Күршім ауданы Күршім ауылдық округі бойынша 2026-2030 жылдарға арналған жайылымдарды басқару және оларды пайдалану жөніндегі жоспарды бекіту туралы

Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару туралы» Заңының 6-бабы 1-тармағының 15) тармақшасына, Қазақстан Республикасының «Жайылымдар туралы» Заңының 8-бабының 1)-тармақшасына, 13-бабына, Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары - Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің 2017 жылғы 24 сәуірдегі № 173 «Жайылымдарды ұтымды пайдалану қағидаларын бекіту туралы» бұйрығына, Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің 2020 жылғы 29 сәуірдегі № 145 «Ауыл шаруашылығы жануарларын жаюдың үлгілік қағидаларын бекіту туралы» бұйрығына, Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің 2024 жылғы 29 шілдедегі № 263 «Жайылымдарды басқару және оларды пайдалану жөніндегі үлгілік жоспарды бекіту туралы» бұйрығына сәйкес, Күршім аудандық мәслихаты ШЕШІМ ҚАБЫЛДАДЫ:

1. Осы шешімнің қосымшасына сәйкес Күршім ауданы Күршім ауылдық округі бойынша 2026-2030 жылдарға арналған жайылымдарды басқару және оларды пайдалану жөніндегі жоспар бекітілсін.

2. Күршім аудандық мәслихатының 2023 жылғы 26 желтоқсандағы № 14/10-VIII «Күршім ауылдық округі бойынша жайылымдарды басқару және оларды пайдалану жөніндегі 2023-2024 жылдарға арналған жоспарын бекіту туралы» шешімінің күші жойылды деп танылсын.

3. Күршім аудандық мәслихатының 2021 жылғы 27 желтоқсандағы № 14/10-VII «Күршім ауылдық округі бойынша жайылымдарды басқару және оларды пайдалану жөніндегі 2021-2022 жылдарға арналған жоспарын бекіту туралы» шешімінің күші жойылды деп танылсын.

4. Осы шешім оның алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі.

Күршім аудандық мәслихатының төрағасы

К. Бахтияров

Күршім аудандық мәслихатының

2026 жылғы 18 маусымдағы

№ 54/7-VIІI шешіміне

1-қосымша

Күршім ауданы Күршім ауылдық округі бойынша 2026-2030 жылдарға арналған жайылымдарды басқару және оларды пайдалану жөніндегі жоспар

1. Осы Күршім ауданы Күршім ауылдық округі бойынша 2026-2030 жылдарға арналған жайылымдарды басқару және оларды пайдалану жөніндегі жоспар (бұдан әрі-Жоспар) Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару туралы» Заңының 6-бабы 1-тармағының 15) тармақшасына, Қазақстан Республикасының «Жайылымдар туралы» Заңының 8-бабының 1) тармақшасына, 13-бабына, Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары - Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің 2017 жылғы 24 сәуірдегі № 173 «Жайылымдарды ұтымды пайдалану қағидаларын бекіту туралы» бұйрығына, Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің 2020 жылғы 29 сәуірдегі № 145 «Ауыл шаруашылығы жануарларын жаюдың үлгілік қағидаларын бекіту туралы» бұйрығына, Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің 2024 жылғы 29 шілдедегі № 263 «Жайылымдарды басқару және оларды пайдалану жөніндегі үлгілік жоспарды бекіту туралы» бұйрығына сәйкес әзірленді.

2. Жоспар жайылымдарды ұтымды пайдалану, азыққа деген қажеттілікті орнықты қамтамасыз ету және жайылымдардың тозу процестерін болдырмау мақсатында қабылданады.

3. Жоспарды әзірлеген кезде мыналар ескеріледі:

1) осы Жоспарға 1-қосымшаға сәйкес нысан бойынша ауданның жер балансының және мемлекеттік жер кадастрының ақпараттық жүйесінің деректері;

2) осы Жоспарға 2-қосымшаға сәйкес нысан бойынша жайылымдарды геоботаникалық зерттеп-қарау мәліметтері;

3) Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің 2020 жылғы 3 ақпандағы № 35 бұйрығымен (Нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 19987 болып тіркелген) бекітілген Мал қорымдарының (биотермиялық шұңқырлардың) тізілімін жүргізу қағидаларына сәйкес қалыптастырылатын мал қорымдары (биометриялық шұңқырлар) туралы мәліметтер;

4) осы Жоспарға 3-қосымшаға сәйкес нысан бойынша жайылымдық инфрақұрылым объектілері туралы және ауыл шаруашылығы жануарларын айдап өтуге арналған сервитуттар туралы мәліметтер;

5) осы Жоспарға 4-қосымшаның 1-кестесіне сәйкес нысан бойынша ауыл шаруашылығы жануарларының иелерін көрсете отырып, оларды сәйкестендіру дерекқорынан алынған ауыл шаруашылығы жануарлары басының саны туралы деректер;

6) осы Жоспарға 4-қосымшаның 2-кестесіне сәйкес нысан бойынша ауыл шаруашылығы жануарларының түрлері мен жыныстық жас топтары бойынша қалыптастырылған үйірлердің, отарлардың, табындардың саны туралы деректер;

7) осы Жоспарға 4-қосымшаның 3-кестесіне сәйкес нысан бойынша шалғайдағы жайылымдарда жаю үшін ауыл шаруашылығы жануарлары басының саны туралы мәліметтер;

8) екпе және аридтік жайылымдарда, орман, су қорлары мен ерекше қорғалатын табиғи аумақтар жерлерінде ауыл шаруашылығы жануарларын жаю ерекшеліктері туралы деректер (Күршім ауданы Күршім ауылдық округі бойынша екпе және аридті жайылымдардың болмауына, сондай-ақ орман, су қорлары жерлерінде және ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда мал жаюдың болмауына байланысты жоқ);

9) осы Жоспарға 5-қосымшаға сәйкес нысан бойынша ұсынылатын жайылым айналымдарының схемалары;

10) мал шаруашылығы және өсімдік шаруашылығы статистикасы бойынша ресми статистикалық ақпарат (мал шаруашылығы статистикасы бойынша ресми статистикалық ақпарат Шығыс Қазақстан облысының ветеринария басқармасының «Күршім-Вет» ШЖҚ КМК тарапынан ұсынылған және 1-қосымшада 3-кесте, 4-қосымшада 1-кесте, 2-кесте, 3-кесте қамтылған. Өсімдік шаруашылығы статистикасы бойынша ресми статистикалық ақпарат Шығыс Қазақстан облысы бойынша «Жерлерге зерттеп-қарау жұмыстарын жүргізу мемлекеттік институты» ШЖҚ КМК филиалы тарапынан ұсынылған және 2-қосымшада қамтылған).

4. Жоспарда мынадай қосымшалар қамтылған:

1) Күршім ауданы Күршім ауылдық округі аумағында жайылымдардың жер санаттары бөлінісінде орналасу схемасы (картасы), онда жайылымдардың шекаралары, алаңдары мен түрлері, оның ішінде шалғайдағы, маусымдық, құрғақ және екпе жайылымдар, (Күршім ауданы Күршім ауылдық округі бойынша шалғайдағы, маусымдық, аридті және екпе жайылымдар жоқ), жер учаскесіне құқық белгілейтін және сәйкестендіру құжаттарының негізінде олардың меншік иелері немесе жер пайдаланушылар туралы мәліметтер көрсетіледі;

2) жеке ауладағы ауыл шаруашылығы жануарларын жаю бойынша халықтың мұқтаждығына арналған жайылымдар, оның ішінде қоғамдық жайылымдар белгіленген схема (карта), онда жеке ауладағы ауыл шаруашылығы жануарларын жаю бойынша халықтың мұқтаждығына арналған жайылымдардың, оның ішінде қоғамдық жайылымдардың шекаралары мен алаңдары көрсетіледі;

3) ұсынылатын жайылым айналымдарының схемалары көрсетілген схема (карта), онда жайылымдарды геоботаникалық зерттеп-қарау негізінде ұсынылатын жайылым айналымдарының схемалары көрсетіледі;

4) ауыл шаруашылығы жануарларын айдауға арналған сервитуттар, мал айдайтын трассалар және жайылымдық инфрақұрылымның өзге де объектілері, сондай-ақ мал қорымдары (биометриялық шұңқырлар) белгіленетін схема (карта), онда ауыл шаруашылығы жануарларын айдауға арналған сервитуттар, мал айдайтын трассалар, жайылымдық инфрақұрылым объектілері, мал қорымдарының (биометриялық шұңқырлардың) орналасқан жері көрсетіледі;

5) жайылымды пайдаланушыларға жер пайдалануға берілуі мүмкін жайылымдар белгіленген схема (карта);

6) суды тұтыну нормасына сәйкес жасалған су көздеріне (көлдерге, өзендерге, тоғандарға, қазандарға, суару немесе суландыру каналдарына, құбырлы немесе шахта құдықтарына) қол жеткізу схемасы, онда жануарлардың су көздеріне қарай жүріп-тұру маршруттары көрсетіледі;

7) ауыл шаруашылығы жануарларының басын шалғайдағы жайылымдарға орналастыру схемасы, онда ауыл шаруашылығы жануарларының басын орналастыруға арналған шалғайдағы жайылымдардың шекаралары мен алаңдары көрсетіледі;

8) ауылдық округке кіретін ауылдық елді мекендер арасында жайылымдарды жобалық бөлу (қайта бөлу), онда жайылымдармен қамтамасыз етілмеген жеке және заңды тұлғалардың ауыл шаруашылығы жануарларының басы үшін ауылдық округтің ауылдық елді мекендері арасында жайылымдарды бөлу (қайта бөлу) схемасы көрсетіледі (ауылдық елді мекендерде жайылымдардың жетіспеуіне байланысты жайылымдарды қайта бөлу жүргізілмейді);

9) Күршім ауданы Күршім ауылдық округі аумағында жайылымдарды ұтымды пайдалану үшін қажетті талаптар:

«Жайылымдардың жалпы алаңына түсетін жүктеменің шекті рұқсат етілетін нормасын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің 2015 жылғы 14 сәуірдегі № 3-3/332 бұйрығына (Нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 11064 болып тіркелген) сәйкес жайылымдардың жалпы алаңына түсетін жүктеменің шекті рұқсат етілетін нормасын сақтау;

жайылым айналымын және суды пайдалану көздерін ескере отырып жайылымдарды пайдалану;

жайылым алаңдарын жекеленген өріс учаскелеріне бөлу;

жайылым учаскелерін жыл маусымдары бойынша кеңістікте және уақытпен (маусым, жыл ішінде) кезектестіру;

жайылым айналымы учаскелерінің бірін жайылымсыз және ауыл шаруашылығы жануарларынсыз жыл сайын қалдыру.

Күршім ауданы

Күршім ауылдық округі бойынша

2026-2030 жылдарға арналған

жайылымдарды басқару және оларды

пайдалану жөніндегі Жоспарға

1-қосымша

Халықтың ауыл шаруашылығы жануарларын жаюға арналған қоғамдық жайылымдар

Күршім ауданы

Күршім ауылдық округі бойынша

2026-2030 жылдарға арналған

жайылымдарды басқару және оларды

пайдалану жөніндегі Жоспарға

2-қосымша

1. ӨСІМДІК ЖАМЫЛҒЫСЫ

Өсімдік жамылғысы жер бедеріне, эдафикалық және климаттық жағдайларға сәйкес келеді.

Далалық зерттеу материалдары бойынша флоралық тізім 97 туысқа және 27 тұқымдасқа жататын 130 түрді құрайды.

Тұқымдастардағы түрлер саны бойынша басым: Күрделігүлділер - 24 түр, Астық тұқымдастар - 23 түр, Алабота тұқымдастар - 19 түр, Бұршақ тұқымдастар - 10 түр, Шатыршагүлділер - 6 түр, Лалагүлділер, Раушангүлділер және Ерінгүлділер - 5 түрден, Қарақұмық тұқымдастар мен Қалампыр тұқымдастар - 4 түрден, Қияқөлең тұқымдастар - 3 түр, Талдар, Орамжапырақ тұқымдастар, Қорғасыншөптер, Сабынкөктер және Бақажапырақ тұқымдастар - 2 түрден, қалған тұқымдастарда 1 түрден бар.

Өсімдік жамылғысында басымдық танытатындар (доминанттар) 20 түр. Түрлердің басым көпшілігі (117 түр - 94,3%) мал жайылымына жарамды, 7 түрі улы болып саналады, дәрілік түрлер - 16.

Өсімдік жамылғысының таралуында жер бедерінің элементтері маңызды рөл атқарады. Зерттеу нәтижесінде мекендеу жағдайлары мен өсімдік құрамына байланысты табиғи мал азықтық алқаптар жер бедерінің негізгі пішіндері шегінде жүйеленді: биік таулы, орта таулы, аласа таулы және толқынды, төбелі-толқынды, әлсіз толқынды жазық, жазықтың ойпаң жерлері.

Жер пайдалану аумағындағы жоғарыда сипатталған барлық қауымдастықтар қазіргі уақытта жеке мал жаю үшін пайдаланылады.

2. НЕГІЗГІ МАЛ АЗЫҚТЫҚ, ЖЕМДІК ЕМЕС, УЛЫ ЖӘНЕ ДӘРІЛІК ӨСІМДІКТЕРДІҢ ҚЫСҚАША СИПАТТАМАСЫ

2.1. Мал азықтық өсімдіктер

Түкті қауырсын (тырса) - биіктігі 50-80 см болатын көпжылдық, тығыз түпті, шым түзетін астық тұқымдас өсімдік. Көктемде көптеген ксерофильді астық тұқымдастарға қарағанда кеш көктейді, сондықтан қурауы да едәуір кеш жүреді. Басқа боз түрлеріне қарағанда жоғары өнім береді, ал масақтануға дейін орылған жағдайда бірінші шабындық массасының 50%-на дейін жапырақтардан тұратын көк шөп (отава) береді. Көктемде жапырақтарын жылқылар өте жақсы жейді және тез салмақ жинайды. Гүлдену кезеңінің соңынан бастап желінбейді дерлік. Ірі қара мал жылқыларға қарағанда сәл нашар жейді, қойлар мен ешкілер оны тек жас күйінде ғана қанағаттанарлықтай жейді. Күзгі отава өте нәзік және барлық мал түліктері жақсы жейді.

Сарептаның қауырсын шөптері (тырсиқ) — тығыз шым түзетін көпжылдық астық тұқымдас өсімдік. Генеративті өркендерінің биіктігі 40-80 см-ге жетеді. Мамыр-маусым айларында гүлдейді.

Көктемде жапырақтарын жылқылар сүйсініп жейді, емшектегі биелердің сүті артады. Бозды жайылымдарда жылқылар тез жазылады, қымыздың сапасы өте жақсы болады. Ірі қара мал бұл бозды сәл нашар жейді. Қойлар оны өсудің ерте фазаларында ғана қанағаттанарлықтай жейді, гүлдену және әсіресе жеміс беру фазасынан бастап олар үшін өте қауіпті.

Отавасы өте нәзік және барлық мал түліктері жақсы жейді. Жайылымда малдың жақсы салмақ қосуын қамтамасыз етеді.

Борозды бетеге (типчак) - биіктігі 30-60 см, тамыр түбі жапырақтары көп, қуатты тығыз шым түзетін көпжылдық, тығыз түпті астық тұқымдас өсімдік. Мамырдың аяғы-маусымда гүлдейді, гүлденуден кейін қурай бастайды және толық піскенде сары әрі дөрекі шөпке айналады. Жаздың ыстық кезеңінің бәрінде тыныштық күйде болады және көктемейді. Температура төмендеп, алғашқы жаңбыр жауған кезде көктемдегідей дерлік биіктікке дейін өсетін тамыр түбі жапырақтарының массасы пайда болады.

Жайылымда малдың барлық түрлері, әсіресе жылқылар тамаша жейді, тек түйелер ғана оны қанағаттанарлықтай жейді. Гүлденудің басынан бастап және әсіресе пісу фазасында нашар жейді, ал жазда тек тамыр түбі жапырақтары ғана желінеді.

Жіңішке қылтықбас - сабағы жалаң, тегіс, биіктігі 50-120 см болатын көпжылдық астық тұқымдас өсімдік. Жапырақ қынаптары тегіс, тілшесі ұзындығы 8 мм-ге дейін. Жапырақтары ені 7 мм-ге дейін, кейде бүктелген. Масағы ұзындығы 10-30 см. Маусым-қыркүйек айларында гүлдейді.

Дөрекі жемшөп. Жайылымда мал түліктері, негізінен жылқылар мен ірі қара мал, ерте фазаларда азды-көпті қанағаттанарлықтай жейді. Өте тез іріленеді (дөрекіленеді), сондықтан масақ шығарғанға дейін пішенге дайындау қажет.

Бұталы қараған - биіктігі 0,5-2 м, қабығы қою, жасыл-сұр немесе сары-сұр түсті, тік өркенді және бұтақты, әлсіз тікенді бұта. Гүлдері ашық-сары. Мамыр-шілде айларында гүлдейді, шілде-қыркүйекте жеміс береді. Жайылымда жапырақтары мен жас өркендерін ірі қара мал мен қойлар жейді. Жапырақтануы жақсы, ал қалың өскен жерлердегі бұтақтары, әсіресе өсімдік жыл сайын шабылатын жерлерде, жіңішке, шыбық тәрізді болады. Мұндай жайылымдарда кейде күзге дейін дерлік жақсы жейді. Жапырақтары мен гүлдерінде протеин көп болады.

Аласа бойлы қараған - биіктігі 20-60 см, қабығы қою сұр-жасыл немесе қоңыр-жасыл түсті, бұтақты, аласа бұта.

Гүлдері жұмыртқаның сарысындай сары. Маусым-шілде айларында гүлдейді, тамызда жеміс береді. Жиі кездеседі, кейде кең алқапты алып жатқан қалың бұталы өсімдік түзеді. Жайылымда жапырақшалары, гүлдері және жіңішке жас бұтақшалары қанағаттанарлықтай желінеді.

Қысқы жайылымдарда белгілі бір маңызға ие. Қоректілігі бойынша сапасы төмен пішенге теңестіріледі.

Ақ алабота (көкпек) - жатаған, қысқа, сүректенген бұтақтары бар, биіктігі 20-50 см болатын жартылай бұта. Біржылдық өркендерінің биіктігі 15-30 см. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, жуандау, ұзындығы 0,5-3 см, ені 0,2-0,7 см, сопақша-жұмыртқа тәрізді, ұшында доғал. Жапырақ қолтықтарында майда жапырақтары бар қысқарған өркендер болады. Гүлдері бұралқы-масақ тәрізді гүлшоғырына жиналған. Шілде-қыркүйек айларында гүлдеп, жеміс береді. Жайылымда гүлдену фазасынан бастап, күзде жеміс бергеннен кейін және қыста түйелер жақсы жейді, қойлар мен жылқылар қанағаттанарлықтай жейді. Қойлар мен түйелер үшін күзде және қыста семіртуші жемшөп болып табылады. Ерте көктемде жылқылар өткен жылғы бұтақшаларды сүйсініп жейді. Химиялық талдау мәліметтері бойынша, протеинді салыстырмалы түрде көп, ал клетчатканы аз мөлшерде қамтиды, бірақ ерте фазаларда барлық қоректік заттардың сіңімділік коэффициенті өте төмен, тиісінше бұл кезеңде қоректілігі де төмен (40 азық өлшемінен төмен). Жеміс беру фазасынан бастап клетчатка мен БЭЗ-дың сіңімділігі айтарлықтай артады, сондықтан күзде жалпы қоректілігі жазға және көктемге қарағанда жоғары болады. Жапырақтарында органикалық қышқылдар бар. Малдың тәбетін ашады.

Нағыз іргетік - сабағы төрт қырлы, тік, кейде қысқа бұтақты, биіктігі 30-125 см, әлсіз түкті, көпжылдық шөптесін өсімдік. Жапырақтары бұралқыда 6-15-тен, жіп тәрізді дерлік, шеттері төмен қарай иілген, үшкір, гүл маңы жапырақтары бұралқыда 4-5-тен, ең жоғарғылары жұп немесе дара. Ашық-сары гүлдер сыпыртқы гүлшоғырына жиналған.

Маусым-тамыз айларында гүлдейді, шілде-қыркүйекте жеміс береді.

Жайылымдарда желінуі аса құнды өсімдіктердің болуына байланысты, бірақ астық тұқымдастар қурай бастағанда ол толығымен дерлік желінеді. Барлығынан жақсы қойлар мен жылқылар жейді, сәуірден тамызға дейін оның генеративті және вегетативті өркендері бақылауда болған барлық өсімдіктердің 90%-ына дейін желінді.

Ерте фазаларда протеинді көп және клетчатканы аз мөлшерде қамтиды, бұл кезде қоректілігі сапалы пішеннен кем емес. Жайылғаннан кейін жақсы қайта өседі. Жайылымға аса төзімді емес.

Қарама-қарсы жапырақты петросимония - қоңыр түсті, тік, бұтақты, биіктігі 10-40 см болатын біржылдық шөптесін өсімдік. Бұтақтары мен төменгі жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, жоғарғылары кезектескен, бастапқыда түкті, кейін жалаң болады.

Жапырақтары таспа тәрізді-білеуленген, етті, негізіне қарай кеңейген. Шілде-қыркүйек айларында гүлдейді. Күзде және қыста қойлар мен түйелер жақсы жейді. Қоректілігі орташа сапалы шалғындық пішеннен кем емес.

Жалаң мия (қызыл мия) - көпжылдық, тамырсабақты, тамыр өркенді, биіктігі 30-80 см және одан да жоғары, сабағы тік, мықты, жай немесе бұтақты шөптесін өсімдік. Жапырақтары ұзындығы 5-20 см, 3-10 жұпты, жапырақшалары ұзынша-жұмыртқа тәріздіден қандауыр тәріздіге дейін. Гүлдері ақшыл-күлгін, сирек шашақ гүлшоғырына жиналған.

Мамыр-маусым айларында гүлдейді, шілде-тамызда жеміс береді.

Көк мия құрамында илік заттардың, сондай-ақ бүкіл өсімдікті жабатын жабысқақ зат - камедь («балды шық») болуына байланысты нашар желінеді. Жайылымдық шөптесіннің аздығынан ол толық қанағаттанарлықтай, ал кейде тіпті жақсы да желінеді (одан да жақсы өсімдіктер болмаған жағдайда). Бүршіктенуге дейін дайындалған және жақсы кептірілген (жапырақшаларын сақтай отырып) пішенде толық қанағаттанарлықтай желінеді. Басқа өсімдіктермен бірге сүрлем дайындау үшін қолданылады.

Шайқурай жапырақты тобылғы - биіктігі 150 см-ге дейін, қоңыр шыбық тәрізді бұтақтарында көптеген шатырша гүлдері бар бұта. Жапырақтары ұсақ, жас кезінде түкті, кері-жұмыртқа тәрізді. Гүлшоғыры - отырыңқы шатыршада 4-10 гүлден. Сәуір-мамырда гүлдейді, маусымда жеміс береді. Жайылымда жапырақтары мен жас өркендерін қойлар мен ешкілер сүйсініп жейді. Қалған мал түліктері нашар жейді. Ерте сатыларында протеин, май көп және клетчатка онша көп емес, ал қоректілігі жақсы бұршақ тұқымдас пішеннен кем емес. Құрамында С дәрумені, ароматты заттар бар.

Кәдімгі мыңжапырақ - көпжылдық, түкті, жіңішке, жылжымалы, бұтақты тамырсабақты және санаулы тік немесе әлсіз иілген, кейде жоғарғы жағында бұтақтанған, биіктігі 5-60 см сабақтары бар шөптесін өсімдік. Жапырақтары таспа тәрізді дерлік, ұзындығы 10-40 см, ені 0,8-5 см, екі немесе үш рет қауырсынды тілімденген. Гүлдері ақ, қоңыр немесе қызыл, көптеген күрделі қалқаншаларда себеттері бар.

Орман, орманды дала және дала аймақтарында, тау белдеулерінде шалғындарда, таулардың далалы және шалғынды беткейлерінде, тыңайған жерлерде кездеседі. Шілде-қазан айларында гүлдейді.

Құнарсыз топырақтарда жақсы дамиды және жайылымға төзімді. Сондықтан мал шектен тыс көп жайылған жайылымдарда әсіресе қаулап өседі. Жайылымда көктемнен бастап малдың барлық түрлері толық қанағаттанарлықтай, тіпті жақсы жейді, жазда орташа жейді. Пішенге аздап қосылғанда мал жақсы жейді. Ерте фазаларда протеинді жеткілікті көп және клетчатканы аз мөлшерде қамтиды, қоректілігі жоғары. Сүттің дәмін жақсартады, сүт көбейтетін қасиеті бар. Жоңышқа егістігінде мал жайғанда тимпаниттің (кебудің) алдын алады. Иісі жусанды еске түсіретін күшті, ал дәмі ащы, тұтқыр болады.

Аустрия жусаны - биіктігі 60 см-ге дейін, сабағы тік, санаулы немесе дара, бұтақты және жапырақтылығы жақсы, тамырсабағы жіңішке, бұтақты, сүректенген көпжылдық шөптесін өсімдік. Шілде-қыркүйек айларында гүлдейді.

Жайылымда жазда нашар жейді немесе мүлдем жемейді. Кейде жазда қуаңшылық кезінде толық қанағаттанарлықтай жейді. Күзде және қыста түйелер мен қойлар толық қанағаттанарлықтай жейді, ал жылқылар мен ірі қара мал аз мөлшерде жейді. Астық тұқымдас пішенге Аустрия жусанын аздап қосу оның желінуін жақсартады.

Жіңішке жусан - тамыры жуан, көп басты, сүректенген, көптеген қысқарған вегетативті және жіңішке, жоғарғы жағында бұтақтанған, биіктігі 15-30 см генеративті өркендер беретін көпжылдық өсімдік. Төменгі жапырақтары қысқа сағақты, ұзынша, ұзындығы 1-2 см, ені 1 см-ге дейін, екі немесе үш рет қауырсынды тілімденген, қалған жапырақтары отырыңқы, аз тілімденген. Гүлдері сары. Тамыз-қыркүйек айларында гүлдейді.

Лессинг жусаны - тамыры сүректенген, көп басты және көптеген вегетативті (қысқарған) және жоғарғы жағында бұтақтанған генеративті сабақтары (биіктігі 45 см-ге дейін) бар, биік, тығыз шым түзетін көпжылдық өсімдік. Қыркүйек-қазан айларында гүлдейді. Мал азықтық тұрғыдан аз зерттелген. Әдеби деректер бойынша, күзде және қыста қойлар мен жылқылар толық қанағаттанарлықтай жейді. Геоботаниктердің бақылаулары бойынша, жайылымда көктемде, жазда және күзде малдың барлық түрлері қанағаттанарлықтай жейді. Ерте фазаларда протеинді көп, клетчатканы аз мөлшерде қамтиды.

Жылтыр ши - биіктігі 250 см-ге жететін, сабағы мықты, көпжылдық, ірі шым түзетін астық тұқымдас өсімдік. Мамыр-шілде айларында гүлдейді.

Дөрекі, жапырақтары қатты бұдырлы өсімдік. Әртүрлі топырақтарда кездеседі, бірақ ылғалдылығы жоғары жерлерде, кейде қалың өскен ши алқаптарын құрайды. Шидің шоғырлануына қарап құдық қазатын орынды анықтайды. Жайылымда масақтануға дейін ғана сүйсініп жейді, кейін ол өте дөрекіленеді. Шидің отавасын жазда да сүйсініп жейді. Егер масақтануға дейін орылса, пішенде жақсы жейді, ал кешіктіріп орылған жағдайда тек жапырақтары ғана желінеді. Қысқы жайылымдарда ерекше маңызға ие, өйткені биік ши түптерін қар басып қалмайды. Орташа сапалы мал азықтық өсімдіктерге жатады. Мал жейді, бірақ жоңышқа пішеніне қарағанда сәл нашар.

2.2. Нашар желінетін және желінбейтін өсімдіктер

Гмелин кермегі (томарбояу) - көпжылдық, түксіз, жуан, сүректенген, бұжыр тамырлы және қысқарған сабақты, оның жер асты бөлігі көлденең тыртықты, ал жоғарғы бөлігінде бірнеше жұп бұтақтары бар шөптесін өсімдік. Тамыр түбіндегі жапырақтары үзілген жері қызарады, ұзындығы 4-40 см, ені 2-10 см, кері-жұмыртқа тәрізді, доғалданған. Гүлдері ұсақ, 1-4 гүлді масақшаларда, жоғарғы жағында бұтақтанған гүлсағақтарында. Шілде-қыркүйек айларында гүлдейді, тамыз-қыркүйекте жеміс береді. Бүкіл Қазақстан бойынша сортаң шалғындарда, кейде ылғалды сорларда, сор көлдердің шеттерінде, сазды теңіз жағалауларында, өзен аңғарларындағы сортаң ойпаңдарда және сирек су басатын сортаң жайылмаларда кездеседі.

Көктемде, жазда және күзде жайылымдарда түйелер қанағаттанарлықтай жейді, қойлар нашар жейді, қалған мал түліктері жемейді дерлік. Ерте фазаларда протеинді көп және клетчатканы аз мөлшерде қамтиды және жеткілікті жоғары қоректілікке ие, бірақ қураған өсімдіктерде ол күрт төмендейді.

Ақ шеңгел - қабығы қоңыр-қоңыр түсті, биіктігі 50-200 см, қатты тікенді бұта. Жапырақтары жұп қауырсынды, тікенмен аяқталады, 1-5 жұп жапырақшалары бар, ұзынша-кері жұмыртқа тәрізді. Гүлдері қоңыр, сирек ақ.

Мамыр-маусым айларында гүлдейді.

Мал нашар жейді. Күзде және қыста түйелер мен қойлар жемістері мен жерге түскен жапырақтарын жейді.

2.3. Улы өсімдіктер

Түлкіқұйрық брунец - биіктігі 55-70 см көпжылдық өсімдік. Тұқымында және бүкіл өсімдігінде улы алкалоидтар табылған. Құрғақ өсімдіктен жасалған дуст (ұнтақ) күшті инсектицидтік қасиеттерге ие, бірақ уыттылығы анабазиннен әлсіздеу. Брунецтен жасалған препараттар тыныс алуды қоздырады.

Шашақбас аққаңбақ - тамыры жуан, сабағы тік немесе көтеріңкі, бұтақты, биіктігі 40-100 см, кейде шар тәрізді бұта түзетін көпжылдық шөптесін өсімдік. Төменгі жапырақтары ерте солып қалады, ортаңғылары қандауыр тәрізді, ұзындығы 2-5 см, ені 2,5-8 см, ұзын үшкірленген, қолтықтарында вегетативті жапырақты өркендері бар. Гүлдері ақ, жайылма сыпыртқы гүлшоғырында. Маусым-шілде айларында гүлдейді. Қазақстанның барлық аудандарында кездеседі. Тамырында мал үшін улы болып табылатын көп мөлшерде сапониндер бар - олар ауыз қуысының шырышты қабығының қабынуын тудырады.

Кәдімгі адыраспан - көпбасты тамырлы және көптеген тік, бұтақты сабақтары бар, биіктігі 20-60 см көпжылдық шөптесін өсімдік. Мамырдан шілдеге дейін гүлдейді, шілде-тамызда жеміс береді.

Улы өсімдік және көк күйінде желінбейді. Күзде және қыста, жем-шөп тапшы кезде, қойлар мен түйелер жейді.

2.4. Дәрілік өсімдіктер

Гмелин кермегі - көпжылдық шөптесін өсімдік. Шілде-қыркүйек айларында гүлдейді, тамыз-қыркүйекте жеміс береді. Тамырында 25%-ға дейін илік заттар бар. Өнеркәсіптік мақсаттар үшін сортаң топырақтарда мәдени түрде өсіруге ұсынылады. Медицинада тұтқыр және қан тоқтататын дәрі ретінде, сондай-ақ асқазан-ішек ауруларына қарсы қолданылады.

Жақсы балды өсімдік, бірақ балының сапасы төмен.

Үлкен жолжелкен - жай, жапырақсыз, биіктігі 15-30 см сабағы және қысқа, көптеген шашақ тамырлары бар көпжылдық шөптесін өсімдік. Гүлдері ұсақ, қоңырлау. Маусым-тамыз айларында гүлдейді. Бақажапырақтың жапырақтарында аукубин гликозиді, А, С және К дәрумендері, холин, аденин, полисахаридтер, сапониндер, органикалық қышқылдар және тағыда басқа бар. Бақажапырақ жапырақтары қақырық түсіретін, қабынуға қарсы және микробқа қарсы дәрі ретінде ұсынылады.

Нағыз қызылбояу - бұтақты тамырсабақты және тік, бұтақты, биіктігі 15-80 см сабақтары бар көпжылдық өсімдік. Гүлдері ұзын, тығыз сыпыртқы гүлшоғырында, ашық-сары, бал иісті. Маусымнан қыркүйекке дейін гүлдейді. Жапырақтары, гүлдері және жапырақтарынан сығылған шырыны халықтық емдеу тәжірибесінде әртүрлі қолданысқа ие.

Кәдімгі мыңжапырақ - биіктігі 70 см-ге дейін жететін көпжылдық шөптесін өсімдік. Маусымнан жаздың соңына дейін гүлдейді. Шөбі мен гүлшоғырында эфир майы, фитонцидтер, органикалық қышқылдар, тұтқыр және басқа да заттар бар. Мыңжапырақ шөбі қабынуға қарсы, бактерицидтік, қан тоқтататын, ашытуға қарсы, спазмолитикалық және жара жазатын әсерге ие.

Дәрілік қандауыршөп - қырлы, жоғарғы жағында бұтақты, биіктігі 20-100 см сабағы бар көпжылдық шөптесін тамырсабақты өсімдік. Маусым-тамыз айларында гүлдейді. Тамырында 16-17%-ға дейін илік заттар, эфир майы, қымыздық қышқылды кальций, крахмал, бояғыш заттар бар. Халықтық медицинада қан кетуге, тышқаққа қарсы қолданылған. Қазіргі уақытта да медицинада, халықтық медицинада – қатерлі ісіктерге, тері ауруларына, гомеопатияда – өкпе ауруларында, гинекологияда, диареяда гемостатикалық дәрі ретінде, жара жазатын, антигельминтті, асқазан-ішек ауруларына қарсы қолданылады.

Жалаң мия - биіктігі 110 см-ге дейін жететін көпжылдық шөптесін өсімдік. Өсімдікте алкалоидтар, кумариндер, илік заттар, флавоноидтар, эфир майы, С дәрумені бар. Ресми, сондай-ақ халықтық медицинада жоғарғы тыныс жолдарының ауруларында, қабынуға қарсы дәрі ретінде, диуретикалық және іш жүргізетін жинақтардың, асқазан мен он екі елі ішектің ойық жарасын емдеуге арналған препараттардың, бүйрек үсті безінің қыртысына әсер ететін, бронх демікпесінде, аллергиялық дерматиттерде, экземада және тағыда басқа қолданылатын препараттардың құрамына кіреді.

Кәдімгі бақбақ - биіктігі шамамен 30 см көпжылдық шөптесін өсімдік. Тамыры кіндік, жуан, ұзындығы 20-60 см. Жапырақтары тамыр түбіндегі шоғырда, жалаң, үшбұрышты бөліктері бар. Гүлдері алтын-сары түсті. Мамырдың басынан қыркүйекке дейін гүлдейді. Тамыры, сирек жапырақтары қолданылады. Өсімдіктің тамыры мен шөбі ащы дәм ретінде тәбетті ашады және асқазан-ішек жолдарының жұмысын жақсартады, атониялық іш қатуда өт айдайтын және жеңіл іш жүргізетін әсерге ие. Өсімдік тамырлары асқазан және зәр айдайтын жинақтардың құрамына кіреді.

Түлкіқұйрық брунец - биіктігі 40-100 см көпжылдық өсімдік. Дәрілік шикізат – шөбі. Оның құрамында 30%-ға дейін алкалоидтар бар. Шеткі тамырлардың түйілуінде, бұлшықет дистрофиясында, созылмалы экземаны емдеуде қолданылады.

2.5. Табиғи мал азықтық алқаптар

Табиғи жағдайлары мен өсімдік жамылғысының сипаты бойынша Күршім ауылдық округінің аумағы шөлейт белдемге жатады. Мұнда шөлді және тасты дала өсімдіктерінің түрлері кең таралған, мысалы, жіңішке бөлікті жусан, ақшыл жусан, көкпек, бүйіргін, тасбүйіргін, боз түрлері – қылтанақты боз, сарепт бозы, Лессинг бозы, бетеге.

Шалғындық астық тұқымдастар мен әртүрлі шөптер аз таралған. Өсімдік жамылғысының таралуы айқын белдемділікке ие. Ең оңтүстік шетінде, қоңыр сортаң топырақтарда және қоңыр сорларда негізінен сораңшөпті жайылымдар (бүйіргінді, тасбүйіргінді және көкпекті) таралған. Округ аумағының ортаңғы бөлігінде, қоңыр және ашық-қоңыр топырақты төбелі жазықта жусандықтар, боздықтар (негізінен жусан: жіңішке бөлікті, ақшыл, боздардан - қылтанақты) кең таралған. Солтүстік-шығыс таулы бөлігінде, таулы ашық-қоңыр топырақтарда қылтанақты боз бен бетегелі жайылымдар, негізінен тегістелген және беткейлік учаскелерде таралған. Сай-жыраларда бұталар кездеседі. Аумақтың солтүстік-батыс бөлігінде жылтыр ши басым шалғындық өсімдік жамылғысы байқалады.

Округтің бүкіл аумағы негізінен жайылымдардан тұрады. Шабындықтар мен егістік жерлер шағын бөлігін алып жатыр.

Күршім өзенінің аңғары бойында шағын тоғайлар түрінде көктерек, терек, тал және кейбір бұталар өседі.

Өзендер мен бұлақтардың аңғарларында, көл маңы ойпаңдарында, жер бедерінің депрессияларында, жақын жатқан жер асты суларына байланысты, осы сулардың минералдану дәрежесіне қарай, астық тұқымдасты, шилі және еркекшөпті жайылымдар мен шабындықтар, сондай-ақ сораңшөпті: сарсазанды, көкпекті және басқа да жайылымдар таралған. Олар шалғынды-қоңыр сортаң саздақты топырақтарда, шалғынды-қоңыр сорларда және шалғындық сортаңдарда қалыптасады. Астық тұқымдастардан: жатаған бидайық, еркекшөп, ажрек және қамыс басым. Өте ылғалды учаскелерде қияқөлең мен қамыс өседі.

Далалық зерттеу материалдары бойынша флоралық тізім 97 туысқа және 27 тұқымдасқа жататын 130 түрді құрайды.

Тұқымдастардағы түрлер саны бойынша басым: Күрделігүлділер - 24 түр, Астық тұқымдастар - 23 түр, Алабота тұқымдастар - 19 түр, Бұршақ тұқымдастар - 10 түр, Шатыршагүлділер - 6 түр, Лалагүлділер, Раушангүлділер және Ерінгүлділер - 5 түрден, Қарақұмық тұқымдастар мен Қалампыр тұқымдастар - 4 түрден, Қияқөлең тұқымдастар - 3 түр, Талдар, Орамжапырақ тұқымдастар, Қорғасыншөптер, Сабынкөктер және Бақажапырақ тұқымдастар - 2 түрден, қалған тұқымдастарда 1 түрден бар.

Өсімдік жамылғысында басымдық танытатындар (доминанттар) 20 түр.

Түрлердің басым көпшілігі (117 түр – 94,3%) мал жайылымына жарамды, 7 түрі улы болып саналады, дәрілік түрлер – 16.

1980 жылғы және 2022 жылғы геоботаникалық зерттеу карталарын салыстыру кезінде алынған деректерді келтірейік.

Бұрын Күршім ауылдық округінде геоботаникалық зерттеу 1980 жылы жүргізілген болатын. 1981 жылғы зерттеу кезінде аумақтың жалпы ауданы 70103 га құрады. Қазіргі уақытта зерттеу ауданы 107534 га құрайды. Ауылдық округ аумағының ұлғаюы Негізгі учаскенің солтүстік-шығыс жағынан шекарасының өзгеруімен («Высокогорский» кеңшары аумағының бір бөлігі қосылды) орын алды.

2022 жылы жайылымдар ауданы - 71919 га, ал 1981 жылғы зерттеуде - 36815 га құрайды.

Күршім ауылдық округінің солтүстік бөлігінде шалғындық топырақтарда ерекше өзгерістер болған жоқ, мұнда да бұрынғыдай астық тұқымдасты (жылтыр ши, жатаған бидайық, тар еркекшөп), әртүрлі шөпті (жалаң мия, шалғындық беде), арамшөпті (ұсақ жемісті сүттіген, сібір сарыандызы, түлкіқұйрық брунец) шабындықтар мен жайылымдар басым. 1981 жылғы зерттеуде шабындық алқаптар 3472 га алып жатса, қазіргі уақытта 3430 га.

1981 жылғы зерттеуде ауылдық округтің солтүстік-батыс және батыс бөліктеріндегі үлкен аумақтар егістіктерге жатқызылған, қазіргі уақытта бұл учаскелер сақталған, тек кейбіреулері жайылымға айналып, бетеге (типчак), жіңішке бөлікті жусан басым шымды-астық тұқымдасты және жусанды қауымдастықтармен, сирек бұталы жайылымдармен алмастырылған.

Орталық және шығыс таулы бөлігінде бұрын боздықтар басым болса, қазір бетегелі жайылымдар үстемдік етеді. Ауылдық округтің орталық жазық бөлігінде жіңішке бөлікті, ақшыл және суық жусан басым жусанды жайылымдар өзгермеген. Сораңшөпті жайылымдар жусандықтардың және тырса басқан жайылымдардың үстемдік етуі есебінен қысқарған.

1981 жылғы зерттеуде Күршім ауылдық округінің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін жұмсақ сабақты астық тұқымдастар (бидайық, арпа және көкшалғын) басым шалғындық жайылымдар алып жатса, қазіргі уақытта мұнда ірі сабақты астық тұқымдастар (қамыс және ши) басым топтар үстемдік етеді.

Бүйіргін, тасбүйіргін, көкпек және сарсазан басым сораңшөпті жайылымдар қазіргі уақытта сақталған және тек кей жерлерде доминанттар мен субдоминанттар ретінде контурларда алмасқан.

Тұтастай алғанда, Күршім ауылдық округінің аумағында өсімдік жамылғысында далалық және таулық шөптесіндердің айтарлықтай жақсаруы байқалады, бұл ретте сораңшөптер басым күзгі жайылымдар сақталған.

1981 және 2022 жылдардағы зерттеулердің мәдени-техникалық жай-күйін салыстыру кезінде мынадай өзгерістер анықталды: 1981 жылы таза жайылымдар ауданы – 89997 га (85,1%), бұта басқан – 9943 га (9,4%), тапталған – 1223 га (1,2%), арамшөп басқан – 1131 га (1,1%) болса; 2022 жылғы зерттеуде таза жайылымдар ауданы 14599 га (55,3%), бұта басқан – 22690 га (11,1%), тапталған – 12708 га (2,5%), арамшөп басқан – 7105 га (7,8%), тырса басқан – 21988 га (23,4%) құрады. Тапталған жайылымдардың ұлғаюы малды шектен тыс жаюды көрсетеді, нәтижесінде деградацияға ұшыраған (тапталған және арамшөп басқан) жайылымдар пайда болды.

Жайылымдық жүктемені азайту және арамшөптермен күрес жөнінде іс-шаралар жүргізу ұсынылады. Тырса басқан жайылымдардың ұлғаюы 1980 жылы аумақтың орталық бөлігі егістік ретінде пайдаланылса, 2022 жылы бұл учаскелер қылтанақты боз (тырса) басым жайылымдармен алмастырылғанымен түсіндіріледі.

Қазақстан Республикасының табиғи мал азықтық алқаптарының жіктемесіне сәйкес, зерттеу шекарасындағы табиғи мал азықтық алқаптар күңгірт-қоңыр, нашар дамыған және толық дамымаған топырақтардағы аласа таулы далалық жайылымдармен, ашық-қоңыр нашар дамыған және толық дамымаған топырақтармен; шалғынды ашық-қоңыр сортаңдау және шалғындық сортаңдардағы ойпаңды шалғындық жайылымдармен; кәдімгі ашық-қоңыр, толық дамымаған және нашар дамыған, кәдімгі қоңыр және толық дамымаған топырақтардағы тау етегіндегі жайылымдармен; шалғынды, шалғынды-ашық-қоңыр сортаңды, сортаңдау, шалғынды-қоңыр сорлардағы және шалғындық сортаңдардағы тау етегіндегі ойпаңды шалғындық жайылымдармен ұсынылған.

Көрсетілген сыныптардың әрқайсысы жер бедеріндегі орналасуы, ылғалдану дәрежесі, топырақ түрі, олардың механикалық құрамы бойынша ұқсас мал азықтық алқаптарды біріктіретін кіші сыныптарға бөлінеді. Зерттеу барысында өсімдік қауымдастықтарының 91 түрі, 70 кіші түрі және 35 модификациясы анықталды. Түрлер 42 топқа жүйеленді, сипаттамасы берілген.

3. ТОПЫРАҚТАР

«Қазақстанның жер қорын табиғи-ауылшаруашылық аудандастыру» схемасына сәйкес Күршім ауылдық округінің солтүстік бөлігі Алтай алды провинциясы мен округінің дала белдемінде, оңтүстік бөлігі Зайсан провинциясы мен округінің шөлейт белдемінде орналасқан.

«Қазақстанның таулы және тау етегіндегі аумақтары топырақтарының жүйелі тізімі және негізгі диагностикалық көрсеткіштері» (Алматы, 1989 ж.) сәйкес Күршім ауылдық округінің жерлерінде топырақтың мынадай типтері, кіші типтері және түрлері анықталған:

-Кәдімгі оңтүстік қара топырақтар

-Кәдімгі күңгірт-қоңыр топырақтар

-Нашар дамыған күңгірт-қоңыр топырақтар

-Кәдімгі ашық-қоңыр топырақтар

-Нашар дамыған ашық-қоңыр топырақтар

-Сортаңдау ашық-қоңыр топырақтар

-Кәдімгі шалғынды-күңгірт-қоңыр топырақтар

-Сортаңдау шалғынды-ашық-қоңыр топырақтар

-Сортаңдау қоңыр топырақтар

-Шалғындық сортаңдар

-Жалды-төбелі бекіген құмдар

Төменде ауылдық округ аумағында кездесетін неғұрлым кең таралған негізгі топырақ түрлерінің сипаттамалары берілген.

Кәдімгі оңтүстік қара топырақтардың таралу аймағының жоғарғы, ең аз ылғалданатын бөлігінде таралған. Құйған ауылдық округінің солтүстік және солтүстік-шығыс учаскелеріндегі жергілікті жердің абсолюттік биіктігі 1200-1500 м абсолюттік биіктікке дейін көтеріледі.

Атмосфералық жауын-шашынның жылдық мөлшері 350-450 мм шамасында, максимумы жылы кезеңде (мамыр-шілде).

Бұл аумақтар бедері бойынша көбінесе борпылдақ жыныстардан (негізінен лесс тәрізді саздақтардан) немесе тығыз жыныстармен немесе олардың үгінділерімен жақын төселген қиыршық тасты элювиалды-делювиалды шөгінділерден құралған толқынды-төбелі тау аралық аңғарлар мен жалды-толқынды орта таулар болып табылады.

Табиғи өсімдік жамылғысы бозды, бұталы және бетегелі өсімдіктер топтарынан тұрады.

Топырақ түзілу жағдайларына және топырақ түзуші жыныстардың сипатына байланысты оңтүстік қара топырақтар арасынан кәдімгілері бөлінген.

Әдетте, оңтүстік қара топырақтардың түсі күңгірт, тереңдеген сайын ағаратын, генетикалық горизонттарға жақсы жіктелген топырақ профилі болады: гумуспен қарқынды және біркелкі дерлік боялған, әлсіз тығыздалған, түйіршікті немесе кесекті құрылымды гумусты-аккумулятивті А горизонты және одан да тығыздалған, төмен қарай ағаратын және қоңырланатын гумусты-иллювиалды немесе өтпелі В горизонты. Бояу реңктеріне, құрылымына, тығыздығына және басқа да белгілеріне сәйкес олар Ад, А1, Аг; Ві, Вг, ВС кіші горизонттарына бөлінуі мүмкін. Тығыз жыныстармен немесе олардың үгінділерімен жақын төселген топырақтарда төменгі горизонттар фрагментарлы болуы немесе толығымен түсіп қалуы мүмкін.

Гумустың мөлшері бойынша оңтүстік қара топырақтар аз гумустыдан (басым көпшілігінде) орташа гумустыға дейін болуы мүмкін. Гумустылық дәрежесіне байланысты сіңіру сыйымдылығы мұнда 22-35 мг-экв/100 г топырақ аралығында ауытқиды.

Карбонаттар және тұз қышқылынан көпіршу әртүрлі тереңдікте байқалуы мүмкін. Топырақ профилі тұздардан толық шайылған.

Кәдімгі қара топырақтар сияқты, оңтүстік қара топырақтар арасында да, әсіресе жыртылған алқаптарда, шайылған топырақтар кең таралған.

Топырақ түзілу жағдайларына байланысты кәдімгі, терең көпіретін, карбонатты, толық дамымаған және нашар дамыған қара топырақтардың түрлері ажыратылады.

Күңгірт-қоңыр топырақтар тік белдемділіктің әсерінен қалыптасатын тау етегіндегі жазықтардың, тау аралық аңғарлардың топырақтары ерекше топ құрайды, алайда өзінің морфологиялық көрсеткіштері мен қасиеттері бойынша олар көп жағдайда жазықтық аналогтарынан аз ерекшеленеді және оларды осы тұрғыдан сәйкес жазықтық топырақтардың ерекше провинциялық нұсқалары немесе таулы бедер жағдайында тік белдемділік әсерінен пайда болған топырақтар ретінде қарастыруға болады.

Сипатталып отырған топырақтар кездесетін абсолюттік биіктіктер олар орналасқан провинцияларға байланысты әртүрлі және 700-800-ден 900-1200 м-ге дейін ауытқиды.

Беткі құрылымы бойынша сипатталатын аумақ әртүрлі және кейде өте үлкен тау аралық ойпаңдармен бөлінген аласа жоталар немесе жалдар жүйесін құрайтын аласа таулардан тұрады.

Аласа таулардың жалдары мен жоталары жұмсақ кескінге ие, ал олардың шыңдары көбінесе сатылы құрылыммен ерекшеленетін тегістелген үстірт тәрізді беттермен сипатталады.

Жер асты сулары 10 м-ден терең жатады және топырақ түзілу процестеріне әсер етпейді.

Күңгірт-қоңыр топырақтардың табиғи өсімдік жамылғысы астық тұқымдасты, астық тұқымдасты-әртүрлі шөпті, астық тұқымдасты-жусанды, бұталы-астық тұқымдасты-әртүрлі шөпті топтардан, әдетте ксерофитті әртүрлі шөптер мен бұталардан тұрады. Салыстырмалы түрде жылы және ылғалды климат жағдайында бұл жамылғы көп мөлшерде биомасса беріп, гумустың жиналуына және басым көпшілігінде орташа қалыңдықтағы топырақтардың қалыптасуына ықпал етеді.

Механикалық құрамы бойынша сипатталып отырған топырақтар негізінен орташа және ауыр саздақты.

Топырақ түзуші жыныстардың ерекшеліктеріне байланысты күңгірт-қоңыр топырақтар арасында кәдімгі (қалыпты) және нашар дамыған генетикалық түрлер ажыратылады.

Кәдімгі күңгірт-қоңыр бедері бойынша кәдімгі күңгірт-қоңыр топырақтар кең толқынды аңғарлар мен жалды-толқынды орта тауларға тән, олардың неғұрлым тегістелген және жазық учаскелерін алып жатыр.

Сипатталып отырған топырақтардың топырақ түзуші жыныстары ретінде басым көпшілігінде лесс тәрізді саздақтар мен лестер, сондай-ақ саздақты механикалық құрамды, кейде қиыршық тасты элювиалды-делювиалды шөгінділер қызмет етеді. Өсімдік жамылғысы бетегелі-тырсалы-жусанды, астық тұқымдасты-жусанды, астық тұқымдасты-жусанды-әртүрлі шөпті, бұталы-астық тұқымдасты-әртүрлі шөпті, бұталы-астық тұқымдасты-жусанды, бұталы-әртүрлі шөпті-астық тұқымдасты типтермен сипатталады.

Топырақтар жақсы жіктелген профильмен сипатталады.

Тың учаскелердегі А горизонты (орташа қалыңдығы 18 см) қоңыр-сұр түсті, тың жерлерде ұсақ кесекті немесе әлсіз кесекті, ал егістікте ұнтақ тәрізді құрылымды болады. В1 горизонтына өту әрдайым айқын. В1 горизонты жоғарғы гумусты горизонттан айырмашылығы, негізгі түстің күңгірт-қоңыр фонында айқын қоңыр реңге, кесекті немесе ірі кесекті құрылымға ие.

Кәдімгі күңгірт-қоңыр топырақтар жақсы гумустанған. Мәселен, А горизонтында ауыр және орташа саздақты механикалық құрамды топырақтардағы гумустың мөлшері 3,2-4,2% аралығында ауытқиды, орташа 3,7% құрайды; жеңіл саздақты топырақтарда оның мөлшері сәл төмен – орташа мәні 3,2% құрайды. Гумустың тереңдеген сайын азаюы айтарлықтай байқалады: В1 горизонтында оның мөлшері 1,8-3,1%, В2 горизонтында - 1,4-2,2%, ВС горизонтында біртіндеп 0,8-1,7%-ға дейін төмендейді.

Жайылым ретінде пайдаланылады.

Нашар дамыған күңгірт - қоңыр неғұрлым тік, жақсы жылынатын беткейлерге және жалдардың, жоталардың және жекелеген таулардың тар шыңдарына тән. Өсімдік жамылғысы астық тұқымдасты-жусанды-изенді, бұталы-жусанды-астық тұқымдасты, жусанды-астық тұқымдасты қауымдастықтардан түзілген. Топырақ түзуші жыныстар ретінде қалыңдығы жер бетінен 40 см және одан жоғары деңгейде жатқан қалыңдығы аз элювиалды-делювиалды қиыршық тасты саздақтар, тығыз жыныстардың үгінділері немесе массивті-кристалды жыныстар қызмет етеді.

Сипатталып отырған топырақтардың өзіне тән ерекшелігі - ұсақ топырақты қабаттың қалыңдығы 40 см-ден аспайды, ал морфологиялық келбеті үшін генетикалық горизонттарға әлсіз жіктелу, әдетте олардың толық емес жиынтығы және қысқалығы тән. Ұсақ топырақты қабаттың қалыңдығы орташа 30 см құрайды, 24-38 см аралығында өзгереді, А горизонтының қалыңдығы 14 см-ден аспайды.

Топырақтар салыстырмалы түрде жақсы гумустанған - А горизонтында гумустың орташа мәні 3,2% құрайды, ауытқуы 2,0%-дан 4,9%-ға дейін, В горизонтында гумустың мөлшері 1,4-2,8% аралығында өзгереді, орташа 2,0% құрайды. Әдетте, нашар дамыған күңгірт-қоңыр топырақтар бетінен тұз қышқылынан көпірмейді және айқын иллювиалды-карбонатты горизонтқа ие емес.

Нашар дамыған күңгірт-қоңыр топырақтардың түрлерге бөлінуі жүргізілмейді.

Механикалық құрамы бойынша саздақты түрлері басым.

Бұл алқаптар жайылым ретінде пайдаланылады.

Кәдімгі ашық-қоңыр топырақтар сипатталып отырған топырақ Негізгі учаскеде және Қайыңды учаскесінде таралған. Өсімдік жамылғысы бетегелі-тырсалы-жусанды, астық тұқымдасты-жусанды, астық тұқымдасты-жусанды-қияқөлеңді, бұталы-астық тұқымдасты-жусанды, жусанды, жусанды-астық тұқымдасты, жусанды-астық тұқымдасты-изенді типтермен сипатталады. Топырақ түзуші жыныстар ретінде көбінесе едәуір тереңдікте қиыршық тасты элювиалды-делювиалды шөгінділермен төселген лестер мен лесс тәрізді саздақтар қызмет етеді; топырақтар көбінесе механикалық құрамы әртүрлі, көбінесе қиыршық тас қоспасы бар және тығыз жыныстардың үгінділерімен немесе соңғыларымен төселген элювиалды-делювиалды шөгінділерде қалыптасады.

Сипатталып отырған топырақтардағы А+В гумусты горизонттарының қалыңдығы 45 см, мұндағы А орташа 16 см құрайды.

В1 горизонты әрдайым айқын байқалады, қоңыр түсті, тығыздалған құрылымды, кесекті құрылымды. Мұнда басым көпшілік жағдайда көпіршу байқалады.

В2 горизонты әрдайым дерлік ажыратылады. Ол алдыңғысынан ашықтау, тығыздау; онда қатты көпіршу байқалады.

ВС горизонты өте тығыз құрылымды, түгелдей карбонаттармен сіңірілген, соның салдарынан ақшыл түсті болады.

Кәдімгі ашық-қоңыр топырақтардың жоғарғы горизонтындағы гумустың мөлшері орташа 2% құрайды, 1,3-2,6% аралығында ауытқиды және В1 горизонтында 1,4%-ға дейін төмендейді, ауытқуы 1,3-2,1% аралығында. В2 горизонтында бұл шама өзгермейді дерлік (орташа мәні 1,2%); ВС горизонтында гумустың мөлшері 0,3-1,1% аралығында ауытқиды, орташа 0,8% құрайды.

Механикалық құрамы бойынша саздақты.

Бұл топырақтары бар учаскелер табиғи жайылымдар ретінде пайдаланылады.

Нашар дамыған ашық-қоңыр топырақтар сипатталатын топырақтар негізгі учаскелерде және Қайыңды учаскесінде де кең таралған, аласа таулар мен тау етегіндегі жазықтар бедерінің әртүрлі элементтерін алып жатыр. Толық дамымаған ашық-қоңыр топырақтармен әртүрлі пайыздық қатынаста бөлінеді. Өсімдік жамылғысы жоғарыда сипатталған топырақтардағыдай топтармен ұсынылған.

Сипатталып отырған топырақтар үшін бетінен және профилі бойынша қатты қиыршық тастылық, тығыз жыныстардың немесе олардың үгінділерінің жақын төселуі тән. Ұсақ топырақты қабаттың қалыңдығы 40 см-ден аспайды. Горизонттар қысқарған, кейде В горизонты болмайды. А горизонтының қалыңдығы 14 см-ден аспайды.

А горизонтындағы гумустың мөлшері 1,0-ден 3,0%-ға дейін ауытқиды, В горизонтында 0,7-1,7%-ға дейін төмендейді.

Топырақтар, әдетте, сортаң емес. Профилі бойынша тығыз қалдық мөлшері 0,04-0,09%-дан аспайды.

Механикалық құрамы бойынша саздақты түрлері басым. Шаруашылықтарда нашар дамыған топырақтары бар учаскелер өнімділігі төмен жайылымдар ретінде пайдаланылады.

Толық дамымаған ашық-қоңыр топырақтар төбелі-жалды тау етегіндегі жазықтың беткейлері бойынша шектеулі таралған. Кәдімгі топырақтармен кешендер түзеді. Өсімдік жамылғысы жусанды-эфемерлі, шымды-астық тұқымдасты-жусанды және бұталы-жусанды-әртүрлі шөпті қауымдастықтармен ұсынылған. Топырақ түзуші жыныстар топырақ бетінен 40 см және одан да жоғары деңгейде жатады және тығыз жыныстардан немесе олардың үгінділерінен тұрады. А горизонтындағы гумустың мөлшері орташа мәні 1,6% болып, 1,3-2,5% аралығында ауытқиды. Оның тереңдеген сайын азаюы біртіндеп жүреді. Сипатталатын топырақтардың қатты қаңқалылығына байланысты гумустың жалпы қоры толық профильді нұсқалармен салыстырғанда едәуір аз. Көп жағдайда нашар дамыған ашық-қоңыр топырақтар бетінен көпіреді, алайда карбонаттар ұсақ топырақты қабаттан тыс жерлерде де табылуы мүмкін. Оларда айқын байқалатын карбонатты горизонт болмайды және көбінесе карбонаттардың көзге көрінетін пішіндері қиыршық тастың төменгі беттерінде таңдақтар, шашақтар, тау жынысына жабысқан түрінде ғана байқалады. Мұнда гипс пен суда еритін тұздар жиі кездеседі.

Топырақтың механикалық құрамы саздақты.

Бұл топырақтар жайылым ретінде пайдаланылады.

Сортаңдау ашық-қоңыр топырақтар шоқылардың беткейлерінде, шоқы аралық ойпаңдарда, террасаларда және өзен аңғарларында, кең жазықтардағы микроойпаңдарда қалыптасады. Сортаң үсті горизонтының қалыңдығы жоғары, ол 11-16 см аралығында болады; бұл горизонт сұр түсті, кесекті-шаңды құрылымды, үстіңгі жағында қалыңдығы аз кеуекті қабыршағы бар; сортаң үсті горизонтындағы гумустың мөлшері 0,9-дан 1,7%-ға дейін ауытқиды, сортаң асты горизонтында оның мөлшері не өзгермейді, не сәл артады 1,0-1,8%. Орташа сортаңдар арасында алмаспалы натрийдің мөлшері бойынша натрийі аз және орташа натрийлі түрлері басым, кейде натрийі көп түрлері де кездеседі.

Сіңірілген натрий сіңіру сыйымдылығының 14-51% құрайды. Көпіршу, әдетте, бетінен немесе қабыршақтың астынан бірден байқалады.

Сортаңдану көбінесе 30-80 см қабатта, кейде 15-30 см-ден бастап, негізінен хлоридті-сульфатты типте байқалады.

Сортаң үсті горизонтының қалыңдығы 10-18 см.

Бұл топырақтары бар учаскелер жайылым ретінде пайдаланылады.

Кәдімгі шалғынды-күңгірт-қоңыр топырақтар Күңгірт-қоңыр топырақтар кіші белдемінде, таяз жыралардың, сайлардың табандарына, жал аралық тұйық ойпаңдарға тән. Өсімдік жамылғысы астық тұқымдасты-әртүрлі шөпті, жусанды-әртүрлі шөпті, бұталы-әртүрлі шөпті-астық тұқымдасты қауымдастықтармен сипатталады, мұнда астық тұқымдастар құрамында: тар еркекшөп, жатаған бидайық, шалғындық көкшалғын, жер үсті селеуі, кәдімгі қамыс, жима қоңырбас және тағыда басқа кездеседі. Топырақ түзуші жыныстар ретінде едәуір тереңдікте малтатасты шөгінділермен төселген лесс тәрізді саздақтар немесе әлсіз қабатты ежелгі аллювиалды, негізінен саздақты шөгінділер қызмет етеді.

А+В гумусты горизонттарының қалыңдығы 43-58 см аралығында ауытқиды, орташа 52 см құрайды. Әрдайым дерлік А және А1 болып бөлінетін А горизонты күңгірт-сұр түсті, кесекті немесе түйіршікті-кесекті құрылымды (тың жерде). В горизонты жоғары жатқан горизонттан қоңыр реңімен, кесекті немесе әлсіз кесекті құрылымымен ерекшеленеді. Әдетте, В1 және В2 кіші горизонттарына бөлінетін бұл горизонтта тұз қышқылынан көпіршу байқалады.

Топырақтар гумустың жоғары мөлшерімен сипатталады: А горизонтында оның мөлшері 5,1% құрайды, 3,9-7,8% аралығында ауытқиды; В-де - 3,5%, В1 және ВС горизонттарында екі есеге жуық төмендейді.

Механикалық құрамы бойынша сипатталып отырған топырақтар негізінен орташа және ауыр саздақты.

Учаскелер жайылымдық, сондай-ақ шабындық алқаптар ретінде пайдаланылады.

Сортаңды шалғынды-ашық-қоңыр топырақтар сипатталатын топырақ Негізгі учаскенің оңтүстік бөлігінде кездеседі.

Өсімдік жамылғысы шилі-еркекшөпті қауымдастықпен сипатталады. Олардың қалыптасуы шайылмалы ылғалдану режимінен буландырғыш ылғалдану режимінің айқын басымдылығы кезінде терең жатпаған минералданған жер асты суларымен немесе топырақ түзуші жыныстардың едәуір сортаңдануымен байланысты. 0-30 см қабатта суда еритін тұздардың болуымен сипатталады, олардың мөлшері әлсіз сортаңдану дәрежесіне сәйкес келеді. Бетінен көпіреді, сортаң емес, сондай-ақ әртүрлі дәрежеде сортаңдау болуы мүмкін.

Механикалық құрамы бойынша саздақты түрлері басым. Шаруашылықта бұл топырақтары бар учаскелер табиғи жайылымдар ретінде пайдаланылады.

Қоңыр сортаңдау топырақтар қалыптасуы негізінен ауыр механикалық құрамды, сортаң топырақ түзуші жыныстармен байланысты. Өсімдік жамылғысы астық тұқымдасты және күзгі жусанды жайылымдар топтарымен ұсынылған. 0-80 см қабат шегінде уытты концентрациядағы жеңіл еритін тұздар жоқ. Сортаңдау қоңыр топырақтар жақын жатқан сортаң жыныстар жағдайында қалыптасады. Буландырғыш режим жағдайында жеңіл еритін тұздардың топырақ қабатына тартылуы жүреді, олар 30-80 см аралығында байқалады. Мұнда гипс те 1%-дан аспайтын концентрацияда байқалуы мүмкін. Топырақтар кез келген дәрежеде сортаңдау, сондай-ақ сортаң емес болуы мүмкін.

Механикалық құрамы бойынша саздақты.

Сипатталып отырған топырақтар жайылым ретінде пайдаланылады.

Шалғындық сортаңдар сипатталатын топырақтар Күршім өзені аңғарының жазық ойпаңдарында, сортаң жыныстарда, жақын (1,5-2,5 м) жатқан қатты минералданған (5-50 және > г/л) жер асты суларымен қалыптасады. Кең таралмаған.

Топырақтар жоғары көтерілетін ағындардың басымдылығы жағдайында дамиды, су режимі негізінен буландырғыш. Шалғындық сортаңдар тұздардың мөлшеріне қатысты тұрақсыздығымен ерекшеленеді. Тасқын судан кейін оларда тұздардың мөлшері ең аз болады, ал күзге қарай суда еритін тұздардың концентрациясы қатты артады.

Топырақ түзуші жыныстар әртүрлі механикалық құрамды қабатты өзен шөгінділері болып табылады.

Өсімдік жамылғысы көкпекті-жусанды-астық тұқымдасты және көкпекті-жусанды-бүйіргінді ассоциациямен сипатталады.

Шалғындық сортаңдар шалғындық топырақтардың сортаңдануы нәтижесінде түзіледі, олардың морфологиялық белгілерінің бір бөлігін сақтайды. Бетінде тұздың гүлденуі байқалады. Көбінесе қалыңдығы шамамен 4 см болатын, тұздармен қаныққан, борпылдақ Ао горизонты қалыптасады. Төменде қалыңдығы шамамен 10 см, қоңырқай-сұр, әлсіз тығыздалған, тұздармен қаныққан А горизонты орналасқан. Оның астында – В горизонты – қоңырқай, кесекті, ол шамамен 50 см тереңдікте ылғалды, ақшыл сары түсті, оглейленген ВС горизонтымен алмасады.

Шалғындық сортаңдардың профилі тұтастай алғанда механикалық құрамы бойынша біртекті.

Топырақтарда қоректік заттардың мөлшері аз. Мәселен, жоғарғы горизонттағы гумус – 0,3-0,9%.

Сортаңдану бетінен бастап өте күшті дәрежеде.

Тереңдеген сайын профильдегі тұздардың мөлшері, әдетте, азаяды. Егер жоғарғы горизонттар (0-20 см) әрдайым өте күшті дәрежеде сортаңданса, төменгі, ал кейде ортаңғы горизонттардың сортаңдану дәрежесі өте күштіден әлсізге дейін өзгереді, ал кейде мұнда сортаңдану мүлдем болмайды.

Қазіргі уақытта шалғындық сортаңдары бар учаскелер жайылым ретінде пайдаланылуда.

Құмдар олар жазық немесе сирек жылжымалы бедерге ие. Мұнда топырақ түзілу процестері әлсіз байқалады, топырақтың генетикалық горизонттары нашар дамыған, топырақтың құрылымы борпылдақ, гумустың мөлшері аз, жеңіл еритін тұздар мен карбонаттар едәуір тереңдікке шайылған.

Жалды-төбелі бекіген құмдар негізгі учаскенің шығыс бөлігінде кең таралған.

Өсімдік жамылғысы әртүрлі бозды-еркекті-изенді, еркекті-изенді-әртүрлі шөпті, еркекті-жусанды-сораңшөпті, қамысты-еркекті-сораңшөпті, жусанды-эфемерлі және сораңшөпті-жусанды ассоциациялармен ұсынылған.

Топырақ профилі әлсіз жіктелген, гумусты горизонтты бөлу қиын. Топырақтар борпылдақ құрылымымен және иллювиалды горизонттардың болмауымен ерекшеленеді. Профильдің жоғарғы бөлігіндегі гумустың мөлшері 0,2-0,4%, қоректік заттардың қоры аз. Карбонаттардың мөлшері бойынша бұл топырақтар әртүрлі: карбонатсыздармен қатар, олардың едәуір мөлшері бар (1-ден 5%-ға дейін) құмдар кең таралған.

Жалды-төбелі құмдар көп жағдайда тұздардың едәуір мөлшерін қамтымайды, гипс кейде жарты метрлік немесе метрлік қабаттан тереңірек байқалады. Төбелердің шыңдарындағы топырақтарда беткейлер мен ойпаңдардағы топырақтармен салыстырғанда гумус пен карбонаттар аз болады. Бұл топырақтары бар учаскелер жайылым ретінде пайдаланылады.

4. ЖАЙЫЛЫМДАРДЫ ҰТЫМДЫ ПАЙДАЛАНУ НЕГІЗДЕРІ.

Күршім ауылдық округінің жерлері бір негізгі учаскеден тұрады. Геоботаникалық зерттеулердің нәтижелері бойынша Күршім ауылдық округінің жалпы ауданы 62900 га құрады, оның ішінде 107587 га (жайылымдар ауданы). Ауылдық округтің аумағы бедері бойынша біртекті емес. Ол таулы және жазық бөліктерге бөлінеді. Гидрографиялық желі Зайсан көлімен және Бұқтырма су қоймасымен және бұлақтарды суландыратын көптеген бастаулармен, сондай-ақ ауылдық округ аумақтарын азды-көпті біркелкі қамтитын суару каналдарының желісімен ұсынылған.

Тұтастай алғанда, округ аумағының таулы бөлігінде жайылымдар сумен жақсы қамтамасыз етілген, ал жазық бөлігінде әлсіз. Құдықтар аз.

Зерттеу ауданының климаты суық қысы және ыстық жазы бар, күрт континенталды ауамен сипатталады.

Ауылдық округ аумағында қоңыр, шалғындық сортаң, күңгірт-қоңыр, ашық-қоңыр белдемдердің топырақтары таралған.

Ауа температурасы, атмосфералық жауын-шашынның мөлшері мен түсу уақыты климаттық жағдайлардың маңызды көрсеткіштері болып табылады. Бұл көрсеткіштер өсімдік жамылғысының өсуі мен дамуы үшін шешуші мәнге ие.

Орта таулық белдеу жотаның су айрық бөлігінде абсолюттік биіктіктері 1200-1350 м-ден жоғары деңгейде байқалады. Тығыз палеозойлық гранит жыныстарының эрозиялық тілімденуі нәтижесінде пайда болған тік және өте тік беткейлер басым. Таудың бұл бөлігі өзендер мен жылғалардың аңғарларымен қатты тілімденген. Аңғарлар тар, қатты тасты, көбінесе қатты бұта басқан.

Аласа таулық белдеу абсолюттік биіктіктері 600-800 м-ден 1200 м-ге дейінгі аралықта байқалады және салыстырмалы түрде биіктігі төмен және тіктігі аз беткейлермен сипатталады, бірақ жоғарыда орналасқан бедер белдеулеріндегідей, көбінесе қалыңдығы аз қиыршық тасты элювиалды-делювиалды саздақтар жамылғысымен жабылған тығыз жыныстардан құралған. Солтүстікте ұсақ шоқылық белдеу арқылы ол жазық, әлсіз еңісті жазыққа күрт ауысады.

Тау етегіндегі жазық Зайсан көлінің депрессиясына қарай солтүстік-шығысқа жалпы еңіспен әлсіз толқынды жазықты білдіреді.

Тарбағатай аумақтарының тау етегіне тікелей жанасатын бөлігі қатты байқалатын толқындылығымен сипатталады және оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа бағытталған жал аралық ойпаңдарды қамтиды. Солтүстікке қарай тау етегіндегі жазық байсалды сипат алады, толқындылығы аз және кей жерлерде мінсіз тегістелген. Өсімдік жамылғысы жер бедеріне, эдафикалық және климаттық жағдайларға сәйкес келеді.

Далалық зерттеу материалдары бойынша флоралық тізім 97 туысқа және 27 тұқымдасқа жататын 130 түрді құрайды.

Тұқымдастардағы түрлер саны бойынша басым: Күрделігүлділер - 24 түр, Астық тұқымдастар - 23 түр, Алабота тұқымдастар - 19 түр, Бұршақ тұқымдастар - 10 түр, Шатыршагүлділер - 6 түр, Лалагүлділер, Раушангүлділер және Ерінгүлділер - 5 түрден, Қарақұмық тұқымдастар мен Қалампыр тұқымдастар - 4 түрден, Қияқөлең тұқымдастар - 3 түр, Талдар, Орамжапырақ тұқымдастар, Қорғасыншөптер, Сабынкөктер және Бақажапырақ тұқымдастар - 2 түрден, қалған тұқымдастарда 1 түрден бар.

Өсімдік жамылғысында басымдық танытатындар (доминанттар) 20 түр.

Түрлердің басым көпшілігі (117 түр - 94,3%) мал жайылымына жарамды, 7 түрі улы болып саналады, дәрілік түрлер - 16.

Өсімдік жамылғысының таралуында жер бедерінің элементтері маңызды рөл атқарады.

Зерттеу нәтижесінде мекендеу жағдайлары мен өсімдік құрамына байланысты табиғи мал азықтық алқаптар жер бедерінің негізгі пішіндері шегінде жүйеленді: биік таулы, орта таулы, аласа таулы және толқынды, төбелі-толқынды, әлсіз толқынды жазық, жазықтың ойпаң жерлері.

Жер пайдалану аумағындағы жоғарыда сипатталған барлық қауымдастықтар қазіргі уақытта жеке мал жаю үшін пайдаланылады.

Осы есепте аудандарды компьютерлік есептеу нәтижесінде алынған камералдық өңдеу деректері пайдаланылды.

Ауылдық округтің жалпы ауданы 107534 га құрады, оның ішінде ауыл шаруашылығы алқаптары 99155 га, өзге де алқаптар - 8379 га.

Ауыл шаруашылығы алқаптары жайылымдардан - 71919 га, шабындықтардан - 3430 га, егістіктерден - 23709 га, бақтардан - 97 га тұрады.

Өзге де алқаптар арасында: бұталы өскіндер - 1613 га, ағашты-бұталы өскіндер - 2359 га, Қамысты батпақтар - 180 га, түпкі жыныстардың шығулары – 2902 га, елді мекендер - 1033 га бөлінген.

Жайылымдар арасында пайдалану маусымдылығы бойынша көктемгі-жазғы-күзгі жайылымдар басым - 89533 га (83,2%). Жалпы ауданнан шабындықтар 3748 га алып жатыр.

Көктемгі-жазғы-күзгі жайылымдардың жемшөп қоры 449399 ц құрғақ масса немесе 254850 ц азық өлшемін, шабындықтардікі 41404 ц құрғақ масса немесе 22555 ц азық өлшемін құрайды.

Жазғы жайылымдар 15580 га (14,5%) ауданды алып жатыр, жемшөп қоры 104209 ц құрғақ масса немесе 62959 ц азық өлшемі.

Күзгі жайылымдардың үлесіне 2474 га (2,3%) тиесілі. Күзгі жайылымдардың жемшөп қоры 7002 ц құрғақ масса немесе 3663 ц азық өлшемін құрайды.

Зерттелген аумақ жайылымдарының жалпы жемшөп қоры 560610 ц құрғақ масса немесе 321472 ц азық өлшемін құрады.

Мал үшін жайылымдық кезеңнің ұзақтығы 150 күнді құрайтынын және жемшөп қорының жалпы көлемі 204388 ц құрғақ масса болғандықтан, округ аумағында 372789 шартты қой басын ұстауға болады.

Ауылдық округ аумағындағы жемшөп мөлшері ауылдық округте ұсталатын мал басы үшін жеткілікті нормадан асып түседі.

01.07.2022 жылы ауылдық округте 27704 қой мен ешкі, 3286 жылқы, 13346 сиыр немесе 114700 шартты қой басы тіркелген.

Жайылымдардың жалпы ауданы 71919 га-дан таза жайылымдарға 14533 га (26,3%), бұта басқандарға - 22690 га (25,1%), тырса басқандарға - 21988 га (30,6%), тапталғандарға - 12708 га (18,0%), оның ішінде нашар желінетін және желінбейтін өсімдіктермен арамшөп басқан - 265 га, улы өсімдіктер - 1708 га тиесілі.

Шабындықтардың жалпы ауданы 3430 га-дан тазаларына 3035 га (9,3%), нашар желінетін және желінбейтін өсімдіктермен арамшөп басқан - 3400 га (90,7%) тиесілі.

Округ аумағында 2393 га ауданда жайылымдық жүктемені азайту және мал жаюды ретке келтіру, 1004 га ауданда арамшөптермен күрес жөнінде іс-шаралар жүргізу, 9670 га ауданда жайылымдық жүктемені азайту ұсынылады.

4.1 Жайылымдарды ұтымды пайдалану.

Жайылымдардың және жайылымдық жемшөптің мал үшін маңызы. Көк шөп жоғары қоректілік қасиеті бар жемшөп құралы болып табылады. Ең жақсы жайылымдардың шөбі, әсіресе астық тұқымдасты-бұршақ тұқымдасты шөп қоспалары, 100 кг-да 10 кг-нан астам сіңімді ақуыз және 100 азық өлшеміне дейін қамтиды. Сонымен қатар, пішеннің сіңімділігі көк шөпке қарағанда едәуір төмен (15-20%).

Жайылымдық көк шөпте, мысалы, А дәрумені пішенге қарағанда шамамен 10 есе көп. Минералды заттар (негізінен кальций тұздары мен фосфор тұздары), олар жетіспеген жағдайда малдың дұрыс өсуі мен дамуы мүмкін емес, көк жайылымдық шөпте қажетті мөлшерде болады. Жайылымда ұстау малға жан-жақты жағымды әсер етеді.

Ол малдың жақсы дамуына және өсуінің күшеюіне ықпал етеді, олардың ағзасы әртүрлі ауруларға төзімді болады.

4.2 Жаюдың шөптесінге әсері.

Мал жаю өсімдіктерге үлкен әсер етеді. Шөптесінді тістеу, зақымдау, таптау, жерге таптап тастау оның жай-күйіне едәуір әсер етеді. Бұдан басқа, жаю шалғындық алқаптардың топырағына әсер етеді, оны тығыздайды, топырақтың физикалық қасиеттерін, су-ауа және қоректік режимін өзгертеді.

Жаю нәтижесінде өсімдік жамылғысы өзгереді: шөптесіндегі өсімдік түрлерінің саны азаяды, негізінен жайылымға төзімді өсімдік түрлері сақталады. Жайылымдарды дұрыс пайдаланбаған жағдайда көп мөлшерде құндылығы төмен шөптер, ірі сабақты әртүрлі шөптер пайда болады, шөптесіннің сапасы нашарлайды, шөп өнімділігі төмендейді.

Жайылымның өнімділігі шөптесінде жайылғаннан кейін тез қайта өсуге және бүкіл жайылымдық кезең бойы тұрақты көк масса өнімін беруге қабілетті шалғындық шөптердің болуымен ғана қолдау табады. Бұл қабілет көбінесе жайылымдардағы шөптесіннің негізін құрайтын төменгі астық тұқымдастарға тән.

Жайылымдарды ұтымды пайдалану кезіндегі негізгі талаптар жайылымдардың жоғары өнімділігін алуға жағдай жасауға, шөптесіннің құнды құрамын ұзақ уақыт бойы сақтауға, жайылымдық жемшөппен барынша көп мал басын қамтамасыз етуге және мал шаруашылығы өнімінің жоғары шығымын алуға бағытталады.

Осыған байланысты шөптесінді жайылымдық пайдалану кезіндегі қордағы қоректік заттардың жиналуы мен жұмсалуы, шөптердің өсу және даму биологиясы, шөптің қайта өсуіндегі маусымдық ауытқулар, жайылымдардың «демалыс» кезеңдері орасан зор мәнге ие. Жайылымдарды пайдалану кезінде, ең алдымен, жаюдың мерзімдері, биіктігі мен саны, сондай-ақ жайылымдардың қалыпты жүктемесі өте жоғары мәнге ие.

Жайылымдардың өнімділігін қолдайтын және арттыратын іс-шаралар. Жайылымда өнімділік пен жақсы жемшөптік құрамды пайдаланудың барлық жылдары бойы жоғары деңгейде сақтау тек ұтымды пайдалану тәсілдерін үйлестіру арқылы мүмкін болады.

Шөптерді пайдаланудың жеткілікті қарқындылығы кезінде олардың өнімділігін жоғары деңгейде ұстап тұруға мүмкіндік беретін бірқатар іс-шаралар бар: жайылым күтімі шараларын қолдану (тыңайтқыштар енгізу, шөп тұқымын шашу, желінбей қалған қалдықтарды шабу және тағыда басқа), мезгіл-мезгіл демалуға мүмкіндік беру, тұқымдары піскеннен кейін пайдалану, жайылымдық пайдалануды шабындықпен кезектестіру, қоршау-учаскелік жаю жүйесін енгізу.

Бұл іс-шаралардың барлығы бір-бірінен оқшау емес, белгілі бір жүйеде – ұзақ мерзімді пайдаланылатын жайылымдарда жайылым айналымын енгізу арқылы қолданылуы тиіс. Жайылымның шөптесінін күту және бір мезгілде жақсарту және оның өнімділігін арттыру шараларына су режимін жақсарту және реттеу, төмпешіктерді, бұталарды жою, арамшөптермен күрес және тағыда басқа бойынша іс-шаралар да жатады.

5. ЖАЙЫЛЫМДАР АУМАҒЫН ҰЙЫМДАСТЫРУ

Мал шаруашылығына берік жем-шөп базасын құруда және жайылымдардың деградация процестерінің алдын алуда арзан және қоректік жемшөптің негізгі көздерінің бірі болып табылатын жайылымдарды дұрыс пайдалану маңызды рөл атқарады. Табиғи жайылымдарды ұтымды пайдаланудың негізі жайылым айналымы болып табылады.

Жайылым айналымы - бұл шөптің өнімділігін сақтауға және арттыруға бағытталған жайылымдарды пайдалану және күту жүйесі. Бұл белгілі бір ретпен жылдар бойы қайталанатын Жеке пайдалану және күтім әдістері кезектесетін жүйе.

Өсімдік жамылғысының ерекшеліктерін ескере отырып, жайылымдардың белгілі бір түрлерінде шөпті уақтылы егу, жайылымдық шаруашылықты ұйымдастыруға кететін шығындарды азайту, жайылымдық учаскелер мен су көздерін дұрыс орналастыру, сондай-ақ жануарлардың бос қозғалысын барынша азайту қажетті ветеринариялық-профилактикалық талаптардың сақталуын қамтамасыз етеді.

Күршім ауданы

Күршім ауылдық округі

бойынша 2026-2030 жылдарға арналған

жайылымдарды басқару және оларды

пайдалану жөніндегі Жоспарға

3-қосымша

Жайылымдық инфрақұрылым объектілері туралы және ауыл шаруашылығы жануарларын айдауға арналған сервитуттар туралы мәліметтер

Күршім ауданы

Күршім ауылдық округі

бойынша 2026-2030 жылдарға арналған

жайылымдарды басқару және оларды

пайдалану жөніндегі Жоспарға

4-қосымша

1-кесте. Ауылшаруашылығы жануарларының иелерін көрсете отырып, олардың саны туралы деректер