«Ядролық физика институты» ШЖҚ РМК

Ядролық физика институты — Қазақстандағы атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалану саласындағы жетекші ғылыми-зерттеу орталығы. Институт Алматы қаласында орналасқан. Қызметінің негізгі бағыттарына ядролық физика, радиациялық қауіпсіздік, ядролық технологиялар, материалтану және үдеткіш техникасы жатады. Сонымен қатар ғылыми-зерттеу, тәжірибелік-конструкторлық және қолданбалы жұмыстарды жүзеге асырады.

Институт 1957 жылғы 25 шілдеде Қазақ КСР Ғылым академиясы Президиумының қаулысымен Физика-техникалық институт негізінде құрылды. Оның қалыптасуында көрнекті ғалымдар — Қаныш Имантайұлы Сәтбаев және Игорь Васильевич Курчатов шешуші рөл атқарды. Бұл институттың өңірдегі ядролық ғылымды дамытудағы стратегиялық маңызын айқындайды.

Ғылыми-техникалық әлеует

Бүгінгі таңда институт өңірде теңдесі жоқ бірегей ғылыми-өндірістік кешен болып табылады. Жалпы аумағы 43 000 м² болатын территорияда қуатты эксперименттік база шоғырланған:

ВВР-К зерттеу стационарлық реакторы;
Критикалық стенд және зарядталған бөлшектердің 6 үдеткіш кешені;
Циклотрондық орталық және заманауи радиохимиялық өндірістік желілер;
24 ғылыми-зерттеу зертханасы және 3 ғылыми-техникалық орталық.

Кадрлық әлеует және мойындалу

Қазақстанның ғылыми егемендігін 700-ден астам жоғары білікті қызметкер қамтамасыз етеді:

Зияткерлік қор: шамамен 80 ғылым докторлары мен кандидаттары (PhD);
Сабақтастық: штатта 190 жас маман жұмыс істейді;
Көшбасшылық: соңғы 10 жыл ішінде институт Web of Science және Scopus халықаралық дерекқорларындағы жарияланымдар саны бойынша Қазақстанның ғылыми-зерттеу институттары арасында тұрақты түрде 1-орынды иеленіп келеді.

Халықаралық ынтымақтастық және сараптама

Институт МАГАТЭ тарапынан ядролық материалдар мен иондаушы сәулелену көздерімен жұмыс істеу мәселелері бойынша ресми танылған сарапшы болып табылады.

Институт 30-дан астам шетелдік ғылыми ұйымдармен және университеттермен ғылыми ынтымақтастықты жүзеге асырады және Халықаралық атом энергиясы агенттігі (IAEA), Халықаралық ғылыми-техникалық орталық (ISTC), Біріккен ядролық зерттеулер институты, Жапония атом энергиясы агенттігі (JAEA), Еуропалық ядролық зерттеулер орталығы (CERN), Fermilab және басқа да ұйымдардың халықаралық жобалары мен коллаборацияларына қатысады.

Институт Қазақстан ғылымының жаһандық ғылыми кеңістікке ықпалдасуын қамтамасыз ете отырып, технологиялық прогрестің негізгі қозғаушы күші болып қала береді.

ВВР-К зерттеу реакторы

ВВР-К — 1967 жылы пайдалануға берілген, жылулық нейтрондар спектрі бар бассейндік типтегі су-сулы зерттеу реакторы. Деминералданған су нейтрон баяулатқышы, жылутасымалдағыш және биологиялық қорғаныс ретінде қолданылады.

Реактор нейтрондық зерттеулерде, материалдарды радиациялық және ресурстық сынауда, нейтрондық радиография мен томографияда, нейтрондық-активациялық талдауда және радиоизотоптар өндіруде пайдаланылады. 2014 жылы реактор ядролық қауіпсіздік және таратпау жөніндегі халықаралық бағдарламалар аясында жоғары байытылған отыннан төмен байытылған отынға көшірілді. Номиналдық қуаты — 6 МВт.

Реактордың көлденең арналарының бірінде келесі қондырғылар жұмыс істейді:

TITAN нейтрондық радиография және томография қондырғысы (Transmission Imaging with ThermAl Neutrons);
ARMAN нейтрондық рефлектометрия қондырғысы (Almaty Reflectometer of MonochromAtic Neutrons);
NAA нейтрондық-активациялық талдау қондырғысы (Neutron Activation Analysis).

Критикалық стенд

Критикалық стенд 1972 жылы пайдалануға берілген және аз қуатты жылулық нейтрондар реакторы болып табылады. Су баяулатқыш және шағылдырғыш ретінде, сондай-ақ бериллий қолданылады.

Критикалық стенд әртүрлі конфигурациядағы критикалық жинақтарды және реактордың белсенді аймағында орнатылатын эксперименттік құрылғыларды нейтрондық-физикалық зерттеуге арналған. Ол ВВР-К реакторының белсенді аймағын қоса алғанда, түрлі су-сулы зерттеу реакторларының модельдерін жасауға мүмкіндік береді.

У-150М циклотрон

Изохронды У-150М циклотрон 1965 жылы іске қосылған. Ол ядролық реакцияларды зерттеу, радиациялық материалтану және үлгілерді зарядталған бөлшектермен сәулелендіру үшін қолданылады.

ДЦ-60 ауыр иондар үдеткіш кешені

ДЦ-60 — 2006 жылы пайдалануға берілген ауыр иондардың изохронды циклотрондық кешені. Ол ядролық және радиациялық физика саласындағы зерттеулерге, материалдардың радиациялық төзімділігін сынауға, ғарыштық сәулеленуді модельдеуге және ядролық тректік мембраналар өндіруге арналған.

https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%A6-60

Cyclone-30 циклотрон

Cyclone-30 медициналық мақсаттағы радионуклидтерді, соның ішінде позитрон-эмиссиялық томография үшін қолданылатын фтор-18 өндіруге пайдаланылады.

Электрондық және электростатикалық үдеткіштер

Институтта УКП-2-1, ЭЛВ-4, ИЛУ-10 сияқты үдеткіштер пайдаланылады. Олар радиациялық технологияларда, материалдарды өңдеуде және қолданбалы зерттеулерде қолданылады.

Өндірістік қызмет

Ядролық физика институты ВВР-К зерттеу реакторын, циклотрондық және үдеткіш кешендерді, сондай-ақ радиохимиялық инфрақұрылымды пайдалана отырып, ядролық және радиациялық технологиялар саласында өндірістік қызметті жүзеге асырады.

Радиофармацевтикалық өнімдер

Басты бағыттардың бірі — радиофармацевтикалық өнім өндіру. Циклотрон кешенінде фтор-18 алынып, позитрон-эмиссиялық томографияға арналған препараттар, соның ішінде [¹⁸F]FDG синтезделеді. Сондай-ақ технеций-99m генераторлары мен йод-131 негізіндегі препараттар шығарылады.

Радиоактивті көздер және изотоптық өнімдер

Институт Ir-192, Cs-137, Co-60 және Co-57 негізіндегі радиоактивті көздерді өндіреді. Бұл өнімдер өнеркәсіптік радиографияда, технологиялық бақылауда және өлшеу жүйелерін калибрлеуде қолданылады.

Радиациялық технологиялар және сынақтар

Электрондық үдеткіштерді пайдалана отырып, материалдарды радиациялық өңдеу, медициналық бұйымдарды стерилизациялау және полимерлердің қасиеттерін модификациялау бойынша жұмыстар жүргізіледі. Реактор мен үдеткіш кешендер негізінде материалдардың радиациялық төзімділігіне сынақтар өткізіледі.

Аналитикалық қызметтер

Институт нейтрондық-активациялық талдау, масс-спектрометрия және радиометриялық әдістер арқылы аналитикалық қызметтер көрсетеді. Радиоактивті қалдықтарды сақтау инфрақұрылымы нормативтік талаптарға сәйкес ұйымдастырылған.

Advances in Nuclear Science and Applications ғылыми журналы 2025 жылы Ядролық физика институты (Алматы қ.) тарапынан ядролық ғылым және сабақтас пәндер саласындағы зерттеу нәтижелерін жариялауға арналған халықаралық платформа ретінде құрылды. Журнал іргелі және қолданбалы ядролық физика, технологиялар, материалтану, сондай-ақ ядролық химияны қамтитын кең бағыттарды қамтиды.

Журналдың пәндік салалары:

– Physics, Nuclear; Particles & Fields

– Nuclear Science and Technology

– Materials Science, Interdisciplinary Studies

– Chemistry, Inorganic and Nuclear

Редакциялық алқа құрамына әлемнің ірі ғылыми орталықтарының жетекші ғалымдары кіреді, бұл ғылыми мақалаларды рецензиялаудың жоғары деңгейін және халықаралық жарияланым стандарттарына сәйкестігін қамтамасыз етеді. Редакциялық құрылымы:

Бас редактор: M. G. Itkis (Біріккен ядролық зерттеулер институты, Дубна, Ресей)

Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасында ядролық ғылымға және онымен байланысты пәнаралық бағыттарға арнайы бағытталған халықаралық ғылыми журналдар жоқ.

Басшылық: Бас директор – Саябек Қуанышбекұлы Сахиев

Мекенжай: 050032, Алматы қ., Медеу ауданы, Алатау ықшам ауданы, Ибрагимов көшесі, 1

Байланыс телефондары: +7 (7273) 86-68-01

Веб-сайт: ( http://www.inp.kz)