушыларды жаңа реттеуші талаптарға бейімдеу қажеттілігі, ішкі процестерді, цифрлық инфрақұрылымды, тәуекелдерді басқару жүйелерін жаңғыртуға арналған сақтандыру ұйымдарының шығыстарын ұлғайту және қадағалаудың жаңа стандарттарына сәйкестікті қамтамасыз ету жатады.

Сондай-ақ нарыққа қатысушылардың цифрлық және инновациялық шешімдерді енгізуге біркелкі дайын болмау тәуекелі бар, бұл сақтандыру секторының жекелеген сегменттерінің реттеудің жаңа шарттарына бейімделу жылдамдығына әсер етуі мүмкін.

1. «Сақтандыру нарығын реттеуді жетілдіру»

2.

Қазiргi уақытта сақтандыру қызметiн ұйымдастыру тәртiбi қолданыстағы Сақтандыру қызметi туралы заңмен және «Өзара сақтандыру туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен (өзара сақтандыру қоғамдары бөлiгiнде) реттеледi. Сонымен қатар, сақтандыру нарығының қатысушысы СТКҚ болып табылады, оның қызметінің тәртібі «Сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру қоры туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен реттеледі. Сақтандыру ұйымын тарату кезеңінде таратылатын сақтандыру ұйымының клиенттеріне кепілдік берілген сақтандыру төлемдерін жүзеге асыру жөніндегі өкілеттіктер СТКҚ-ға ауысады. Қызметiн сақтандырудың кепiлдiк берiлетiн сыныптары бойынша жүзеге асыратын сақтандыру ұйымдары сақтандыру төлемдерiне кепiлдiк беру жүйесiнiң қатысушылары болып табылады, сондықтан «Сақтандыру төлемдерiне кепiлдiк беру қоры туралы» Қазақстан Республикасы Заңының ережелерi қолданыстағы Сақтандыру қызметi туралы заңға қайшы келмейтiн бөлiгiнде сақтандыру ұйымдарына қолданылады.

Жазылғанды ескере отырып, заңнамалық нормаларды оңтайландыру үшін «Сақтандыру нарығы туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жобасы қолданыстағы Сақтандыру қызметі туралы және «Сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру қоры туралы» заңдардың қайта өңделген және өзектендірілген ережелерін қамтитын болады. Жаңа заңды енгізумен бір мезгілде көрсетілген заңдарды өз қолданысын тоқтатқан деп тану жоспарлануда, бұл сақтандыру нарығын реттеудің бірыңғай және жүйеленген құқықтық негізін қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Сақтандыру нарығы туралы заңның жобасын әзiрлеу кәсiпкерлiк қызмет түрi ретiнде сақтандыруды реттеудiң тәсiлдерiн қайта қарауды, рұқсат беру рәсімдері мен лицензиялауды жеңілдетуді, сақтандыру нарығында жаңа инфрақұрылым субъектілерінің пайда болуын және сақтандыру нарығының жұмыс істеп тұрған кәсіби қатысушыларының функционалын кеңейтуді, сақтандыру өнімдерінің тізбесін кеңейтуді, қадағалау практикаларын жетілдіруді және жұмыс істемейтін және ескірген нормаларды жоюды көздейді.

Сақтандыру нарығы туралы жаңа заңды қабылдау сақтандыру нарығын реттеудің бірыңғай және жүйеленген құқықтық базасын қалыптастыруға мүмкіндік береді. Бір заңда Сақтандыру қызметі туралы қолданыстағы Заңның және «Сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру қоры туралы» және «Өзара сақтандыру туралы» Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңдарының нормаларын біріктіру қайталануды және құқықтық қайшылықтарды жоюға, реттеудің ашықтығын арттыруға және нарыққа қатысушылардың заңнаманы қолдануын жеңілдетуге мүмкіндік береді. Бұдан басқа, Сақтандыру нарығы туралы заң реттеу мен қадағалаудың заманауи тәсілдерін енгізу, жаңа сақтандыру өнімдері мен нарық инфрақұрылымын дамыту, сондай-ақ ескірген және тиімсіз нормаларды алып тастау үшін жағдай жасайды.

Нарыққа қатысушылар ішкі құжаттар мен бизнес-процестерді қайта қарауды қоса алғанда, заңнаманың жаңа талаптарына бейімделулері қажет болады.

Реформаларды енгізу кезеңінде реттеушіге және нарыққа қатысушыларға түсетін ұйымдастырушылық және әкімшілік жүктеменің ұлғаюы мүмкін.

1. «Міндетті сақтандыруды реттеудің икемді нарықтық моделіне көшу»

3.

Қолданыстағы міндетті сақтандыру моделін оның нарықтық жағдайларға икемділігі мен бейімделуін арттыру арқылы жетілдіру. Заң деңгейінде тек базалық қағидаттар мен ең төменгі талаптар (сақтандыру объектілері, негізгі тәуекелдер және ең төменгі сақтандыру сомалары) ғана бекітілетін нақтыланған заңнамалық реттеуден тарифтерді, сақтандыру шарттарын және тәуекелдер тізбесін қоса алғанда, неғұрлым егжей-тегжейлі өлшемдер заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілер деңгейінде айқындалатын немесе нарыққа қатысушылардың өздері белгілейтін негіздемелік тәсілге көшу орынды.

Сақтандырушыларға жекелеген сегменттердің ерекшеліктерін және тұтынушылардың қажеттіліктерін ескере отырып, сақтандыру өнімдерін әзірлеуде барынша икемділік ұсынылатын болады, бұл сақтандыру қызметтерінің бәсекелестігі мен сапасын арттыруға мүмкіндік береді. Шығындар деңгейіне және тәуекел бейіндерінің өзгеруіне байланысты сақтандыру тарифтері мен шарттарын жедел қайта қарау тетіктері енгізілетін болады.

Міндетті сақтандыруды реттеудің неғұрлым икемді, негіздемелік моделіне көшу жүйенің экономикалық ортаның және сақтандыру тәуекелдерінің өзгерістеріне бейімделуін айтарлықтай арттыруға мүмкіндік береді.

Мiндеттi сақтандыруды бiрыңғай реттеушi аяға көшiру өнiмдерге қойылатын талаптарды бiрiздендiруге, жүйенiң ашықтығын арттыруға және мiндеттi сақтандыруды одан әрi дамытуды жеңілдетуге мүмкiндiк бередi.

Сақтандыру тарифтері мен шарттарын жедел қайта қарау мүмкіндігі сақтандырушылардың қаржылық орнықтылығын арттыратын шығындылық пен тәуекел-бейіндерді неғұрлым дәл есепке алу үшін жағдайлар жасайды. Сақтандыру өнімдерін әзірлеуде еркіндікті кеңейту нарықтағы бәсекелестікті ынталандырады, түрлі және клиентке бағдарланған шешімдердің пайда болуына, сондай-ақ сақтандыру қызметтерінің сапасын жақсартуға ықпал етеді. Бұдан басқа, артық регламенттеу деңгейін азайту инновацияларды енгізуді жылдамдатып, реттеу процестерін жеңілдетеді, бұл тұтастай алғанда сақтандыру жүйесінің тиімділігін арттырады.

Егжей-тегжейлі заңнамалық реттеу дәрежесін төмендету қадағалау процестері бөлігінде реттеушінің үлкен күш-жігерін қажет етуі мүмкін. Сақтандыру талаптарының бір бөлігін нарық деңгейіне беру ашық емес тарифтерді немесе сақтандырудың шектеулі талаптарын белгілеуді қоса алғанда, жосықсыз тәжірибелердің алдын алуды талап етеді. Сақтандырушылар арасындағы талаптарды саралауы да мүмкін, бұл тұтынушылар үшін өнімдерді түсінуді қиындатады және жүйеге деген сенімді төмендетуі мүмкін. Сонымен қатар, заңға тәуелді реттеу мен қадағалау тетіктерінің рөлі артады, олардың тиімділігі бүкіл модельдің орнықтылығы мен тепе-теңдігіне тікелей байланысты болады.

1. «Сақтандыру салаларын, сыныптарын және түрлерін жүйелеу»

4.

Халықаралық практиканы және сақтандыру нарығын реттеудiң замануи тәсiлдердi ескере отырып, Сақтандыру нарығы туралы заңның жобасында мiндеттi сақтандырудың бiрыңғай моделін мiндеттi сыныптарға және жүктелген сақтандыру түрлерiне бөлмей қалыптастыруды көздеу ұсынылады.

Аталған модельдің шеңберінде міндетті сақтандырудың барлық түрлері бірыңғай міндетті сақтандыру институты ретінде қарастырылады, онда заңдарда сақтандыру шартын жасау жөніндегі міндет белгіленеді, сондай-ақ сақтандыру объектісін, сақтандыру жағдайын және сақтандыру өтеміне қойылатын ең төменгі талаптарды қоса алғанда, осындай сақтандырудың базалық шарттары айқындалады.

Бұл ретте міндетті сақтандырудың жаңа түрін енгізу үшін сақтандырудың тиісті сыныбын реттейтін жеке заң қабылдау талап етілмейді.

Міндетті сақтандыруға қойылатын базалық талаптар Сақтандыру нарығы туралы жаңа заңда, ал сақтандырудың толыққанды талаптары белгіленген тәртіппен бекітілетін заңға тәуелді нормативтік құқықтық акт және үлгілік шарт деңгейінде айқындалатын болады.

Бұдан басқа, сақтандырудың міндетті сыныптарының қолданыстағы тізбесі Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің 2003 жылғы 21 наурыздағы № 38 өкімімен бекітілді және ол қабылданған сәттен бастап кешенді қайта қарауға ұшырамады. Өткен кезеңде экономиканың құрылымы, тәуекелдердің сипаты мен деңгейі, сондай-ақ азаматтар мен бизнестің сақтандыруды қорғауға қажеттілігі айтарлықтай өзгерді.

Осыған байланысты заң жобасында сақтандыру нарығының ағымдағы жай-күйін, оның даму деңгейін және сақтандыру қызметтерін тұтынушылардың қажеттіліктерін ескере отырып, сақтандырудың міндетті сыныптарын бекіту тетігі өзектендірілетін болады. Реформа шеңберiнде мiндеттi сақтандырудың тиiстi сегменттерiнде реттеу мен бақылауды жүзеге асыруға уәкiлеттi мемлекеттiк органдардың өзектi тiзбесi айқындалатын және заң жүзiнде бекiтiлетiн болады.

Сақтандырудың қолданыстағы міндетті сыныптары бойынша заңнамалық нормаларды оңтайландыру мақсатында Сақтандыру нарығы туралы заң жобасында міндетті сақтандырудың жекелеген сыныптарының ерекшеліктерін айқындайтын жалпы өзекті ережелер мен нормалар көзделетін болады. Сақтандырудың міндетті түрлерін реттейтін заңдар өтпелі кезеңді және сақтандырудың міндетті сыныптары бойынша сақтандыру тарифтерін қайта есептеуді ескере отырып, күшін жойған болып танылатын болады. Азаматтардың тұрғынжайларын жер сiлкiнiсiнен, су тасқынынан (су басудан) және табиғи сипаттағы орман өрттерiнен мiндеттi сақтандырудан басқа, азаматтардың өмiрi мен денсаулығына, мүлiктiң сақталуына және кәсiпкерлiк қызметтi жүзеге асыруға байланысты тәуекелдердi қамтитын сақтандыруды қорғаудың жаңа сыныптарын енгiзу есебiнен мiндеттi сақтандыру жүйесiн кезең-кезеңiмен кеңейту ұсынылады.

Ұсынылып отырған өзгерістер міндетті сақтандырудың бірыңғай және жүйеленген жүйесін қалыптастыруға бағытталған.

Сақтандырудың міндетті сыныптарын реттейтін нормаларды Сақтандыру нарығы туралы бірыңғай заңда шоғырландыру сақтандыру нарығын құқықтық реттеудің жүйелілігі мен біркелкілігін қамтамасыз етуге, жекелеген заңдардың қайталануы мен қайшылықтарын болдырмауға, сақтандырудың міндетті сыныптарына қойылатын жалпы талаптарды біріздендіруге, сондай-ақ заңнаманы одан әрі жетілдіруді жеңілдетуге мүмкіндік береді. Мұндай тәсіл құқық қолдану практикасының тиімділігін арттырады, реттеудің барынша ашықтығын қамтамасыз етеді және міндетті сақтандыру жүйесінің жұмыс істеуі үшін бірыңғай құқықтық негіздер жасайды.

Қолданыстағы тізбені қайта қарау заңнаманы заманауи экономикалық жағдайларға, тәуекелдер құрылымына және сақтандыру қызметтерін тұтынушылардың қажеттіліктеріне сәйкес келтіруге мүмкіндік береді. Уәкілетті мемлекеттік органдардың өзекті тізбесін бекіту міндетті сақтандыруды реттеу және бақылау саласындағы құзыреттердің аражігін нақты ажыратуды қамтамасыз етеді. Міндетті сақтандыру шарттарын реттеудің бірыңғай тәсілдерін қолдану заңнаманы біріздендіруге мүмкіндік береді.

Мiндеттi сақтандыру түрлерiн кеңейту мемлекеттiк бюджетке түсетiн жүктеменi азайтуға, азаматтар мен бизнестi сақтандырудан қорғау деңгейiн арттыруға, зардап шеккен адамдарға зиянды кепiлдi өтеудi қамтамасыз етуге, кәсiпкерлiк субъектiлерiнiң қаржылық орнықтылығын нығайтуға, сондай-ақ экономикадағы тәуекелдердi басқару тетiктерiн дамытуға ықпал ететiн болады.

Ұсынылатын өзгерістерді іске асыру қолданыстағы нормативтік құқықтық актілерді қайта қарауды және нарыққа қатысушыларды міндетті сақтандырудың жаңартылған құрылымына бейімдеуді талап етеді. Бұдан басқа, сақтандырудың міндетті сыныптарының тізбесін өзектендіру сақтандырып қорғаудың қолданыстағы тетіктерін қосымша талдауды және мүдделі мемлекеттік органдардың ұстанымдарын келісуді талап етуі мүмкін.

1. «Сақтандыру нарығының инфрақұрылымын жетілдіру»

5.

1. Негізгі міндеті сақтандыру тарифтерінің, сақтандыру резервтерінің және сақтандыру нарығының тұрақты жұмыс істеуі үшін қажетті өзге де көрсеткіштердің объективті және кәсіби актуарлық есептеулерін жүргізу болатын тәуелсіз актуарлық орталық құру.

Орталық сақтандыру тарифтерiн есептеу әдiстемелерiне тәуелсiз сараптаманы жүзеге асыра алады, сақтандыру резервтерiнiң жеткiлiктiлiгiн талдай алады, сақтандыру тәуекелдерiне бағалау жүргiзе алады және тарифтiк саясатты жетiлдiру бойынша ұсынымдар әзiрлей алады. Бұдан басқа, оның жұмысының нәтижелері нормативтік талаптарды әзірлеу, сақтандыру ұйымдарының қаржылық тұрақтылығын мониторингілеу және сақтандыру секторына стресс-тестілеу жүргізу кезінде пайдаланылуы мүмкін.

2. Елдің актуарийлерін біріктіретін негізгі кәсіби ұйым ретінде «Қазақстан актуарийлері қоғамы» ҚБ рөлін нығайту және институционалдық мәртебесін арттыру. «Қазақстан актуарийлері қоғамы» ҚБ бірқатар функциялар беріледі, мысалы, кәсіби сертификаттау жүйесін дамыту, актуарлық қызмет саласындағы кәсіби және этикалық стандарттардың сақталуын бақылау, актуарлық тексерулер жүргізу кезінде тәуелсіз сарапшылар ретінде қатысу, халықаралық интеграция.

3. Лицензияланатын сақтандыру брокерлерiнiң өкiлеттiктерiн кеңейту оларға сақтандыру жағдайларын реттеудi сүйемелдеудi және сақтандыру өнiмдерiн сату және оларға қызмет көрсету үшiн замануи цифрлық платформаларды пайдалануды қоса алғанда, қызметтердiң неғұрлым кең ауқымын көрсету мүмкiндiгiн берудi көздейдi.

Бір мезгілде сақтанушыларға (пайда алушыларға), оның ішінде сақтандыру жағдайларын реттеу процесінде қызмет көрсетуге құқығы бар кез келген делдалдар туралы, сондай-ақ олардың комиссиялық сыйақысы туралы ақпаратты ашуға қойылатын талаптар белгіленетін болады.

4. Функциясына сақтандыру ұйымдары қызметінің бірыңғай кәсіби стандарттарын әзірлеу және енгізу, сақтандыру өнімдерін біріздендіру, сақтандыру нарығындағы адал іс-қимыл қағидаларын әзірлеу және ұйым мүшелерінің оларды сақтауын бақылау, сақтандыру қызметін реттейтін нормативтік құқықтық актілер мен өзге де құжаттардың жобаларын дайындауға қатысу кіретін сақтандырушылардың міндетті өзін-өзі реттейтін ұйымын құру.

5. Бүгінгі күні сақтандыру нарығында қызметін жүзеге асырмайтын, бірақ өзара сақтандыру қоғамдары ретінде өз қызметін тоқтату рәсімінен өтпейтін өзара сақтандыру қоғамдарының қызметі тоқтатылады, бұл сақтандыру қызметтерін тұтынушыларды адастырудың өзі.

6. Актуарийдің көмекшісі мамандығын құру есебінен сақтандыру саласының кадр резервін қалыптастыру.

1. Актуарлық орталықтың қызметі актуарлық бағалаудың ашық, дұрыс және біркелкі болуын қамтамасыз етуге бағытталатын болады, бұл сақтанушылар, сақтандыру ұйымдары, инвесторлар және мемлекеттік органдар тарапынан сенім деңгейін арттыруға мүмкіндік береді. Мұндай институтты құру тікелей сақтандыру ұйымдарының актуарлық есептеулер жүргізуі кезінде туындауы мүмкін мүдделер қақтығысын төмендетуге ықпал етеді, сондай-ақ бірыңғай кәсіби стандарттар мен үздік халықаралық практикаларды қолдануды қамтамасыз етеді. Тәуелсіз актуарлық орталық сақтандыру нарығының, реттеушінің, кәсіптік бірлестіктердің және ғылыми қоғамдастықтың өзара іс-қимылы үшін сараптама алаңы бола алады.

2. «Қазақстан актуарийлері қоғамы» ҚБ ұстанымын күшейту актуарлық қызметтің сапасын арттыруға, бірыңғай кәсіптік стандарттардың сақталуын қамтамасыз етуге және сақтандыру және зейнетақы секторларын одан әрі дамытуға ықпал етуге мүмкіндік береді.

3. Сақтандыру брокерлерінің өкілеттіктерін кеңейту сақтанушыларға сақтандыру жағдайларын реттеуді қоса алғанда, сақтандыру процесінің барлық кезеңдерінде кешенді сүйемелдеуді алуға мүмкіндік береді, бұл жолданымдарды қарау мерзімін қысқартады және клиенттердің қанағаттануын арттырады.

Делдалдар мен олардың комиссиялық сыйақысының мөлшері туралы ақпаратты ашу олардың қызметінің ашықтығын арттыруға, мүдделер қақтығысы қаупін азайтуға, тұтынушылардың сақтандыру қызметтерін саналы түрде таңдауын қамтамасыз етуге және сақтандыру нарығына деген сенімді арттыруға мүмкіндік береді.

4. Стандарттарды әзірлеу жөніндегі функциялардың бір бөлігін кәсіби қоғамдастыққа беру саланың өзін-өзі реттеу деңгейін арттыруға, нарыққа қатысушылардың практикалық тәжірибесін ескеруге және туындайтын сын-қатерлерге жедел ден қоюға мүмкіндік береді. Стандарттарды әзірлеу жөніндегі функциялардың бір бөлігін кәсіби қоғамдастыққа беру саланың өзін-өзі реттеу деңгейін арттыруға, нарыққа қатысушылардың практикалық тәжірибесін ескеруге және туындайтын сын-қатерлерге жедел ден қоюға мүмкіндік береді.

5. Сақтандыру қызметін іс жүзінде жүзеге асырмайтын ұйымдардың мәртебесі мен мүмкіндіктеріне қатысты азаматтар мен ұйымдар адастырылмайды. Жұмыс істеп тұрған, бірақ іс жүзінде жұмыс істемейтін ұйымдардың қызметін тоқтату оларды жосықсыз схемаларда пайдалану ықтималдығын азайтады.

6. Жаңа білікті актуарийлерді даярлау және олардың біртіндеп практикалық тәжірибе алуы үшін жағдайлар жасау. Бұл білікті кадрлық базаны жүйелі қалыптастыруға, кәсіби құзыреттердің деңгейін арттыруға және сақтандыру нарығын тұрақты дамыту үшін жағдай жасауға ықпал ететін болады.

1. Актуарлық орталықты құруға және ұстауға арналған қосымша қаржылық шығындар. Орталықтың жекелеген нарық қатысушыларынан немесе мемлекеттік органдардан нақты тәуелсіздігін қамтамасыз етудегі қиындықтар.

2. Бір кәсіби ұйымда елеулі өкілеттіктерді шоғырландыру. Сертификаттау, бақылау және актуарийлердің мүдделерін білдіру функцияларын бір мезгілде орындау кезіндегі мүдделер қақтығысының тәуекелі.

3. Сақтандыру жағдайларын реттеуді сүйемелдеу кезінде брокер, сақтандырушы және сақтанушы арасында мүдделер қақтығысының ықтимал туындауы.

4. Сақтандыру ұйымдарына мүшелік жарналар және стандарттарды сақтауға арналған шығыстар түріндегі қосымша қаржылық жүктеме. Шешім қабылдау кезінде ірі сақтандыру компанияларының үстем болу мүмкіндігі. Сақтандыру өнімдерін біріздендіру инновацияларды және жеке сақтандыру шешімдерін әзірлеуді шектеуі мүмкін.

5. Өзара сақтандыру нарығына әлеуетті қатысушылардың санын қысқарту.

6. Даярлаудың жеке жүйесін, біліктілік талаптарын әзірлеу және делдалдар жұмысының сапасын бақылау қажеттілігі.

1. «Сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру жүйесін жетілдіру»

6.

Сақтандыру нарығын дамыту, сақтандыру міндеттемелері көлемінің ұлғаюы және кепілдік беру жүйесінде едәуір резервтердің жинақталуы СТКҚ жұмыс істеуінің қолданыстағы моделін жетілдіру қажеттілігін негіздейді. Таратылатын сақтандыру ұйымдарының клиенттеріне сақтандыру төлемдерін жүзеге асыру үшін кепілдік беру резервтерін пайдаланудағы қажеттілікті уақтылы анықтау үшін кепілдік беру жүйесі қатысушыларының кепілдік берілетін сақтандыру сыныптары бойынша міндеттемелерін орындамау тәуекелдерін талдау бойынша СТКҚ мандатын кеңейту ұсынылады.

Paybox+ моделіне және International Forum of Insurance Guarantee Schemes (IFIGS) ұсынымдарына сәйкес таратылатын сақтандыру ұйымының сақтандыру портфелін беруді дайындау процесінде СТКҚ рөлі артатын болады.

Кепілдік берілетін сақтандыру сыныптары бойынша кепілдік беру жүйесіне қатысушылардың міндеттемелерін орындамау тәуекелдерін талдауды жүзеге асыру үшін Бірыңғай сақтандыру дерекқорынан ақпарат алу бойынша СТКҚ өкілеттіктері кеңейтілетін болады.

Тәуекелдерді ерте анықтау және алдын алу жүйесін құру сақтандыру нарығының тұрақтылығын айтарлықтай арттыруға, ірі өтемақы төлемдерінің болу ықтималдығын төмендетуге және сақтанушылардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғаудың неғұрлым жоғары деңгейін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Қатысушылардың қаржылық орнықтылығының тұрақты мониторингтеу және олардың тәуекел-бейінін бағалау жарналар мөлшерін неғұрлым дәл айқындауды қамтамасыз етеді, бұл жүйені неғұрлым әділ және ашық етеді. Тұтастай алғанда, бұл сақтандыру кепілдігі жүйесіне деген сенімді нығайтады және нарықтың қаржылық орнықтылығын арттырады.

Тәуекел профилін кешенді бағалау және жарналарды түзету сақтандырушылармен, әсіресе критерийлердің ашықтығы жеткіліксіз болған кезде, қосымша жүктеме немесе әділетсіз реттеу ретінде қабылдануы мүмкін. Жүйенің тиімділігі көбінесе шаралардың уақтылы қабылдануына және СТКҚ-ның реттеушімен өзара іс-қимылының сапасына байланысты, бұл дағдарыстық жағдайлар кезінде кідірістер немесе жеткіліксіз үйлестіру тәуекелін тудырады.

1. «Жинақтаушы және инвестициялық сақтандыруды дамыту»

7.

Инвестициялардың кірістілігі, тәуекелдері, комиссиялары және құрылымы туралы ақпаратты ашудың бірыңғай тәсілдерін белгілеуді қоса алғанда, инвестициялық сақтандыру өнімдерін стандарттауды қамтамасыз ету.

Гибридтік және инвестициялық өнімдерді қоса алғанда, клиенттердің әртүрлі санаттарына және олардың қаржылық мақсаттарына бағдарланған әртүрлі тәуекел деңгейі, инвестициялық стратегиясы мен мерзімдері бар шешімдерді енгізу есебінен өнім желісін әлеуетті кеңейту.

Клиенттің қажеттіліктерін ескере отырып, өнімдерді іріктеу практикасын енгізуді және сақтандыру делдалдарының біліктілігіне қойылатын талаптарды арттыруды қоса алғанда, қаржылық консультация беру институтын дамыту.

Сату арналарын, оның ішінде цифрлық платформалар мен қашықтан сервистерді дамыту есебінен кеңейту және әртараптандыру.

Ұсынылған шараларды іске асыру ақпаратты ашуды стандарттау есебінен инвестициялық сақтандыру өнімдеріне ашықтық пен сенімді едәуір арттыруға мүмкіндік береді, бұл клиенттерге ұсыныстарды таңдау және салыстыру процесін жеңілдетеді. Өнім желісін кеңейту сақтандыру шешімдерінің клиенттердің әртүрлі санаттарының қажеттіліктеріне неғұрлым нақты сәйкестігін қамтамасыз етеді, бұл сұраныстың өсуіне және халықтың ұзақ мерзімді жинақтарға тартылуына ықпал ететін болады.

Қаржылық консультация беру институтын дамыту сату сапасын арттырады және өнімдерді дұрыс таңдау тәуекелдерін төмендетеді, бұл тұтынушылардың құқықтарын қорғауға және орнықты клиенттік қатынастарды қалыптастыруға оң әсерін тигізеді. Өз кезегінде, цифрлық сату арналарын дамыту сақтандыру өнімдерінің қолжетімділігін арттыруға, шығасыларды қысқартуға және клиенттермен өзара іс-қимылды оңайлатуға мүмкіндік береді, бұл нарықты кеңейту үшін ерекше маңызды.

Талаптарды шамадан тыс нақтылау кезінде өнімдерді стандарттау сақтандыру компанияларының икемділігін төмендетуі және инновациялық шешімдерді әзірлеу үшін мүмкіндіктерді шектеуі мүмкін.

Өнім желісін кеңейту әсіресе қаржылық сауаттылық деңгейі жеткіліксіз болған кезде клиенттер үшін таңдауды қиындатуға, сондай-ақ консультациялық қолдау сапасына қойылатын талаптарды арттыруға әкелуі мүмкін.

Сақтандыру делдалдарының біліктілігін арттыруға байланысты сақтандыру ұйымдарының операциялық шығындарының ықтимал ұлғаюы.

Цифрлық арналарды дамыту технологиялық инфрақұрылымға және киберқауіпсіздікке едәуір инвестицияларды талап етеді, сондай-ақ халықтың бір бөлігінің онлайн-сервистерді пайдалануға шектеулі дайындығына тап болуы мүмкін.

1. «Лицензиялау процесін жетілдіру»

8.

Шетелдік сақтандыру ұйымдарының филиалдарына қойылатын талаптарды төмендету (филиалды ашу кезінде жиынтық активтердің ең төменгі шегін қысқарту, шетелдік сақтандыру ұйымында сақтандыруды жүзеге асыру бойынша 10 жылдық тәжірибенің болуы туралы талапты алып тастау), сақтандыру нарығында жұмыс істеу үшін лицензия алу үшін құжаттар пакетін оңтайландыру.

Лицензиялаудың неғұрлым икемді жүйесіне көшу сақтандыру ұйымдарына әкімшілік жүктемені айтарлықтай төмендетуге және сақтандыру сыныптарының тізбесін кеңейтуді қоса алғанда, қызметке өзгерістер енгізу процестерін жеделдетуге мүмкіндік береді. Бұл компаниялардың операциялық икемділігін арттырады және нарыққа жаңа өнімдерді шығару мерзімін қысқартады.

Рұқсат беру рәсімдерін цифрландыру және стандарттау реттеушімен өзара іс-қимылды жеңілдетеді, рәсімдердің ашық болуын арттырады және нарық қатысушыларының уақытша және қаржылық шығасыларын қысқартады.

Тәуекелге бағдарланған тәсілді күшейту нарықтың дамуы мен тәуекелдерді бақылау арасындағы теңгерімді қамтамасыз ете отырып, сақтандыру ұйымдарының ерекшелігін неғұрлым дәл ескеруге мүмкіндік береді. Бұл жаңа қатысушылардың кіруі және сақтандырудың сұранысқа ие сегменттерін дамыту үшін неғұрлым қолайлы жағдайлар жасайды.

Формалдандыру деңгейін төмендету, әсіресе өзгерістердің жекелеген түрлері үшін рәсімдерді оңайлату кезінде жеткіліксіз бақылау тәуекелдерімен қатар жүруі мүмкін, бұл қадағалаудың нақты өлшемдері мен тетіктерін әзірлеуді талап етеді.

Тәуекелге бағдарланған тәсілді қолдану реттеушінің жоғары біліктілігін және әдіснамалық базаны дамытуды талап етеді.

1. «Азаматтардың тұрғынжайларын жер сілкінісінен, су тасқынынан (су тасқынынан) және табиғи сипаттағы орман өрттерінен міндетті сақтандыруды енгізу»

9.

Азаматтардың тіркелген тұрғын үйлерін жер сілкінісінен, су тасқынынан (су тасқынынан) және табиғи сипаттағы орман өрттерінен міндетті сақтандыруды енгізу.

Сақтандыру жарналарын жинау және зардап шеккендерге төлемдерді жүзеге асыру үшін, сондай-ақ мүлікті ерікті сақтандыру шарттары бойынша тәуекелдерді қайта сақтандыру үшін мемлекеттің қатысуымен бірыңғай оператор құру.

Бірыңғай оператордың тәуекелдерді қайта сақтандыру қызметтерін көрсету, тұтынушылармен және нарықтың өзге де қатысушыларымен аутсорсинг қағидаттарында өзара іс-қимыл жасау мақсатында ақпараттық жүйе құру үшін сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымдары мен сақтандыру брокерлерін тарту мүмкіндігін қамтамасыз ету.

Сақтандыру жарнасының мөлшерін қолжетімді ету жоспарлануда - нақты өңірдегі тәуекел деңгейін ескере отырып, шамамен жылына 2-ден 20 мың теңгеге дейін.

Сақтандыру жағдайы басталған кезде залалды бағалаусыз тез төлемдерді жүзеге асыру.

Сақтандыру ұйымдарының жарналарын жинауға тарту және бақылау нүктелерін белгілеу есебінен халықты міндетті сақтандырумен қамтуды қамтамасыз ету (азаматтардың мемлекеттік қызметтерді алуы, жылжымайтын мүлікпен мәмілелерді тіркеу, ипотекалық шарттар жасау кезінде).

Тұрғын үйді жер сілкінісінен, су тасқынынан (су тасқынынан) және табиғи сипаттағы орман өрттерінен міндетті сақтандыруды енгізу халықты жаппай сақтандырумен қамтуды қамтамасыз етуге және апаттық тәуекелдерді қайта бөлудің орнықты жүйесін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Бұл төтенше жағдайлар кезінде мемлекеттік бюджетке түсетін жүктемені азайтып, азаматтардың қаржылық қорғалуын арттырады.

Мемлекеттің қатысуымен бірыңғай оператор құру ірі апаттар кезінде шығындарды өтеу үшін резерв қалыптастыруды, сондай-ақ жарналарды орталықтандырылған жинауды және төлемдер жүргізуді қамтамасыз етеді, жүйенің басқарылуын арттырады және ерікті сақтандыру бойынша тәуекелдерді қоса алғанда, тәуекелдерді қайта сақтандыруды тиімді түрде ұйымдастыруға мүмкіндік береді.

Бірыңғай оператор активтерінің жинақтаушы бөлігін инвестициялау зиянды өтеу резервтерін біртіндеп көбейтуді қамтамасыз етеді, бұл болашақта жаңа тұрғынжайды жөндеу және сатып алу шығындарын өтеуге мүмкіндік береді. Бірыңғай оператордың тәуекелдерін қайта сақтандыру қосымша қорғауды және орнықтылықты қамтамасыз етеді.

Сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымдары мен сақтандыру брокерлерінің тұрғынжайларды жер сілкіністерінен, су тасқынынан (су басудан) және табиғи сипаттағы орман өрттерінен сақтандыру жүйесіне қатысу мүмкіндігі міндетті сақтандыру жүйесі жұмыс істей бастағаннан бастап сақтандыру нарығының сараптамасын пайдалану және операциялық тиімділікті арттыру үшін жағдайлар жасайды.

Азаматтар үшін қолжетімді сақтандыру жарнасының мөлшері азаматтардың барынша көп санын сақтандырумен қамтуға және қорғауды шын мәнінде жаппай етуге мүмкіндік береді.

Залалды бағалаусыз жылдам төлеу тетігі өтемақы алу мерзімін едәуір қысқартуға мүмкіндік береді, жүйеге сенімділікті арттырады және зардап шеккендерді жедел қолдауды қамтамасыз етеді.

Ақша ағындарын басқарудың тиімді жүйесін, оның ішінде сақтандыру сыйлықақыларының уақтылы және толық түсуін бақылау және мониторингтеу жүйесін қалыптастыру, түсімдердің ықтимал ауытқуларын ескере отырып, сақтандыру резервтерін құру. Инвестициялық портфельді әртараптандыруды қамтамасыз ету, тәуекел мен өтімділіктің әртүрлі деңгейлерімен инвестициялардың теңгерімді портфелін қалыптастыру. Нарықтық жағдайға байланысты инвестициялау стратегиясын мониторингтеу мен түзетуді жүзеге асыру.

Сақтандырудың жаңа міндетті түрін енгізу азаматтарға қаржылық жүктемені арттырады, қосымша тұрақты шығындарды талап етеді, бұл әсіресе табыс деңгейі төмен және орташа азаматтар үшін қатты білінеді. Жаңа міндетті төлемді енгізу қаржылық ауыртпалықтың артуы ретінде қабылдануы мүмкін, бұл халықтың наразылығын тудыруы мүмкін.

Азаматтар үшін айқын және түсінікті пайда болмаған кезде тұрғынжайды міндетті сақтандыру әлеуметтік қорғау тетігі емес, салық немесе алым ретінде қабылдануы мүмкін.

Жаңа міндетті сақтандыруды жеткілікті деңгейдегі қоғамдық талқылау мен түсіндірусіз енгізу азаматтардың енгізілетін реформаға деген сенім деңгейінің азаюына әкелуі мүмкін.

Тіркелген немесе шектеулі сараланған сақтандыру жарнасын белгілеу жылжымайтын мүлік объектілерінің жеке сипаттамаларын толық көлемде көрсетпеуі мүмкін, бұл өңірлер немесе азаматтар санаттары арасында тоғыспалы субсидиялауға алып келуі мүмкін.

Сақтандыру резервтері мен жинақтарының жеткілікті көлемі қалыптастырылғанға дейін бірыңғай оператор қызметінің бастапқы кезеңінде сақтандыру төлемдері негізінен зардап шеккен азаматтардың бірінші кезектегі шығыстарын өтеуге бағытталатын болады. Сақтандыру өтемақысын кеңейту қаржы ресурстарын жинақтаудың белгілі бір кезеңінен кейін және жалғыз оператордың қаржылық орнықтылығын нығайтудан кейін мүмкін болады.

Төмен кірістілік немесе инвестициялық қызметтің шығындары қажетті резервтерді жинақтау процесін баяулатуы мүмкін. Сақтандыру жағдайларының жиілігі мен сомасы бойынша анық емес болжамдар резервтердің қажетті деңгейінің төмендеуіне әкелуі мүмкін, бұл өз кезегінде қаражаттың жетіспеушілігін тудырады.

Залалды бағалаусыз төлеу тетігі, оның жылдамдығына қарамастан, жүйе өлшемшарттарына мұқият реттеуді талап ететін болады.

Жүйені іске асыру мемлекеттік дерекқорлармен интеграцияны және нарыққа қатысушылар арасындағы үйлестіруді, сондай-ақ мемлекет, сақтандырушылар мен делдалдар арасындағы өзара іс-қимылдың тиімді тетіктерін әзірлеуді қоса алғанда, елеулі ұйымдастырушылық және технологиялық ресурстарды талап етеді.

Тіркелмеген тұрғынжайларға қатысты сақтандырып қорғаудың болмауы, соның салдарынан олардың меншік иелері сақтандыру жағдайы басталған кезде сақтандыру төлемдерін алуға үміткер бола алмайды.

1. «Сақтандыру секторының цифрлық трансформациясын жеделдету»

10.

Шарттар жасасу мүмкіндігін қамтамасыз етуді және сақтандыру жағдайларын міндетті ғана емес, сонымен қатар ерікті сақтандыру сыныптары бойынша онлайн форматта реттеуді қоса алғанда, ерікті сақтандыруды цифрландыруға қойылатын талаптарды арттыру, сондай-ақ жаппай сақтандыру өнімдерін электрондық түрде цифрлық ресімдеуге, сүйемелдеуге және реттеуге бірыңғай ең төменгі талаптарды белгілеу. Қаржы маркетплейсінің құқықтық мәртебесін бекіту, олардың қызметін жүзеге асыруға бірыңғай талаптарды белгілеу, сондай-ақ сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымдары мен сақтандыру брокерлеріне операциялардың ашықтығын, қатысушылардың кемсітусіз қолжетімділігін және тұтынушылардың құқықтарын қорғаудың тиісті деңгейін қамтамасыз ету мақсатында бағытталған қаржы маркетплейстерін құруға және олардың жұмыс істеуіне құқық беру.

Клиенттерге ыңғайлы болу - кеңселерге бармай сақтандыру жағдайларын ресімдеу және реттеу мүмкіндігі.

Процестерді автоматтандыру және қағаз құжат айналымын қысқарту есебінен сақтандырушылардың шығасыларын төмендету.

Қызмет көрсетуді жеделдету - шарттар мен төлемдерді неғұрлым жылдам жасау.

Өзара іс-қимылдың цифрлық арналары мен сақтандыру маркетплейстерін дамыту есебінен, әсіресе инфрақұрылымы шектеулі өңірлерде сақтандыруды қамтуды кеңейту.

Цифрлық сату арналары есебінен бәсекелестікті дамыту.

Нақты уақыт режимінде сақтандыру қызметін мониторингтеу және талдау мүмкіндігін қамтамасыз ететін операциялардың бірыңғай цифрлық ізін қалыптастырудың арқасында процестердің ашық болуын арттыру.

Кибертәуекелдердің өсуі (деректердің жылыстауы, бұзу жағдайлары, алаяқтық).

Жеткілікті цифрлық дағдылары не интернет-инфрақұрылымға қолжетімділігі жоқ халықтың жекелеген санаттарын шектеулі қамту тәуекелі.

Қызметтерді ұсынудың үздіксіздігіне әсер ететін ІТ-инфрақұрылымына және ықтимал технологиялық іркілістерге тәуелділік

Шағын сақтандыру компаниялары үшін цифрлық трансформацияға арналған жоғары шығындар.

Сақтандыру жағдайларының мән-жайларын тиісті тексерусіз онлайн-реттеу процестерін рәсімдеу тәуекелі.

1. «Тәуекелге бағдарланған қадағалауды дамыту»

11.

Қазіргі уақытта Solvency I қағидаттарына негізделген сақтандыру ұйымдарының төлем қабілеттілігінің қолданыстағы жүйесін жаңғырту және Solvency II және тәуекелге бағдарланған тәсіл қағидаттарына негізделген төлем қабілеттілігінің неғұрлым заманауи моделіне көшу. Атап айтқанда: әрбір компанияға тән қаржылық, операциялық және сақтандыру тәуекелдерін ескеретін капиталды тәуекелге бағдарланған бағалауды енгізу;

нарықтық жағдайларды және пайыздық мөлшерлемелердің өзгеруіне сезімталдықты ескере отырып, міндеттемелерді нормативтік емес, экономикалық бағалауды қолдану;

тәуекелдерді басқарудың ішкі жүйелеріне, корпоративтік басқаруға және есептіліктің ашық болуына қойылатын талаптарды күшейту;

сақтандырушылардың қаржылық бұзушылықтарын және ықтимал төлем қабілетсіздігін ерте ескерту тетіктерін құру, бұл сақтанушылардың мүдделерін қорғау бойынша шараларды уақтылы қабылдауға мүмкіндік береді;

іс-қимылды қадағалау және уәжді пайымдау құралдарын кеңейту.

Сақтандыру ұйымдарының төлем қабілеттілігі жүйесін жаңғырту және Solvency II тәуекелге бағдарланған моделіне көшу әрбір компанияның қызметінің ерекшелігін ескере отырып, оның қаржылық, операциялық және сақтандыру тәуекелдерін неғұрлым дәл бағалауға мүмкіндік береді. Міндеттемелерді экономикалық бағалауды қолдану нарықтық жағдайларды және пайыздық мөлшерлемелердің өзгеруіне сезімталдықты ескере отырып, міндеттемелердің нақты құнын көрсетуді қамтамасыз етеді. Тәуекелдерді басқаруға, корпоративтік басқаруға және есептіліктің ашық болуына қойылатын талаптарды күшейту сақтандырушылардың орнықтылығы мен сенімін арттырады. Қаржылық бұзушылықтардың ерте алдын алу тетіктерін енгізу сақтанушылардың мүдделерін қорғау бойынша шараларды уақтылы қабылдауға мүмкіндік береді. Бұдан басқа, халықаралық стандарттармен үйлестіру инвесторлар мен клиенттердің сенімін арттырады және жаһандық нарықтармен интеграция үшін алғышарттар жасайды.

Solvency II тәуекелге бағдарланған жүйесін енгізу сақтандыру ұйымдарына, әсіресе шағын және орта компанияларға әкімшілік және қаржылық жүктемені арттырады. Көшу АТ-жүйелерін, бағалау және мамандар даярлау әдістемелерін жаңғыртуды талап етеді, бұл енгізу процесін қиындатуы және баяулатуы мүмкін. Міндеттемелерді экономикалық бағалау жүйені нарықтық ауытқуларға неғұрлым сезімтал етеді, бұл капиталға қойылатын талаптардың уақытша өсуіне және сақтандырушылардың қаржылық көрсеткіштерінің өзгеруіне әкелуі мүмкін. Нарықтың шағын және салалық қатысушылар қосымша қолдаусыз немесе нормативтерді бейімдеусіз жаңа талаптарды сақтауда қиындықтарға тап болуы мүмкін.

1. «Реттеудің ерекше режимі шеңберінде инновациялық өнімдерді дамыту»

12.

Бүгінгі күні «Қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын мемлекеттік реттеу, бақылау және қадағалау туралы» Қазақстан Республикасының Заңында айқындалған реттеудің ерекше режимі қаржы саласындағы қызметті, қаржы ресурстарын шоғырландыруға және (немесе) көрсетілетін төлем қызметтеріне байланысты қызметті жүзеге асырудың уәкілетті орган белгілейтін арнайы шарттарының жиынтығын білдіреді.

Реттеудің ерекше режиміне қатысушылар шеңберін сақтандыру делдалдарына, жасанды интеллект негізінде цифрлық шешімдерді әзірлеушілерге, сақтандыру қызметін жүзеге асыру процесінде пайдаланылатын клиенттердің цифрлық сақтандыру өнімдері мен скоринг жүйелерін әзірлеушілерге тарату арқылы кеңейту ұсынылады.

Сондай-ақ инновациялық шешімдерді тестілеудің мамандандырылған режимдерін енгізу бойынша талаптар белгілеу көзделеді.

Сақтандыру нарығы үшін реттеу ортасы:

сақтандырудың жаңа модельдерін барлық стандартты реттеуші талаптарды дереу сақтаудың қажеттілігінсіз тексеруге;

залалдарды цифрлық реттеуді тестілеуге;

андеррайтинг кезінде үлкен деректер мен телематиканы пайдалану;

өлшемдік сақтандыруды енгізуге;

сақтандыруда жасанды интеллект технологиясы мен шешімдерді автоматтандырылған қабылдауды сынақтан өткізуге мүмкіндік беруге тиіс.

Сақтандыру нарығы үшін реттеудің ерекше режимін дамыту компанияларға жаңа цифрлық шешімдерді, стандартты емес сақтандыру өнімдерін және бақыланатын ортада бизнес жүргізудің инновациялық модельдерін тестілеуге мүмкіндік береді, бұл цифрлық сервистерді, шығындарды автоматтандырылған реттеуді және дербестендірілген сақтандыру тарифтерін қоса алғанда, сақтанушылар үшін ең аз тәуекелдері бар клиенттік бағдарланған өнімдерді енгізуге ықпал етеді.

Мамандандырылған тестілеу режимдері мен уақытша реттеушілік жеңілдіктерді қолдану тұтынушылардың құқықтарын қорғаудың базалық кепілдіктерін сақтай отырып, реттеудің инновацияларға неғұрлым икемді бейімделуі үшін жағдай жасайды.

Ерекше режим жұмысының нәтижелерін пайдалану тұтынушылардың мүдделерін қорғауды сақтай отырып, шағын және ірі компаниялар үшін тең мүмкіндіктерді қамтамасыз ете отырып, сақтандыру нарығының бейімделуін арттыра және бәсекелестікті ынталандыра отырып, нормативтік базаны түзетуге және лицензиялаудың, бақылаудың және қадағалаудың икемді ережелерін жасауға мүмкіндік береді.

Тек тестілік ортада ғана анықталатын инновациялық өнімдер мен технологияларды ауқымын кеңейту кезінде проблемаларды жете бағаламау тәуекелдері, реттеуші мен компаниялардың реттеу ортасының жұмысын қолдауға арналған ресурстарына қойылатын жоғары талаптар, ұсақ қатысушылардың ерте кезеңдерде қолжетімділігінің шектелуі және тестілеу негізінде ережелер мен стандарттардың тез өзгеруінен ықтимал құқықтық белгісіздік сақталады.

Реттеудің ерекше режимін енгізу қатысушылардың қосымша ұйымдастырушылық және реттеушілік шығындарын көздейді.

Нормативтік талаптардың әлсіреуі алаяқтықтың өсуіне және ұсынылатын сақтандыру қызметтері сапасының төмендеуіне алып келуі мүмкін.

Артықшылықтары

Кемшіліктері

1. Әлеуметтік дамуға (адами капиталды өлшеу деңгейі)

1. Сақтандыру өтемін кеңейту және рәсімдерді жеңілдету жазатайым оқиғалар, сырқаттар және мүлікті немесе кірісті жоғалту кезіндегі әлеуметтік тәуекелдерді азайта отырып, сақтандырудың қолжетімділігін және халықты қаржылық қорғауды арттырады.

2. Тарифтер мен резервтердің ашықтығы, тәуелсіз актуарлық орталықтардың жұмысы сақтандыру төлемдерінің сенімділігін арттырады және азаматтардың нарыққа деген сенімін нығайтады.

3. Ақпараттық-түсіндіру жұмысын іске асыру және сақтандыру саласын цифрландыру азаматтардың тәуекелдерді жоспарлау, басқару және жинақ ақшаны қалыптастыру жөніндегі құзыреттерін дамытуға ықпал етеді, бұл ретте ұзақ мерзімді сақтандыру өнімдерін енгізу қаржылық дербестікті және адами капитал деңгейін арттырады.

4. Лицензиялау қағидаттарын жеңілдету және сақтандыру делдалдарының желісін кеңейту халықтың әртүрлі топтары үшін сақтандыру қызметтерінің қолжетімділігін арттырады, ал ұжымдық және міндетті сақтандыруды дамыту әлеуметтік әділеттілікті нығайтуға және сақтандыру қорғанысына тең қол жеткізуге ықпал ете отырып, неғұрлым осал топтарды қорғауды қамтамасыз етеді.

5. Тәуекелдердің ерте алдын алу жүйелерін құру және тәуелсіз актуарлық бағалау жүргізу сақтандыру нарығының тұрақтылығын және халықты әлеуметтік қорғауды қамтамасыз ете отырып, сақтандыру ұйымдарының банкроттығы мен төлемдерді бұзу ықтималдығын төмендетуге ықпал етеді.

1. Сақтандыру өнімдері мен қызметтерінің кең ауқымы қаржылық сауаттылығы төмен азаматтарды түсіну үшін қиын болуы мүмкін, бұл сақтандыру шарттары мен төлем шектеулерін бағаламау тәуекелін арттырады, бұл халыққа ақпараттық жүктеме туындатады.

2. Цифрлық технологияларды енгізу сақтандыру қызметтерін пайдаланудың ыңғайлылығын арттырады, бірақ халықтың бір бөлігінде технологиялармен жұмыс істеудің шектеулі дағдылары сақтандыру жүйесіне бірыңғай қол жеткізбеуге әкелуі мүмкін.

3. Тәуекелдердің ерте алдын алу жүйелерін, тәуелсіз актуарлық орталықты және ашық мониторингті құру және қолдау айтарлықтай ресурстар мен жоғары білікті мамандарды талап етеді, бұл құзыреттер мен ресурстарды қамтамасыз етуге жоғары талаптар қояды.

4. Делдарды жеткілікті деңгейде бақыламау мүдделер қақтығысына және сақтандыру қызметтерін тұтынушылардың тұтастай салаға деген сенімінің азаюына алып келуі мүмкін.

2. Кәсіпкерлікті дамытуға

1. Лицензиялаудың түсінікті процестері жаңа және шағын сақтандыру компанияларына бәсекелестік пен инновациялық өнімдердің пайда болуын ынталандыру арқылы нарыққа оңай кіруге мүмкіндік береді.

2. Сақтандыру делдалдарының қызметін және тиімсіз институционалдық элементтерді алып тастауды қоса алғанда, сақтандыру нарығын реттеуді ретке келтіру нарықтың ашықтығын арттыруға, клиенттер мен инвесторлар тарапынан сенімді нығайтуға, сондай-ақ сақтандыру секторында кәсіпкерлік қызметті дамыту үшін неғұрлым қолайлы жағдайлар жасауға мүмкіндік береді.

3. Сақтандыру секторын цифрландыру және инвестициялық және жинақтаушы өнімдерді стандарттау жаңа сервистер мен технологиялық шешімдерді құруды ынталандырады.

4. Өнім желісін кеңейту және ұзақ мерзімді сақтандыруды енгізу кәсіпкерлерге клиенттерге жаңа бизнес-модельдер мен тәсілдерді әзірлеуге мүмкіндік береді.

5. Қаржылық орнықтылықты бақылау жүйелері және тәуелсіз актуарлық бағалар банкроттық пен төлемдердің іркілістері тәуекелін азайтады, клиенттердің сенімін нығайтады және сақтандырушылардың қаржылық және операциялық тәуекелдерін азайту арқылы бизнестің дамуына ықпал етеді.

6. Сақтандырушылардың өзін-өзі реттейтін ұйымының міндетті институтын қалыптастыру бірыңғай кәсіптік стандарттарды, адал іс-қимыл қағидаларын және сақтандыру қызметін жүзеге асыруға келісілген тәсілдерді әзірлеуді қамтамасыз ететін салалық үйлестіру тетігін құруға мүмкіндік береді. Аталған институтты енгізу саланы реттеуге кәсіби қоғамдастықтың қатысуын кеңейту есебінен мемлекеттік органдарға әкімшілік жүктемені азайтуға, бәсекелестікті дамытуға, сақтандыру нарығының ашықтығын арттыруға және сақтандыру бизнесін жүргізудің неғұрлым болжамды жағдайларын қалыптастыруға ықпал ететін болады.

1. Мониторингтеу жүйелері мен цифрлық платформаларды құру және пайдалану айтарлықтай инвестицияларды және шағын компаниялардың мүмкіндіктерін шектей алатын жоғары білікті мамандарды тартуды талап етеді.

2. Жаңа ережелерді енгізу және цифрландыру бизнесті бейімдеуді талап етеді, бұл уақытша операциялық қиындықтар мен қосымша шығындарды тудыруы мүмкін.

3. Кедергілердің төмендеуіне қарамастан, цифрландыру және стандарттау ресурстары шектеулі немесе жаңа технологиялармен тәжірибесі бар кәсіпкерлер үшін қиын болуы мүмкін.

4. Сақтандырушылардың міндетті өзін-өзі реттейтін ұйымын қалыптастыру сақтандыру ұйымдары үшін қосымша шығындарға әкелуі мүмкін (мүшелік жарналар және ішкі қағидаларды сақтау).

3. Мемлекеттік билік органдарына

1. Сақтандыру сыныптары мен түрлерінің реттелген құрылымын қалыптастыру, тарифтер мен резервтерді стандарттау тәуелсіз актуарлық орталық пен СТКҚ мониторинг жүйесін құрумен бірге реттеушіге нарықтың орнықтылығын тиімді бағалауға мүмкіндік береді және бақылау мен реттеу процестерін жеңілдетеді.

2. Сақтандыру процестерін цифрландыру және сақтандыру нарығына қатысушылардың жұмысының ашық ережелерін белгілеу олардың қызметіне мониторинг жүргізудің тиімділігін арттырады.

3. Лицензиялаудың қарапайым және түсінікті процестері заңнама талаптарының сақталуын бақылауды жеңілдетеді.

4. Тәуекелдердің ерте алдын алу жүйелері және СТКҚ қатысушыларының қаржылық орнықтылығын бақылау реттеушіге қауіптерді уақтылы анықтауға және алдын алу шараларын қабылдауға мүмкіндік береді, бұл сақтандыру нарығының тұрақтылығын арттырады, жүйелік дағдарыстардың тәуекелдерін азайтады және мемлекет үшін әлеуметтік-экономикалық салдарлардың ықтималдығын азайтады.

1. Лицензиялау тәсілдерін қайта қарау заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілерді, қадағалау әдістемелерін және ішкі рәсімдерді қайта қарауды талап етеді. Бұл уәкілетті органға әкімшілік жүктемені арттырады және қосымша кадрлық ресурстарды қажет етеді.

2. Сақтандыру түрлерінің тізбесін кеңейту және олардың шарттарын өзгерту заңнаманың сақталуына қосымша мониторинг жүргізуді және ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын жүргізуді талап етеді. Бұл мемлекеттік органдарға қосымша әкімшілік жүктеме әкелетін тексерулер мен бақылау шараларының көлемін арттыруы мүмкін.

4. Экономикалық жүйеге

1. Сақтандырушыларға қойылатын талаптарды біріздендіру және олардың қаржылық орнықтылығын СТКҚ және тәуелсіз актуарлық орталық арқылы бақылау жүйелік тәуекелдерді төмендетеді және қаржы секторының тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

2. Жинақтаушы, инвестициялық сақтандыруды дамыту ұзақ мерзімді инвестициялардың қосымша көздерін ашады, қаржы нарығын дамытуға, корпоративтік және инфрақұрылымдық жобаларға капиталды тартуға ықпал етеді және экономикалық өсуді ынталандырады.

3. Лицензиялау процестерін жеңілдету шынайы бәсекелестікті дамытуға, сақтандыру қызметтерінің сапасын арттыруға және сақтандыру нарығының бәсекелес ортасын нығайта отырып, инновацияларды енгізуге ықпал етеді.

4. Шетелдік сақтандыру компанияларының отандық сақтандыру нарығына шығуы нарықтағы бәсекелестікті арттырады, бұл қызмет көрсету сапасын жақсартуға, өнім желісін кеңейтуге және тұтынушылар үшін неғұрлым тартымды сақтандыру жағдайларын жасауға ықпал етеді.

1. Стандарттау және сақтандырушылардың қаржылық орнықтылығын бақылауды күшейту белгіленген талаптарды сақтауға шығыстардың ұлғаюына байланысты сақтандыру тарифтерінің өсуіне алып келуі мүмкін.

2. Бастапқы кезеңде ілгерілетілген инвестициялық және жинақтаушы сақтандыру өнімдеріне деген қолжетімділік басым түрде неғұрлым қамтамасыз етілген халық топтарында болады, бұл нарық сегментациясын күшейте және әлеуметтік-экономикалық теңсіздікке ықпал ете алады.

5. Экологиялық ортаға

1. Азаматтардың тұрғын үйін жер сілкінісінен, су тасқынынан (су басу) және табиғи сипаттағы орман өрттерінен міндетті сақтандыруды енгізу экологиялық ортаға тікелей және жанама әсер етеді. Бір жағынан, сақтандыру жер мен табиғи ресурстарды неғұрлым жауапты пайдалануды ынталандырады, себебі тұрғын үй иелері мен құрылыс салушылар табиғи апаттардан болатын зиянды барынша азайтуға, құрылыс нормаларын сақтауға және объектілердің табиғи тәуекелдерге деген орнықтылығын арттыруға мүдделі болады. Бұл жасыл құрылысты дамытуға, тұрақты материалдарды қолдануға және өрт пен су тасқынынан қорғау жүйелерін енгізуге ықпал етуі мүмкін.

2. Міндетті сақтандыру жүйесінің жұмысы шеңберінде негізгі мемлекеттік органдар іске қосылатын болады, бұл іс-қимылды үйлестіруді, жедел ден қоюды және табиғи сипаттағы төтенше жағдайларды жоюды қамтамасыз ете отырып, апатты жағдайлар кезінде орнықты және тиімді өзара іс-қимыл жүйесін құруға мүмкіндік береді.

1. Сақтандырудың жаңа міндетті түрін енгізу азаматтарға қаржылық жүктемені арттырады, қосымша тұрақты шығындарды талап етеді, бұл әсіресе табысы төмен және орташа азаматтар үшін білінетін болады.

2. Жаңа міндетті төлемді енгізу қаржылық ауыртпалықтың ұлғаюы ретінде қабылдануы мүмкін, бұл халықтың наразылығын тудыруы мүмкін.

3. Қаржылық залалды өтеуге назар аудару табиғи апаттардың экологиялық салдарын болдырмау немесе азайту бойынша шаралар қабылдауға деген ынтаны төмендетуі мүмкін.

4. Азаматтарды жер сілкінісінен, су тасқынынан (су басудан) және табиғи сипаттағы орман өрттерінен міндетті сақтандыруды енгізу сақтандыру ұйымдарының тұрғынжайды ерікті сақтандыруды дамыту үшін ынтасының төмендеуіне әкеп соғуы мүмкін.

6. Мемлекеттік бюджеттің кірістері мен шығыстарының көлеміне

Жаңа заңнамалық тәсіл әлеуметтік саладағы мемлекеттік және жеке сектор арасындағы ортақ жауапкершілік қағидатын іске асыру есебінен мемлекеттік бюджетке жүктемені азайтуда сақтандыру секторының белсенді рөлін көздейді.

Денсаулықты, өмірді және әлеуметтік қамтамасыз етуді сақтандырумен байланысты тәуекелдер бөлігін жеке компанияларға беру бюджет қаражатын неғұрлым оңтайлы қолдануға, нарықты дамытуды ынталандыруға және орнықты және бәсекеге қабілетті әлеуметтік қорғаныс жүйесін қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Азаматтарға қаржылық жүктеменің өсуі, осыған дейін бюджетпен жабылатын шығыстар бөлігі халыққа және кәсіпкерлерге ауыстырылуы мүмкін.

Сақтандырушылардың қаржылық проблемалары әлеуметтік қорғаныс жүйесінің тұрақтылығына әсер етуі мүмкін.

Тұрғынжайларды жер сілкінісінен, су тасқынынан (су басу) және орман өрттерінен сақтандыру жөніндегі бірыңғай операторды құру және сақтау, сондай-ақ төлем қабілеттілігін қамтамасыз ету үшін оны капиталдандыру бастапқы кезеңде айтарлықтай бюджеттік салымдарды қажет етуі мүмкін.

7. Өзге

1. Халықтың қаржылық сауаттылығын арттыру. Сақтандырумен қамтуды кеңейту адамдарды ұзақ мерзімді жоспарлауға және өзінің әл-ауқатына жауапты болуға ынталандырып, халық арасындағы қаржылық сауаттылықты арттырады.

2. Сақтандыру мәдениетін қалыптастыру. Сақтандыруға жүйелі түрде қатысу сақтандыру қорғанысына деген әдеттің қалыптасуына ықпал етеді, бұл болашақта ерікті сақтандырудың өсуіне септігін тигізуі мүмкін.

3. Тұрғын үй қоры туралы деректерді жетілдіру. Тұрғынжайларды жер сілкінісінен, су тасқынынан (су басу) және табиғи сипаттағы орман өрттерінен міндетті сақтандыруды әкімшілендіру үшін тұрғын үй объектілері туралы ақпаратты жаңарту және верификациялау қажет болады, бұл тұрғын үй туралы неғұрлым жаңа және толық деректерді құруға ықпал етеді.

Жосықсыз іс-қимыл тәуекелі (моральдық тәуекел). Міндетті сақтандыру саласын кеңейту сақтанушылардың сақтандыру төлемдеріне сеніп, тәуекелдерден қорғанысты дербес қамтамасыз етуге ынтасын төмендетуі мүмкін.

р/с №

Ағымдағы көрсеткіштер

Нәтиже

Мерзім (негіздеме)

1.

Сақтандыру нарығын реттеуді жетілдіру

Заманауи экономикалық жағдай аясында Сақтандыру қызметі туралы қолданыстағы заң ережелерін қайта қарау, оның келісілгенін, өзектілігін және қаржы нарығының заманауи талаптарына сәйкестігін бағалау үшін қолданыстағы заңнамаға кешенді тексеру жүргізу қажет.

Ағымдағы экономикалық жағдайды және қаржы нарығына қатысушылардың қажеттіліктерін, ескірген және артық нормаларды алып тастауды ескеретін Сақтандыру нарығы туралы жаңа заң.

2027 жыл

2.

Міндетті сақтандыруды реттеудің икемді нарықтық моделіне көшу

Сақтандыру нарығында көлікті, еңбек қатынастарын, денсаулық сақтауды, туризмді және қоғамдық қауіпсіздікті қоса алғанда, маңызды әлеуметтік маңызы бар салаларды қамтитын 8 міндетті сақтандыру сыныптары және 10 жүктелген сақтандыру түрлері ұсынылған.

Міндетті сақтандырудың түрлерін кеңейту, сондай-ақ нарықтық жағдайлардың өзгеруін ескеретін және нарық пен халық қажеттіліктеріне сәйкес келетін сақтандырудың икемді талаптарын қамтамасыз ету.

2027-2030 жылдар

3.

Сақтандыру салаларын, сыныптарын және түрлерін жүйелеу

Бүгінгі күні Қазақстан Республикасында сақтандыру қызметі екі негізгі нысанда іске асырылады: міндетті (жүктелген сақтандыруды қоса алғанда) және ерікті. Нарықта сақтандырудың 8 міндетті сыныбы, 10 жүктелген сақтандыру сыныбы 26 ерікті сынып ұсынылған. Міндетті сақтандыру көлік, еңбек қатынастары, туризм және қоғамдық қауіпсіздік салаларын қоса алғанда, әлеуметтік маңызы бар салаларды қамтиды.

Сақтандырудың салаларының, сыныптары мен түрлерінің бірыңғай иерархиясын бекіту, сондай-ақ сақтандырудың міндетті және жүктелген сыныптарының шарттарын жүйелеуді қоса алғанда, сақтандырудың міндетті түрлерін реттеуге тәсілдерді құрылымдау, оларды құқықтық реттеудің фрагменттілігін жою және оларды қолдану тәсілдерінің біркелкілігін қамтамасыз ету.

Көрсетілген тәсілдерді іске асыру сақтандыру нарығын ретке келтіруге, қатысушылар арасындағы өзара іс-қимылдың ашықтығын және айқындығын арттыруға, сондай-ақ заңнама талаптарының сақталуын бақылауды және қадағалауды жеңілдетуге мүмкіндік береді. Нәтижесінде сақтандыру өнімдерінің нақты құрылымы жасалады, бұл компаниялардың нормативтік стандарттарға сай болуға бейімделуін жақсартады және клиенттердің қорғаныстың қолжетімді түрлері туралы хабардарлығын арттырады.

2027-2030 жылдар

4.

Сақтандыру секторының инфрақұрылымын жетілдіру

2026 жылдың басында Қазақстан Республикасының сақтандыру нарығында 25 сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымы, 12 сақтандыру брокері, 69 лицензиясы бар актуарий, СТКҚ, сақтандыру агенттері, сақтандырудың бірыңғай дерекқорын қалыптастыру және жүргізу жөніндегі ұйым, сақтандыру омбудсманы, «Қазақстан актуарийлер қоғамы» ҚБ, 13 ӨСҚ бар. Сақтандыру нарығында Медицина қызметкерлерінің кәсіптік жауапкершілігін сақтандыру жөніндегі бірыңғай сақтандыру пулын және Қызметкер еңбек (қызметтік) міндеттерін атқарған кезде оны жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыру пулын қоса алғанда 10 сақтандыру пулы бар.

Тәуелсіз актуарлық орталық құру, «Қазақстан актуарийлер қоғамы» ҚБ мәртебесін арттыру және сақтандыру тарифтері мен резервтеріне объективті тәуелсіз актуарлық есептеулер жүргізу, сондай-ақ сақтандыру ұйымдарының қаржылық орнықтылығын талдау үшін оның қатысушыларының құрамына сақтандыру ұйымдарын қосу.

Лицензияланатын сақтандыру делдалдары – сақтандыру брокерлерінің функционалын кеңейту, оларға өздерінің делдалдықтары кезінде иеленген шарттар бойынша сақтандыру жағдайларын реттеу, күрделі сақтандыру өнімдерін сүйемелдеу және жекелеген міндетті сақтандыру сыныптары бойынша сатылымдарды жүзеге асыру бойынша өкілеттіктер беру.

Сақтандыру делдалдарының және олардың комиссиялық сыйақысы туралы ақпаратты ашу.

Бірыңғай кәсіптік стандарттарды әзірлеуді, нарыққа қатысушыларды үйлестіруді және сақтандыру қызметін өзін-өзі реттеу тетіктерін дамытуды қамтамасыз ететін сақтандырушылардың міндетті өзін-өзі реттейтін ұйымын құру.

Институционалдық модельді қайта қарауды және сақтандыру қызметін ұйымдастырудың тиімсіз нысандарын жоюды, олардың жұмысының ашық қағидаларын және тәуекелдерді басқаруға қойылатын талаптарды белгілеуді қоса алғанда, сақтандыру нарығының құрылымын жетілдіру үшін жағдайлар қалыптастыру.

Сақтандыру нарығының орнықтылығын нығайтуға, саланың функционалдық мүмкіндіктерін кеңейтуге, сақтандырып қорғаудың сапасын арттыруға бағытталған сақтандыру нарығының инфрақұрылымын жетілдіру.

2027-2030 жылдар

5.

Сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру жүйесін жетілдіру

СТКҚ негізгі функцияларына сақтандыру ұйымын мәжбүрлеп тарату кезінде сақтанушыларға (пайда алушыларға) сақтандырудың барлық міндетті және әлеуметтік маңызы бар сыныптары бойынша, сондай-ақ өмірді сақтандырудың жинақтаушы өнімдері бойынша кепілдік берілген төлемдерін жүзеге асыру болып табылады.

Алайда СТКҚ кепілдік беру жүйесіне қатысушылардың қаржылық орнықтылығын мониторингтеу және олардың қаржылық жағдайының нашарлауына уақтылы ден қою құралдарына иелік етпейді, бұл сақтанушылар үшін дәрменсіздіктің алдын алу және залалдарды барынша азайту мүмкіндігін шектейді.

СТКҚ базасында СТКҚ-ға қатысушы сақтандыру ұйымдарының тәуекелдеріне ерте ден қою жүйесін құру, СТКҚ-қа кепілдік беру жүйесіне қатысушылардың қаржылық орнықтылығын мониторингтеу және реттеушімен сақтандыру ұйымдарын қалпына келтіру және реттеу жөніндегі шараларды пысықтау бойынша функцияларды жүктеу.

2027-2030 жылдар

6.

Жинақтаушы және инвестициялық сақтандыруды дамыту

Қазақстан Республикасында азаматтарға зейнетақы аннуитеттерінің барлық түрлері – кейінге қалдырылған, бірлескен (ерлі-зайыптыларға арналған) түрлері қолжетімді.

2018 жылдан бастап ӨСК Unit-linked шарттары бойынша инвестициялық құралдарды дербес басқаруға құқылы (кіріс инвестициялардың нәтижесінде тәуелді инвестициялық құрауышы бар сақтандыру өнімі). 2023 жылдан бастап сақтандырушылар екінші деңгейдегі банктермен қатар МБЖЖ операторлары болды.

Инвестициялық сақтандыру өнімдерінің ашықтығы мен стандартталуын арттыру, олардың өнім желісін кеңейту.

Халықтың ұзақ мерзімді жинақтарын ынталандыру үшін қаржылық консультация беруді дамыту және сақтандыру ұйымдарының ірі институционалдық инвесторлар ретіндегі рөлін күшейту жөніндегі шаралар әзірленетін болады.

Осы бастамаларды іске асыру сақтандыру ұйымдарына экономикаға инвестициялар үшін көбірек қаражат жинауға және бір мезгілде азаматтарды қаржылық қорғау деңгейін арттыруға мүмкіндік береді.

2027-2030 жылдар

7.

Лицензиялау процесін жетілдіру

2026 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша сақтандыру секторын 25 сақтандыру ұйымы ұсынады, оның 15-і «жалпы сақтандыру» саласында және 10-ы «өмірді сақтандыру» саласында.

Соңғы он жылда сақтандыру ұйымдарының саны тұтастай алғанда салыстырмалы түрде тұрақты болып қалды, бұл ретте жекелеген кезеңдерде нарықты шоғырландыру, жекелеген компанияларды қайта ұйымдастыру және олардың кету процестерінің нәтижесінде оның қысқаруы байқалды. Сонымен қатар, жаңа қатысушылардың пайда болуы салыстырмалы түрде сирек кездеседі.

Неғұрлым икемді лицензиялау жүйесі сақтандыру ұйымдарына әкімшілік жүктемені едәуір төмендетуге және сақтандыру сыныптарының тізбесін кеңейтуді қоса алғанда, қызметке өзгерістер енгізу процестерін жеделдетуге мүмкіндік береді. Бұл компаниялардың операциялық икемділігін арттырады және жаңа өнімдерді нарыққа шығару уақытын қысқартады.

Шетелдік сақтандырушылардың филиалдарын қоса алғанда, жаңа қатысушылар үшін сақтандыру нарығына қол жеткізу шарттарын жеңілдету.

2027 жыл

8.

Азаматтардың тұрғынжайларын жер сілкінісінен, су тасқынынан (су басудан) және табиғи сипаттағы орман өрттерінен міндетті сақтандыруды енгізу.

Бүгінде Қазақстан Республикасында мүлікті сақтандыру ерікті негізде жүзеге асырылады. Соңғы 5 жылда мүлікті ерікті сақтандыру бойынша көрсеткіштер өсуде (шарттар санының өсуі - 12%, сыйлықақылардың өсуі - 51%), алайда елде тұрғын үйді сақтандырумен қамту әлі де төмен күйінде қалып отыр. Ел бойынша үй иелерінің тек 3,2% ғана сақтандырылған, ал Алматыда бұл көрсеткіш тек 7,7% -ға жетеді. Тұрғын үйлерді жер сілкінісінен, су тасқынынан (су басудан) және табиғи сипаттағы орман өрттерінен міндетті сақтандыруды енгізу әлеуетті қауіпті өңірлерде орналасқан тұрғын үй иелерін қорғауды арттыру үшін қажет.

Азаматтардың тұрғынжайларын жер сілкінісінен, су тасқынынан (су басудан) және табиғи сипаттағы орман өрттерінен міндетті сақтандыруды енгізу халықтың қаржылық қорғалуын арттырады, өйткені су тасқыны, жер сілкінісі немесе өрт сияқты күтпеген оқиғалардан келген залалды сақтандыру компаниясы ішінара немесе толық өтейді. Бұл азаматтарды өз тұрғын үйiнiң жай-күйiне неғұрлым жауапкершiлiкпен қарауға ынталандырады және апаттардың зардаптарын жою кезiнде мемлекеттiк бюджетке түсетiн әлеуметтiк жүктеменi төмендетедi. Ұзақ мерзімді перспективада мұндай шара тұрғын үй қорының тұрақтылығына, жылжымайтын мүліктің инвестициялық тартымдылығын арттыруға және азаматтар арасында қаржылық жауапкершілік мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді.

2027 – 2030 жылдар

9.

Сақтандыру секторының цифрлық трансформациясын жеделдету

Қазіргі уақытта сақтандыру нарығында сақтандырудың міндетті сыныптары бойынша қызметтерді алудың бүкіл процесі цифрландырылған. 2024 жылдан бастап мобильдік қосымша (Еурохаттама) арқылы міндетті автосақтандыру бойынша төлемдерді алудың оңайлатылған режимі қолданылады. Алайда, ерікті сақтандыру саласында цифрландыру дамудың баяу қарқынымен және цифрлық шешімдерді енгізудің шектеулі тереңдігімен сипатталады, бұл сақтандыру қызметтерінің қолжетімділігін және нарыққа қатысушылар арасындағы өзара іс-қимылдың тиімділігін төмендетеді.

Сақтандырудың ерікті сыныптары бойынша қызметтерді алу процесін цифрлық форматқа көшірудің есебінен алдағы жылдары сақтандыру секторын цифрландыруды жеделдету.

Сақтанушыларға сақтандыру өнімдерін таңдау процесін жеңілдету, ең жақсы баға ұсынысын алу және сақтандыру шарттарын электрондық форматта ресімдеу үшін қаржылық маркетплейс құру.

2027-2030 жылдар

10.

Тәуекелге бағдарланған қадағалауды дамыту

Сақтандырушылардың төлем қабілеттілігінің қолданыстағы жүйесі қадағалау жүйесінің негізін қалаған Solvency I қағидаттарына және нарықтың қалыптасу кезеңінде капиталдың жеткіліктілігіне негізделген.

Қазіргі заманғы сын-қатерлер мен тәуекелдерді күрделендіру анағұрлым тәуекелге бағдарланған тәсілді қолдануды талап етеді.

Капиталды тәуекелге бағдарланған басқаруды, сақтандырушылардың ашықтығы мен тұрақтылығын арттыруды, сондай-ақ сақтандыру нарығының тұрақты дамуын қамтамасыз ететін Solvency II қағидаттарын енгізу.

Әдіснамалық нұсқаулар әзірлеу, сандық зерттеулер және тұрақты стресс-тестілеу жүргізу.

Тәуекелдерді басқарудың кешенді жүйесін дамытуды қоса алғанда, корпоративтік басқару жүйесін жетілдіру.

2030 жылға дейін

11.

Инновациялық өнімдерді ерекше реттеу режимі шеңберінде дамыту

Қолданыстағы заңнама қаржы саласындағы қызметтi, оның iшiнде жаңа қызметтердi енгiзу және тұтынушылардың, кәсiпкерлiк субъектiлерiнiң және мемлекеттiң мүдделерiне қанағаттану және сәйкестiк дәрежесiн арттыру үшiн сақтандыру нарығын дамыту үшiн «реттеудiң ерекше режимiн» (реттеу ортасы) енгiзу мүмкiндiгiн көздейдi.

Жаңа сақтандыру өнімдерін тестілеу үшін реттеу ортасын пайдалану қазіргі кезде шектеулі, оның әлеуеті толық іске қосылмаған. Осы кезеңде реттеу ортасы арқылы инновациялық сақтандыру шешiмдерiн енгiзу жекелеген, фрагменттiк сипатқа ие.

Сақтандыру нарығында ерекше реттеу режимін қолдану тетіктерін құқықтық реттеуді одан әрі дамыту мыналарға жол ашады:

- бақыланатын ортада инновациялық сақтандыру өнімдерін тестілеу және енгізу мүмкіндіктерін кеңейту;

- реттеуші кедергілерді төмендету есебінен нарыққа жаңа шешімдерді шығаруды жеделдету;

- өнімдерді алдын ала апробациялау арқасында тұтынушылар үшін тәуекелдерді төмендету;

- технологиялық және реттеушілік өзгерістер жағдайында сақтандыру компанияларының икемділігін арттыру;

- құқықтық және техникалық олқылықтарды ерте анықтау және жою арқылы нормативтік базаны жетілдіру;

- сақтандыру секторының бәсекелестігін және инвестициялық тартымдылығын күшейту.

Тұтастай алғанда, бұл сақтандыру нарығының инновациялық экожүйесін дамытуға және оның орнықтылығын арттыруға ықпал ететін болады.

2027-2030 жылдар

Іс-шаралар

Мерзім

Жауапты мемлекеттік орган (лауазымды тұлға)

Бюджет

«Сақтандыру нарығы туралы» Заң жобасын іске асыру шеңберінде нормативтік құқықтық актілерді әзірлеу және қабылдау, сондай-ақ уәкілетті органның нормативтік құқықтық актілерін сәйкестікке келтіру

2027

Агенттік, Ұлттық Банк, Үкімет

Талап етілмейді

«Қазақстан Республикасының кейбір заңдарына сақтандыру нарығын реттеу және дамыту мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жобасын іске асыру шеңберінде нормативтік құқықтық актілерді әзірлеу және қабылдау, сондай-ақ уәкілетті органның нормативтік құқықтық актілерін сәйкестікке келтіру

2027

Агенттік, Ұлттық Банк, Үкімет

Талап етілмейді

Ықтимал тәуекелдер (оның ішінде әлеуметтік тәуекелдер)

Ықтимал тәуекелдердің себептері

Тәуекелдерді басқару жүйесі

Сақтандырушылар шығындарының ықтимал ұлғаюы

Процестерді стандарттау және цифрландыру ақпараттық жүйелерге инвестицияларды, құжат айналымын автоматтандыруды және дербес деректерді сақтау мен қорғауды қамтамасыз етуді талап етеді.

Процестерді стандарттауға және цифрландыруға байланысты шараларды кешенді іске асыру тұрақты цифрлық трансформациялауды қамтамасыз ете отырып, деректердің іркілістері, жылыстауы және тиімсіз инвестициялар ықтималдығын төмендетуге мүмкіндік береді.

Қаржылық және операциялық жүктемені төмендету үшін пилоттық жобалар мен біртіндеп масштабтау арқылы цифрлық бастамаларды кезең-кезеңмен енгізу және іске асыру.

Тиімділік пен тәуекелдерге әсерін ескере отырып, автоматтандырудың аса сындарлы бағыттарын таңдау.

Ақпараттық қауіпсіздікті күшейту, деректерді қорғаудың қазіргі заманғы құралдарын енгізу, тұрақты аудит, инциденттердің мониторингі.

Заңнаманың талаптарына сәйкестікті қамтамасыз ету, реттеуші нормаларға сәйкес дербес деректерді өңдеу және сақтау процестерін құру.

Персоналды оқыту, қызметкерлердің цифрлық сауаттылығын арттыру және киберқауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру.

Азаматтарға ықтимал қаржылық жүктеме

Тұрғынжайларды сілкінісінен, су тасқынынан (су басудан) және табиғи сипаттағы орман өрттерінен сақтандыру бойынша сақтандыру өтемінің құны аумаққа тән тәуекелдерге ұшырау деңгейіне, сондай-ақ тәуекелдің өңірлік коэффициентіне және тұрғынжайдың орнықтылық деңгейі бойынша шегерім коэффициентіне түзетуге байланысты болады.

Тұрғынжайларды жер сілкінісінен, су тасқынынан (су басудан) және табиғи сипаттағы орман өрттерінен сақтандыру туралы хабардар болудың жоғары деңгейін ұстап тұру қажет.

Ақпараттық науқандарды және мемлекеттік қолдау бағдарламаларын жүргізу.

Халықтың әлеуметтік осал топтары үшін жарналарды әлеуметтік субсидиялау.

Азаматтармен жұмыс істеудің қиындығы

Сақтандырудың қажеттiлiгi мен артықшылықтары туралы жеткiлiксiз хабардар болу сақтандырудың маңыздылығын түсiнбеуге алып келедi.

Сақтандыру тетіктері туралы базалық білімнің болмауы азаматтардың сенімі мен дайындығын төмендетеді.

Кiрiстiң төмен деңгейi немесе қаржылық жағдайдың тұрақсыздығы сақтандыру жарналарын уақтылы төлеудi қиындатуы мүмкiн.

Сақтандырудың маңыздылығы мен артықшылықтары туралы хабардарлықты арттыру жөнiндегi ауқымды науқандарды әзiрлеу және өткiзу. Әртүрлі коммуникация арналарын пайдалану: БАҚ, әлеуметтік желілер, көпшілік іс-шаралар. Сақтандыру тетіктерін түсіндіретін қарапайым және түсінікті материалдар (буклеттер, бейне, FAQ) жасау.

Білім беру мекемелерін тарта отырып, халықтың әртүрлі нысаналы топтары үшін сақтандыру негіздері бойынша оқыту бағдарламаларын, вебинарлар жасауды қоса алғанда, қаржылық сауаттылықты арттыру жөніндегі іс-шараларды жүргізу.

Сақтандыру шарттарын (полистерін) ресімдеудегі мәселелер мен көмекті түсіндіру үшін консультациялық қолдау мен жедел желілерді ұйымдастыру.

р/с №

Ұсынылатын шешім

Жұртшылықтың (нысаналы топтардың) қатынасы

1

Сақтандыру нарығын реттеуді жетілдіру

1) «Қазақстан қаржыгерлерінің қауымдастығы» ЗТБ (26.05.2026ж. № 03-1-04-1592 қорытынды) және «Атамекен» ҚР ҰПК (02.06.2026ж. № 07105/06 қорытынды) ескертусіз және ұсыныстарсыз қорытынды ұсынды;

2) Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Қазақстан Республикасының Заңнама және құқықтық ақпарат институты» ШЖҚ РМК (20.05.2026 ж. № 07-07/2164 қорытынды). Қорытынды бойынша жауап 02.06.2026 ж. № 03-5-12/32893 хатпен жіберілді;

3) азаматтар мен заңды тұлғалардың ұсынылған түсініктемелері бойынша тиісті жауаптар мен түсіндірмелер жіберілді.

Түсіндірмелерде ғылыми ұйымдардың сақтандыру және сақтандыру нарығының реттеу ортасы бойынша бірыңғай дерекқорды қалыптастыруға және жүргізуге сараптамалық-талдамалық әріптестер ретінде қатысуы жөнінде ұсыныстар қамтылады. Сондай-ақ, РСКҚ және Сақтандыру нарығы туралы жаңа заңды сақтандыру қызметтерін тұтынушылардың құқықтарын қорғау жөніндегі нормалармен толықтыру ұсынылды.

2

Міндетті сақтандыруды реттеудің икемді нарықтық моделіне көшу

3

Сақтандыру салаларын, сыныптары мен түрлерін жүйелеу

4

Сақтандыру нарығының инфрақұрылымын жетілдіру

5

Сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру жүйесін жетілдіру

6

Жинақтаушы және инвестициялық сақтандыруды дамыту

7

Лицензиялау процесін жетілдіру

8

Азаматтардың тұрғынжайларын жер сілкінісінен, су тасқынынан (су басудан) және табиғи сипаттағы орман өрттерінен міндетті сақтандыруды енгізу.

9

Сақтандыру секторының цифрлық трансформациясын жеделдету

10

Тәуекелге бағдарланған қадағалауды дамыту

11

Реттеудің ерекше режимі шеңберінде инновациялық өнімдерді дамыту

р/с

№

Ағымдағы көрсеткіштер

1 жылда қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін)

2 жылда қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін)

3 жылда қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін)

4 жылда қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін)

5 жылда қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін)

1.

Қолданыстағы «Сақтандыру қызметі туралы» Заң 16 тарау мен 126 бапты қамтиды.

Ағымдағы экономикалық жағдайға және нарықтың да, тұтынушылардың да қажеттіліктеріне сәйкес келетін заң.

Ағымдағы экономикалық жағдайға және нарықтың да, тұтынушылардың да қажеттіліктеріне сәйкес келетін заң.

Ағымдағы экономикалық жағдайға және нарықтың да, тұтынушылардың да қажеттіліктеріне сәйкес келетін заң.

Ағымдағы экономикалық жағдайға және нарықтың да, тұтынушылардың да қажеттіліктеріне сәйкес келетін заң.

Ағымдағы экономикалық жағдайға және нарықтың да, тұтынушылардың да қажеттіліктеріне сәйкес келетін заң.

2.

Ел экономикасындағы сақтандыру секторының рөлі. Сақтандыру ұйымдары активтері үлесінің ІЖӨ-ге қатысты ағымдағы көрсеткіші - 2,6%

3,4%

3,8%

4,2%

4,6%

5%

3.

Қаржы мүдделерін қорғау құралы ретінде сақтандыру секторын дамыту. Сақтандыру ұйымдары активтерінің өсімі соңғы жылы 25% -ды құрады.

кемінде 25%

26-35%

36-45%

46-55%

56-65%

4.

Тұрғынжайды жер сілкінісінен, су тасқынынан (су басудан) және табиғи сипаттағы орман өрттерінен сақтандырумен қамту, жасалған сақтандыру шарттарының саны.

300 000

400 000

500 000

600 000

700 000