Солтүстік Қазақстан облысының шаруашылық айналымындағы қолма қол есеп айырысудың бірыңғай жүйесін кешенді дамыту бағдарламасы және кәсіпорындарды банкротқа жақын аймақтан шығарып, бәсекеге шыдайтын жағдайға көтеру туралы

Президенттің 1997 жылғы 2 шілдедегі «Қазақстан Республикасы банкілері мен банк қызметтері туралы» Жарлығына сәйкес, бағалы қағаздар рыногі жөніндегі Қазақстан Республикасы Заңдары мен ереже заңдары актілерімен, 1997 жылғы 28 сәуірдегі «Қазақстан Республикасы вексель айналысы туралы» басқа да Қазақстан Республикасы Ұлттық Банктерінің қағидалары мен және рыногті экономика жағдайында қолма қол есеп айырысу жүйелерін дамыту және толық жетілдіру, төлемеушілік дағдарысын шешу, инфляция қарқыны және ақша эмиссиясының төмендеуі, өндірістік қаржы қаражатының айналымдарын жетілдіру, экономикалық базалық саласының қызметі салдарының жоғарылауы және дамуы, рыногті үлгідегі жаңа өндірістік құрылым ұйымдастыру мақсаттарында облыс әкімі ШЕШІМ ШЫҒАРДЫ:

1. «Тимей» қаржы-өнеркәсіптік компаниясы ұлттық банкпен бірлесе отырып әзірленген «Солтүстік Қазақстан облысынды шаруашылық айналымдарды қолма қол есеп айыру жүйесі» бағдарламасын бекітсін.

2. Төлемеушілік дағдарысын шешу, аймақтағы өзара есеп айыры-суын жургізу, шарушылық етуші субъектілер бюджет алдындағы борышын өтуін қамтамасыз ету үшін, бағдарламаға сейкес Қазақстан Республикасы нормалық актілері және анықталған заңдарын түрлі қаржы құрал саймаңдарын енгізсін.

3. «Тимей» ҚӨК міңдеттеу:

- өзара есеп айырысу автоматтық құрылгыларын өндіріске енгізу,

өнеркәсіптік клиринг және факторинг ұартылған міндет қалай болса, төлемеушілік дағдарысын жою мақсаттарында шаруашылық етуші субъектілердің ағымдағы телемдері солай болу үшін бағдарламаның нәтижесін енгізуді және әзірлеуді жүзеге асырсын;

- қаржы капиталын шоғырландару және ұжымды пайдалану негізін-мекемелер мен ұйымдар, матераалдық-техникалық және басқа ресурстар, инвестициялық саясаттың нәтижесін іске асыруда өнеркәсіп жобасының даму өміріне әзірлесін және өткізсін;

- Ұлттық Банкпен /Қажрахимов Ж.Д./ бірлесе отырып қолма кол есеп айырысу жүйесін жетілдіру және нәтижелі клирингалық операция өткізу үшін банкті емес қаржы мекемесін ұйымдастырсын;

- 1998 жылдың 1 қыркүйегіне дейін микропроцессорлық пластикті кәртішке базасында қолма қол есеп айырысуда дамыту мақсаттарында австралиялық BCS Smart Card Systems компаниясының қатысуымен халықаралық семинар өткізілсін;

- «Өнеркәсіпті тарату және қайта жаңарту агенттігі» АҚ филиалымен /Күтірбеков Д.К./ бірлесе отырып, көсіпорындарды банкротқа жақын аймақтан шығарып бәсекеге шыдайтын жағдайға кетерудің кешіктірмей технологиясын және 1998 жылдың 1 қыркүйегінен кешіктірмей біздің аймақтың өнеркәсіптерін міндетті қатыстыра отырып «Өнеркәсіптің стратегиялық дамуы және диагностикасының түйінді мәселесі» семинары өткізілсін.

- экономика басқармасы мен /Башеев А.Ш./ біріге отырып Солтүстік Қазақстан облысының төлемеушілік дағдысын жою мақсаттарында орындаудың нақты мерзімін анықтасын және іс-шаралардаң жоспарын әзірлесін:

4. Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру Солтүстік Қазақстан комитеті /Сәрсенбаев Н.Р./ «Тимей» ҚӨК облыс экономикасы үшін әсерін ескере отырып, банк аралық есеп айырысу орталығы жабдықтарын орнату өнеркәсіптік клиринг, процессинговті орталық, пошталы және берілген жүйелер базаларын серверлеу,қатысушылардың қауіпсіздігін сақтандару қызметі, әр түрлі қаржылық құрал саймандар мен жұмыс жөніндегі басқа бағдарлама-техникалық кешені үшін Ленин көшесі 17 үй/850 шаршы метр алаңды/мекен жайы бойынша орналасқан үйді адресті сатуды жузеге асырсын.

5. Қазақстан Республикасы «Қаржы жүйесі туралы» Заңына сәйкес облыстық қаржы басқармасы /Сутулов Ф.Ф./ 1998-1999 жылдарғы бюджетті нақтылап бекітілген іс-шаралар жоспарына сәйкес «Қолма қол есеп айырысу жүйесін», «Өнеркәсіптік клиринг», «Банкті клиринг», «СКО вексельді айналымы», «Бағалы қағаз рыногін ұйымдастыру», «Өнер-кәсіпті банкротқа жақын аймақтан шығарып бәсекеге шыдайтын жағдайдан шығару жөніндегі кешенді технологиясы» аймақтық мақсатты багдарламасын қаржыландару үшін 17 млн. теңге көлемінде қаржы бөлуін ескерсін.

6. Қалалық төлефон станциясы /Шүкенов А.Ж./ компьютер жуйесі құру үшін бөлінген екі арнасын және қажетті көлемде телефон жуйесін орнатуда жүргізсін.

7. Орындалуына бақылау жасау облыс әкімінің орынбасары И.Ф. Чиркалинге жүктелсін.

Облыс әкімі

Д.Ахметов

Облыс әкімінің 1998 жылғы

30 шілдедегі № 171 шешіміне

қосымша

«Солтүстік Қазақстан облысының шаруашылық айналымындағы қолма-қол ақшасыз есеп айырысулар жүйесі»

КЕШЕНДІ БАҒДАРЛАМАСЫ

«Тимей» қаржы өнеркәсіп компаниясымен

Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің ОБ-мен

бірлесе отырып, СҚО-ның қаржы және экономика

облыстық басқармаларының қатысуларымен әзірленді

Солтүстік Қазақстан облысы

Петропавл қаласы

1998 жыл

КІРІСПЕ

Төлемдердің өсе түсуі экономиканың елеулі әлеуметтік-экономикалық проблемаларының біріне айналды. Төлемеушілік проблемасы жүйелі сипат алуда, ол кешенді себептерден туындап отыр және жедел шешуді талап етеді. Төлемдік дағдарысты проблемасын шешу және төлемдік жүйені жолға қою мамандардың бірауызды пікірлері бойынша экономиканың ең көкейкесті міндеттерінің қатарында саналады. Төлемдік дағдарыс қолма-қол ақшасыз төлемдер жүйесінің көптеген элементтерін айтарлықтай деформациалай түсті.

Сондықтан бұл жұмыстың басты мақсаты - қолма-қол ақшасыз төлем айналымы жүйесін ұйымдастыру. Қолма-қол ақшасыз айналымды ұйымдастырудың негізгі нысаны, экономиканың тиімділігін айтарлықтай дәрежеде айқындайтын төлем жүйесі болуы себепті біздің алдымызға мына мақсаттар қойылды:

- төлемдік жүйені құру варианттарын талдау (ТЖҚ);

- қолма-қол ақшасыз есеп айырысу жүйесін ұйымдастырудың принцептерін қарастыру;

- аралық төлем жүйесін құру.

ТЖҚ аймақтар мен еліміздегі осыы күнгі қалыптасқан төлемеушілік проблемасын шеше алмайда және де ол аяғына дейін оны шешуге міндетті емес, алайда ол принцепті түрде, оларсыз төлемеушілік проблемасын шешу мүмкін болмайтын базаны құрайды. ТЖҚ Қазақстан Республикасының барлық аумағында құрылады, және Солтүстік Қазақстан облысының пилоттық жобасы ретінде ол 3 негізгі жүйеден тұратын болады;

- Қазақстан Ұлттық Банкіне (ҚРҰБ) псевореалдық уақытта қаржы аудару жүйесі қазақстанн Республикасының бар аумағында ақшалай-кредиттік саясатты мейлінше тиімдірек жүргізуге мүмкіндік беретін және 2 деңгейдегі банктерге аумақтақ орналасуына қарамастан қаржы рыноктарында жұмыс істеу мүмкіндіктерін береді; бұл жүйе елдің төлемдік жүйесіне (ЕТЖ) ірі ссомаларды аудару жүйесі ролін атқарады;

- қолданылып жүрген төлем құралдарының жиынтығы бойынша облыс деңгейдегі және тұтас Республика бойынша да қарсы төлемдерге өзара есептеме жасауды жүргізу арқылы 3 күн аралығында есеп айырысуды қамтамасыз ететін үшінші тараптардың аудару жүйесін құру; бұл жүйе негізінен шағын сомаларды аудару үшін арналады (СРП);

- мемлекеттік құнды қағаздарын өтімділік қайтарма рыногін тез және тиімді дамытуды қамтамасыз ететін мемлекеттік құнды қағаздар бойынша есеп –айырысу жұйесін (құнды қағаздармен жабдықтау жүйесі, ҚҚЖЖ).

ТЖҚ ұзақмерзімді төлем жүйесін (ҰТЖ) енгізгенге дейін қызмет тетін болады. Сонымен қатар, ТЖҚ енгізілумен қатар ҰТЖ-мен жоспарланған талаптарға жауап беретін қажетті инфрақұрылым енгізілген болуы тиіс. Осыған байланысты ТЖҚ қолданылып жүрген техникалық және бағдарламалық құралдар базасын негізделе отырып, ақпаратты қорғаудың қажетті деңгейін қамтамасыз ету барысында барынша қарапайым да икемді және оны ендіруде, пайдалануда көп шығын талап етпейтіндей болуы қажет. ТЖҚ 2 деңгейдегі банктерге жұмыстың жаңа жағдайына икемделуіне, сондай-ақ, оған біріңғай корреспонденттік есеп-шотқа көшуді жүзеге асыруға қөмектесуі керек.

ТӨЛЕМДІК ЖҮЙЕЛЕРДІ ҚҰРУДЫҢ ЖАЛПЬІ ЕРЕЖЕЛЕРІ

Дамыған елдердегі төлем жүйесін құрудың және бұрынғы социалистік блок елдеріндегі төлем жүйесін құру тәжирибелерінің негіздерінде ХВҚ(МВФ) төлем жүйесін құрудың төмендегі 10 принцепін ұсынады. Ұлттық валютадағы қолма-қол ақшасыз есеп-айырысуға негізделген дизайндер әзірлеу кезінде қажетті төлем жүйесін құру үшін:

- тұракты және төмен деңгейдегі инфляция;

ақшалай - қаржылай саясат шешуші роль атқаруы тиіс;

- жүйенің тиімділік, сенімділік, жылдамдығы, қауіпсіздігі мен үнеділіі араларындағы тиімді қатынасын айқындау қажет;

- қатысушылардың өтімділік рыногіне, нақтырақ айтқанда, кредиттеу көзіне шығу мкіндігі;

- жобаның бар болмасының ажырағысыз және маңызды бөлігі болып табылатын нормативтік заңдылықтар базасы;

- төлем жүйелері мен ұйымдарына бақылау жасаудың ережелері мен тәртібін әзірлеу міндетті болып табылады, Мұндай бақылауды, әдентте, мемлекеттің орталық банкі жүзеге асырады.

Әдетте, ақтық банкаралық есеп айырысуды орталық банктің есеп шотындағы қаржыны аудару арқылы жүргізу фактісі оңтайлы саналады.

Төлемдер жүйесінің дизаніг әзірлеу барысында иелік жағынан да, төлемдер жүйесін басқаруда да, орталық банк пен коммерциялық банктер араларындағы функцияларды, сондай-ақ көрсетілетін қызметтерге баға саясатын мейлінше айқындап және бөліп алу қажет. ТЖҚ құру тұжырымдамсын әзірлеу кезінде Қазақстанның осы күнгі өзіндік ерекшеліктері қарастырылады және қолданылып жүрген жағдайға мейлінше қолайлы шешім әзірленді.

Қарастырылғандардың ерекшеліктері мыналар болып табылады:

- халықаралық практикаға сәйкес емес нормалық-құқықтық база;

- халықаралық практикаға сәйкес емес төлемдік құралдары;

- коммерциялық банктердің басым көпшілігінің бас офистерінің Алматы аймағында орналасуы;

- тарихи калыптасқан жүйені жаппай және қисынды түрде орталықсыздандыру;

- көптеген коммерциялык банктердің өтімділік проблемаларының болуы;

- негізгі төлем құралының төлемдік тапсырыстар болып табылуы;

- құпия ақпарат пен электронды қолтаңбаны криптоьграфиялық қорғау құралыдарын сертификаттау процедурасының болмауы;

- аймақтар ішінде және олардың араларында теллекоммуникацияны дамытудың жеткілікксіздігі мен оның әркелкілігі.

Төлем жүйесі, жалпы алғанда пилотты зоналарда сынақтан өтті және бұл ТЖҚ қысқа мерзімде елімізде кеңінен енгізілетініне нық сен барлығын байқатады.

ТӨЛЕМ ЖҮЙЕСІН ҚҰРУ ПРИНЦЕПТЕРІ

Қазақсатан Республикасының төлем жүйесін кешенді құруды төмендегі принцептермен негіздуге болады:

- Бір-бірімен бәсеке емес, бірін-бірі толықтыра түсетін төлем жүйесін құру басымдылык алауы тиіс деп саналсын;

- Бұл принцепті қабылдаудың дегеніміз - Ұлттық төлем кеңесін (ілгеріде Кеңес) құру болып табылады;

Қазақстан Республикасының алданда іс жізінде туындайтын, облыстарда төлем жүйелерін дамыту, сондай-ақ ілгеріде нақтылы талаптарды еске ала отырып, алғашқы кезеңде төмендегі төлем жүйелерін әзірлеумен ғана шектеле тұру ұсынылады;

Ірі сомаларды аудару жүйесі;

Ұсак сомаларды аудару жүйесі;

Аймақтық клирингтік төлем жүйесі; Шет ел валюталарымен суда жүйесі;

ҚР ҰБ епесеп-шоттарында тіркелген бағалы қағаздармен жабдықтау жүйесі;

Пластикалық кәртішкелердің Ұлттық жүйесі.

Түрлі төлем жүйелерін әзірлеу ендіру және дамыту жөніндегі басымдылықтармен айқындалуы тиіс. Алғашқы кезеңде Қазақстан Рсепублкасының кешенді төлем жүйесінің өзегін құрайтын төлемдер жүйесі - ірі сомаларды аудару жүйесі (ілгеріде ІСАЖ) және Ұсақ сомаларды аудару жүйесі (ілгеріде ҰСАЖ) - Қазақстан Республикасының Ұлттық банкіне тиесілі және онмен басқарылуы тиіс.Ілгеріде ҰСАЖ-ні және оны басқаруды коммерциялық банктердің өздеріне, мысалы Кеңес базасында құрылған Акционерлік қоғамғага беру қажет. Қазақстан Ренспублкасының Ұлттық Банкі алғашқы кезеңде күндізгі овердрафт бойынша қызметтер бермеуі керек, ал оның орнына ІСАЖ коммерциялық банктерге өтімділік рыноктарына, мысалы, есеп айырысүлар жасау үшін жеткілікті ақшалай қаржылар алу үшін қысқа мерзімдік банкаралық кредиттер алға мүмкіндік беруі қажет.

ҚОЛМА-ҚОЛ АҚШАСЫЗ ЕСЕП АЙЫРЫСУ ЖҮЙЕСІ

Материалдық құндылықтармен жабдықтаумен барлық және қызметтер көрсетумен байланысты мәмлелер ақшалай есеп айырысумен аяқталады. Соңғысы қолма қол акшаман және қолма қол ақшасыз нысандарда болуы мүмкін. Қолма-қол ақшасыз есеп айырысуды ұйымдастырудың қолма-қол ақшамен төлем жасаудан бірқатар артықшылықтары бар, өйткені бірінші жағдайда айналым шығыны айтарлықтай үнемделеді. Қолма-қол ақшасыз есеп айырысу қолма-қол ақшаны ауыстыратын веселдер, чектер, плаастикалық кәртішкелер, сондай-ақ өзара талаптарды септемеге енгізу және клириннгтік есеп айырысулар арқылы жүзеге асырылады.

Қолма-қол ақшасыз есеп айырысу жүйесі (ҚҚАЕАЖ) төлемеушілік проблемасын принцепті түрде шешу мүмкін емес базаларды құрайды:

- чектер жүйесін;

- векселдер жүйесін;

- пластикалық кәртішкелер жүйесін;

- таза позициялар бойынша клиринг;

- өнеркәсіптік клиринг;

- векселдер клиринг (активтердің белсенді қатыулары бойынша);

• Электронды пошта.

• Осыған байланысты ҚҚАЕА колдағы бар техникалық және құралдар базасына қарай қарапайым, икемді және қажетті ақпаратты деңгейін қорғауд қамтамасыз етуде оларды ендіру мен пайдалануда аса көп шығын тілемейтіндей болулары қажет. ҚҚАЕА аппараттық және бағдарламалық қамтамасыз етудің, электронды поштаның және қолданбалы бағдарламаның барлық деңгейін көздейді.

• Рыноктік экономика жағдайында қолма-қол акшасыз есеп айырысу (ҚҚАЕА) экономикалық, әлеуметтік және саяси қайта құруларды жүзеге асыру үрдісінде шешуші фактор болып табылады. Төлемдер жүйесін осы заманға сай құрылымдандырмайынша экономикада айтарлықтай өзгерістерге қол жеткізу мүмкін емес.

ҚҚАЕА жалпы алғанда, мына пилоттық жобаларда екі жылға жақын сынақтан өткізілді:

• Ұлттық Банктің Солтүстік Қазақстан басқармасында- жеке позициялар бойынша клиринг және чектер клирингі. Банктік ақпараттарды өңдеу үшін есептеу орталыктарының жалпы банктік жүйесі құрылды;

• Обләкімшілігінің қаржы басқармасымен - векселдер жүйесі (кепілді міндеттемелер! және бюджеттік салалардың чектері;

• Аталмыш жобалар чектерді (жабылған) коммерциялық құрылымдарда, кепілді чектерді бюджеттік ұйымдарда, кепілді міндеттемелер мен векселдерді меншік нысандарына қарамастан шаруашылық жүргізуші субьектілерде пайдаланудың варианттары мен мүмкіндіктерін сынап байқауға жол ашты. Банктердің ақшалай есеп айырысудың электронды жүйесін дамытуға деген мүдделіктерін арттырды. Біздің облыста және басқа да аймақтардағы жұмыс тәжірибелері, мүдделі ұйымдар мен мекмелерден, кәсіпорындардан түскен ескертулер мен іскерлік ұсыныстарға сай заңдарға, Қазақстан Республикасы Үкіметі мен Ұлттық Банктің қаулыларына түзетулер қабыданып, енгізілді, яғни қолма-қол ақшасыз есеп айырысу жүйесі қызметін ұйымдастырудың нормалық-құқықтық негізі дайындалды және белгіленді. Жаңа ақпараттық технологиялар ескеріле отырып, бағдарламалық-техникалық кешен әзірленді, игерілді және жетілдірілді. Мұның өзі ҚАҚАЕА облысымыызда барынша қысқа мерзімде ентізілетіндігіне сенімді нығайтады.

ҰЛТТЫҚ БАНКТІҢ РОЛІ

Қазақсатан Республикасының Ұлттық банкі төлем жүйесінің төмендегі компоненттердне шешуші қызмет етулері тиіс:

Төлем жүйесінде маңызды ролі атқаратын клирингтік ұйымдарды қадағалау.

Коммерциялық банктердің есеп-шоттары бойынша есеп айырысуды жүзеге асыру.

Ірі қаржыларды аудару жуйесінің қызметтерін басқару және реттеу.

Меншікті клирингтік ұйымдары басқарушы қрылымдарын әзірлеу және саясатын жүргізу және есеп айырысуды солардың нәтижелері бойынша жүргзу.

ТӨЛЕМ ЖҮЙЕЛЕРІН ҚҰРУ ВАРИАНТТАРЫН ТАЛДАУ

Әмбебап төлем жүйесі

Бұл вариант төлемдер жүйесінің біртіндеп эволюциялық даму принцепіне неігізделген. Мұның негізі Э.Джонсонның 1994 жылғы аралық төлемдер жүйесі дизвайнында көрсетіледі. Э.Джонсон әзірлеген жүйеден ұсынылып отырған тұжырымдамадан айырмашылығы ГРКЦ коммерциялық банктерде есеп-шоттарын электронды байланыстар стандартында орталықтандыру болып табылады, сондай-ақ төлемдерді өңдеуді ұйымдастыру принцептерінде-кезекке қою және кезектегі төлемдерді синхрондау принцептері қосылған.

Жүйенің қысқаша сиапттамасы

Банктердің крроспонденттік есеп-шотынан қалдықтарды күннің басында алатын және оларды толемдер жүйесіндегі көлеңкелі балансқа қосатын гросс-есеп-шот жүйесі кұрылады. Банктер күнібойына төлемдерді жүйеге пакетті режимде кез келген сәтте енгізе алады. Төлемдер пакетін өндеу кезінде барлық төлемдер жеке-жеке өңделеді: қөлеңкелі баланста қаржы болған жағдайға, төлем есептеледі деп саналады және қаржы сол сәттен алушы банк үшін алуға жарайтындай болады және іс жүзінде банкке банктің есеп-шотына қаржы түскендігі туралы хабар жіберіленгеннен кейін төлемді алуына ешқанда» кедергі болмайды. Кезекке жаңа төлем түскен жағдайда қарсы төлемдерді есепке енгізе отырып, кезектегі төлемдерге синхрондау жүргізіледі. Жұмыс күнінің соңында кезекте қалған бар төлемдер банкке кейін қайтарылады. Барлық есетелеген төлемдер бухгалтерлік есеп жүргізу және есептеме жасау үшін жүйеге тапсырылады. Осындай жүйе құрылғаннан кейін барып, облыстар арасындағы төлемдер мен есеп-айырысу жүйесі құрылады. Облыстағы төлемдерді есептеу барысында төлемдерді облысаралық және облыс ішіндік деп сорттау жүргізіледі. Облысішіндік төлемдер бойынша алынған қаржылар алушыға іс жүзінде нақтылы уақытта (банк-алушыға жазба хабар жеткізу үшін ғана уақыт жұмсалады) алу мүмкіндігі туады. Облысаралық төлемдер күніне бірнеше рет беріледі (мысалы үш рет). Сөйтіп тұтас ҚР аумағында күніне бірнеше рет есеп-күндері қолданылып жүрген және алдағы уақыттары пайда болатын (тура дебет, жоспарлы төлемдер ж.б.) ҚР-ғы барлық төлем құралдарын өндеуді қамтиды.

• Аталмыш вариант енгізілгеннен кейін ҚР облыстарды өзара төлемдік есептемелер жасау мүмкіндігі және болды саралық төлемдерді біршама жылдам жасай алатын төлемдер жүйесіне ие болады. Жүйені енгізу тек қана қате төлемдерді қалдыра отырып, есептеудегі қаржыны барынша азайта түседі.

• Логикалық және іс жүзіндегі орталықсыздандыру (филалдарға ҚР ҰБ филиалдарында есеп-шот ұстау мүмкіндігі) принцепін сақтау қазірдің өзінде Алматы аймағында іс жүзінде барлық қаржыны шоғырландыратын біріңғай корреспонденттік есеп-шоттар ендіруге ұмтылып жүрген жергілікті әкімшіліктермен оң қабалданады.

Принцепінде аса кұнды төлемдер үшін псевдореалдық уақыт режиміндегі шұғыл аударымдар жүйесін құру да мүмкін.

БҰЛ ВАРИАНТТЫҢ АРТЫШЫЛЫҚТАРЫ

• ҚР бұл вариантты енгізгеннен кейін осы кіні Украина мен Белоруссияда жұмыс істеп жатқан төлемдер жүйесінің жақсартылған түріне ие болады және ол облыстардағы өзара есептеме жасау және облысаралық төлемдерді айтарлықтай жылдам жүргізу мүмкіндігін береді. Жүйені ендіру тек қате төлемдерді қалдыра отырып, есептеуге жұмсалатын қаржыны барынша азайта түседі. Филиалдар бойынша өтімділікті басқару жүйесі-аса маңызды қасиет –коммерциялық банктер үшін ғана емес, сондай –ақ ол ҚР ҰБ үшін де банк жүйелеріндегі нақты жағдайды біліп отыру мүмкіндігін береді.

• Логикалық және іс жүзіндегі орталықсыздандыру (филалдарға ҚР ҰБ филиалдарында есеп-шот ұстау мүмкіндігі) принцепін сақтау қазірдің өзінде Алматы аймағында іс жүзінде барлық қаржыны шоғырландыратын біріңғай корреспонденттік есеп-шоттар ендіруге ұмтылып жүрген жергілікті әкімшіліктермен оң қабалданады.

• Принцепінде аса кұнды төлемдер үшін псевдореалдық уақыт режиміндегі шұғыл аударымдар жүйесін құру да мүмкін. Рас, техникалық жағынан ол әлі де болса қиындау.

БҰЛ ВАРИАНТТЫҢ КЕМШІЛІКТЕРІ

• Гросс-есеп айырысуды принцепін енгізу телеккоммуникация жүйесіне аса мол күш түсіреді. Барлык есептелген облысаралық төлемдер телекоммуникация жүйесі бойынша алғашында орталыққа сонан кейін ғана басқа обыстарға беріледі.

• Елдің барлық банктері біріңғай корреспонденттік шотқа ауысқан жағдайда, облыстардағы гросс-есеп айырысулар жүйесі іс жүзінде керексіөз болып қалады, өйткені обыс деңгейінде шоттар қалмайды.

• Банктерде бірнеше сағатқа болысн айналым қаржылары алынып қалады.

• Синхрондай отырып, кезекке қою принцепі клиенттердің талаптарына айтарлықтай ыңғайлы, алайда банк талаптары үшін толық жауап бермейді. Кезекке қоятын барлық жүйелер қүнды қағаздар мен клиринг бойынша таза позициялар бойынша есеп айырысулар жүргізу принцепіне жеткілікті жауап бермейді.

• Мұндай жүйені ендіргенде күі бойына олдбысаралық төлемдердің өзара есептемесін немесе бфнеше аймақтың облысаралық төлемдері бойынша есептемелерді жүргізуге мүмкіндік қалмайды. Ал бүл қазіргі жағдайда ең осл тұстардың бірі

• Төлемдер жүйесін логикалық және іс жүзіндегі орталықсыздандыруға карамастан бұрынғысынша банктер Алиаты аймағынан қаржы тартуды жалғастыра түседі, өйткені олар пайда алу үшін қаржысын осы жақта ғана айналымға қоса алады. Сондықтан облыстарда іс жүзінде жұмыс істемейтін барынша күшті де күрделі жүйе орнайды (синхронды кезекті гросс-есеп айырысулар), ал Алматыда болса, бұрынғысынша куаттар жетіспейді, өйткені бірінші кезекте тап осы аудан қаржы орталығы болып дамиды.

• Псевореалды уақыт режиміндегі жедел аударымдардың озіндік жүйесін құрмайынша бұрынғысынша ақша-кредит саясатын жүргізу қиындай түседі, өйткені жағдайды оперативті басқару үшін мұндай жүйе аса кажет. Сондықтан облысаралық төлемдер жүйесін құрғаннан кейін мұндай жүйені құру шешімін күтетін келесі міндет болып табылады.

2 жүйе құру: ірі сомаларды және үшінші тараптардың аударымдарын аудару жүйесі

Аралык төлем жүйесін дамытудағы бұл варианттың негізгі принципі тақырыпта жазылғанындай 2 жүйе құру болып табылады. ҚР-ның барлық аумағында төлемдер жүргізе алатын осы күні қолданылып жүрген төлем жүйесін өзгеріссіз қалдыру. Сонымен қатар бір мезгілде оны құрғаннан кейін қолданылып жүрген төлемдер жүйесі біраз уақыттан соң өзінің құндылығын жоғалтатындай етіп екі жүйе құру кажет.

Жүйелердің қысқаша сипаттамасы

Бірінші жүйе - логикалық орталықсыздандыру біршама қуатты компьютерге негізделген, өте жақсы телекоммуникация жүйесі бар реалды уақыттағы гросс -қолданылып жүрген жоғары деңгейде қызмет көрсететін есеп айырысудың орталық жүйесінен, Спринттең нашар болмауы тиіс, спутниктік байланысы да болуы мүмкін. Қатысушыға техникалық мүмкіндіктер деңгейі жөнінен биік талаптар қойылады, соның ішінде жалға беру-алу, бөлінген каналды жақын маңдағы таңдап алынған аймақтық телекоммуникация орталығына дейін жеткізіп беру. Бұл жүйеде жүйе қойған талаптарды қанағаттандыратьш, аумақтық орнааласуы маңызды емес, кез келген банк немесе банктік емес қаржы мекемелері есеп-шот аша алады. Бұл есеп-шот реалды уақытта есеп айырысулар үшін арналған арнайы есеп-шот деп аталады және қатысушы бұл үшін жұмыс істер алдында белгілі бір каржы аударуы тиіс. Бұл нетто-есеп айырысулар принципіне негізделген жүйе уақыты жағынан барлық ел бойынша физикалық және логикалық орталықсыздандырылған құрылым екінші жүйеден кейін ұйымдастырылуы тиіс. Нетто-есеп айырысу жүйесіне облыстағы локальдық клиринг пен орталықтағы облысаралық клирингті жүзеге асыра отырып барлык банктер мен олардың филиалдары қатысады. Облыстар бойынша қалыптасқан таза позициялар күннің соңында жоғарыда айтылғандай орталыққа беріледі. Тәуекелділікті баскару жүйесі кіші банктер үшін корреспанденттік есеп-шоттан аспайтын қөпқырлы дебеттік шектеулер қоюға мүмкіндіктер береді. Ірі банктер үшін оларға корреспонденттік есеп-шоттағы қаржыыны тиімді пайдалануға мүмкіндік беретін либералдық жағдайлар белгіленуі мүмкін.

• Ірі сомаларды аудару жүйесі кұрылғаннан кейін іс жүзінде барлық мәселелер шешіледі. Барлық төлем құралдары бойынша клирингтік цикл аясында 2-ші жүйе, аталғандай, төлемдік тапсырыстардан бастай отырып, жедел арада төлем құралдарының басқа түрлерін игеріп, өз қызметін бастайды.

Қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін әр төлемдік тапсырыстар 2 жолмен жонелтіледі: 1-ші жол - толемдік тапсырыстар төлемдік жүйеге жонелтіледі; 2-ші жол - төлемдік тапсырысты алушыға туралай жөнелту. Төлем егер екі жолмен алынған ақпарат бірдей болған жағдайда анык деп саналды.

Бұл варианттың артықшылықтары.

Бұл вариантта, іс жүзінде әмбебап жүйеге тән барлық кемшіліктер жойылады:

• Телекоммуникация торабына жүктелім айтарлықтай азайады.

• Банк біріңғай корреспанденттік есеп-шотқа көшкен кезде, нетто-есеп айырысу жүйесі іс жүзінде өзгермейді, керісінше, ол тура дебет, жоспарлы төлемдер, локальді чектер клирингі мен вексельдер, банктік төлемдік кәртішкелер арқылы төлемдер жөніндегі жаңа қызмет түрлерін ұсына отырып дами түседі.

• Орталықта облыс аралық төлемдердің өзара есептемесі жүргізілетін болады,

• Ірі сомаларды аудару жүйесі құрылғаннан кейін барлық мәселелер шешіледі.

Ірі сома төлемдерін аудару жүйесі (ІСТАЖ)

ІСТАЖ төмендегі шектеулерді ескере отыырып қана толемдік тапсырыстарды өңдейтін болады:

• Толемдік тапсырыстарды ендіру мен өңдеуге жылдам бейімделуді қамтамасыз ету үшін өңделетін төлемдік тапсырыстар көлемін біртіндеп отырып өсіру ұсынылады.

- 1 -ші кезеңде банк аралық төлемдер бойынша ғана есеп айырысулар іске асырылады - валюта биржасындағы, мемлекеттік құнды кағаздар, банкаралық кредит рынкіндегі сауда нәтижесі бойынша.

- 2-ші кезеңде ІСТАЖ 1-ші кезеңде қалыпты қызмет еткен жағдайда, 3-ші тараптардын төлемдеріне төлемдер сомасының томенгі шегі бойынша төлемдеу жасауға жол беріледі, біртіндеп шектеу көлемін кеміте отырып, ілгеріде ол шектеуді алып тастауға болады.

• ІСТАЖ-де төлемдік тапсырысты өндеудің құны СРП-дан айтарлықтай жоғары болуы тиіс. ІСТАЖ-де өңделетін барлық төлемдік тапсырыстар электрондық қолтаңбамен белгіленуі және құпияландырылуы тиіс. Қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін әрбір төлемдік тапсырыс 2 жолмен жөнелтіледі: 1-ші жол - төлемдік тапсыырыстар төлемдік жүйеге жөнелтіледі; 2-ші жол - төлемдік тапсырысты алушыға тікелей жөнелтіледі. Төлем 2 жолмен алынған ақпараттар бірдей болған жағдайда ғана нақты болып табылады. ІСТАЖ ақпаратты СВИФТ, ЕДИФАКТ және басқа Ұлттық төлем жүйесімен бекітілген стандарттар негізінде әзірленген форматта өңдеуі тиіс.

Есеп айырысу механизмі

СТАЖ томенднгі функциональдық сипаттамаларды ескере отырып псевдо-реальдік уақыттағы гросс-есеп айырысу принципі бойынша жұмыс істеуі тиіс:

• ІСТАЖ-не қабылданған төлем кейін шақырылып алынбауы тиіс.

• ҚР ҰБ жұмыс күні басталғанға дейін жүйеге қатысушыларынын корреспонденттік есеп-шоттарындағы қалдықтары туралы, соның шегінде овердравты ескере отырып жұмыс істеулері үшін ақпарат берулері тиіс. ІСТАЖ жұмыс күнінің соңында кітаптарға жазу үшін ҚР ҮБ-не акпарат береді.

• ІСТАЖ әр қатысушы үшін жекелей күндік овердрафтың (нольдік болуы да мүмкін) параметрлік көлемін белгілеуге мүмкіндік берулері тиіс.

• ІСТАЖ кезекте тұрған төлемдер басымдылығын ескере отырып кезектерді өңдеуді қамтамасыз етуге тиіс. ІСТАЖ кезекте тұрған басқа қатысушыларды және оларға жіберілетін төлемдерді көруге мүмкіндік берулері тиіс. ІСТАЖ кеезекте тұрған төлемдерді өзара есепке алуға мүмкіндіктер бергені абзал.

• ІСТАЖ бір де бір төлем жоғалмайтындығына және олардың қайталанбайтынына кепілдіктер беруі тиіс, ол үшін ІСТАЖ-де хабарларды кезекпен нөмірлеу жүйесі қолданылуы тиіс.

• ІСТАЖ ашық сәулет принципі негізінде құрылуы тиіс және телекоммуникация жүйелерінің ерекшеліктеріне тәуелді болмайды.

Жүйеге кіру

ІСТАЖ жоғары деңгейдегі қызметтер көрсететін өте жақсы телекоммуникация, біршама қуатты компбютерлерге негізделген платформада қызмет етулері тиіс (жүйе қолданылып жүрген Спринттен нашар болмауы тиіс, спутниктік байланыс болуы тиіс), қатысушыларға техникалық мүмкіндіктері жағынан жоғары талап қойылады, соның ішінде жалға беру-алу, таңдап алынған ең жакын аймақтық орталықка дейін бөлінген каналды жеткізу. Кез келген, біршама сенімді телекоммуникация жүйесімен төлемдер алу варианты да қарастырылады. Жүйе қойған, бұл ретте аумақтық орналасуының маңызы ескерілмейді, талаптарды қанағаттандыратын кез келген банк немесе банктік емес қаржы мекемелерінің қатысушылары қатысушы бола алады.

Ірі төлемдер жүйесіндегі Банкаралық Есеп-айырысулар Орталығымен есеп-айырысу жүргізу Ережесі.

1. Жалпы ереже.

1.1. Осы ереже Банкаралық Есеп айырысу Орталығының (ілгеріде БЕО) іірі төлемдер жүйесіндегі қызмет тәртібінің Ережесін айқындайды. Ірі төлемдерді аудару жөніндегі қызметтерді пайдаланушыларға БЕО ұсынады.

1.2. Ірі төлемдер жүйесінің қызметі (ІТЖҚ) кейін шақырып алынбайтын және бұлжытылмай төленетін төлемдерді бір операциялық күн аралыгында пайдалана отырып және Қазақстанның Ұлттық Банкіндегі (ілгеріде Ұлттык, банк) ІСТАЖ пайдаланушылардың есеп-шоттарындағы ұлттық валютамен есеп айырысу кепілдігімен жұмыс атқару болып табылады.

2. Ережеде пайдаланылатын негізгі анықтамалар

Ірі төлемдер жүйесі - пайдаланушылардың жоғары басымдылықтағы төлемдерін аударуды жүзеге асыруда қолданылатын банкаралық есеп айырысу механизімі.

Жоғары басымдылықтағы төлемдер - орындалу мерзімі басты маңызды іс болып табылатын төлемдер, нақтырақ айтқанда кредиттік ресурстардың банкаралық рынгындағы, капитал рыногындағы (құнды қағаздары) және шетел валюталары рыногтарындағы опперациялармен байланысты төлемдер. Мұндай төлемдер, әдетте, уакытында төлемеу пайдаланушылар үшін ірі шығындарға соқтыратын ірі сомаларды аударымдармен байланысты болады.

Ірі төлемдер жүйесін пайдаланушылар (ілгеріде - пайдаланушылар) ІСТАЖ-де пайдаланушыларға қызмет көрсету туралы (ілгеріде - келісім шарт) ҚБЕО-ында келісім шарт жасаған банк немесе банактік емес қаржы мекемесі.

ҚБЕО-ындағы пайдаланушылардың корреспанденттік есеп-шоты (ілгеріде - пайдаланушының есеп-шоты) - пайдаланушының пайдаланушылардың электрондық төлемдерін орындау үшін ІСТАЖ-де ашқан есеп-шоты.

ІСТАЖ-дегі электрондык төлем (ілгеріде - төлем) - бір пайдаланушының басқа пайдаланушының пайдасына ІСТАЖ-де келісім шартқа сәйкес электронды тәсілмен атқару үшін берілген ақшалай қаржы аудару туралы талабы.

Кейін қайтарып алынбайтын және бұлжытылмай төленетін төлем - ол кейін қайтарып алынбайтын немесе онымен есеп айырысуға қатысушы тараптардың бастамашыдығы бойынша доғарылатын және ешқандай шарттармен шектелмейтін төлем жағдайы.

ІСТАЖ-дегі есеп айырысу - пайдаланушы - төлеушінің нәтижесінде ақшалай қаржы аудару туралы міндеттемесі атқарылатын жағдай.

ІСТАЖ-дегі төлем қатысушылары - төлемді атқаруға қатысатын пайдаланушы - төлеуші, ҚБЕО және пайдаланушы - алушы.

ІСТАЖ-дегі ақтық есеп айырысу - нәтижесінде барлык төлем қатысушыларының міндеттері орындалды деп саналатын әрекет.

Электронды төлемдік құжат (ілгеріде - төлемдік қүжат) - ІСТАЖ-не енгізгеннен кейін және аутентификациядан откеннен кейін бастапқы құжат күші бар, электронды қалыпта белгіленіп жасалған және берілген төлемдік құжат.

Кредиттік аударым - пайдаланушы-төлеуші ІСТАЖ-не төлемдік құжатты енгізе алатын ақшалай қаржы аударымының түрі.

Дебеттік аударым - пайдаланушы-төлеуші ІСТАЖ-не толемдік құжатты енгізе алатын ақшалай қаржы аударымының түрі.

ІСТАЖ-дегі төлемдік құжаттың акцепті - ҚБЕО-ның төлемдік қүжат шарттарының негізінде ақшалай қаржы аударымын атқару міндеттемесін бірге жүктейтін келісім.

Аутентификация (төлемдік құжаттардың нақтылығы жөніндегі куәлік) - ҚБЕО белгілеген және пайдаланушыларға жеткізілген процедуралар мен электронды төлемді құжаттарды жасаудың нақтылығы мен дұрыстығын растау үшін сондай-ақ, төлемдік құжаттың тікелей төлеуші ретінде көрсетілген пайдаланушыға беру фактісін анықтау үшін жасалатын кешенді шаралар.

Кредиттік тәуекел (саналы түрде қауіптілікке бару) - алушының алушы-төлеушінің өзінің міндеттемелерін толық көлемде және белгіленген мерзімде орындамау мүмкіндіктеріне байланысты тәуекелге бару шешімі.

Өтімділік тәуекелі - төлеушінің ақшалай қаржыны аудару жөніндегі өзінің міндеттемелерін орындай алмау мүмкіндіктеріне байланысты тәуекелге бару шешімі.

Жүйелік тәуекел - жүйенің бір немесе бірнеше пайдаланушыларының бір немесе бернеше пайдаланушылардың міндеттемелерін орындамауларына байланысты туындаған тәуекелге бару шешімі.

Алааяқтық қаупі - ІСТАЖ-не рұқсатсыз ену мүмкіндігіне және пайдаланушылар мен ҚБЕО қызметкерлерінің өз қызметтерін орындау барысындағы жеке мүдделері үшін тәртіп бұзуларымен байланысты тәуекелге бел буу.

Операциялық қауіп - ҚБЕО кызметкерлерінің өз міндеттерін атқару барысындағы мүмкін болатын қателіктері мен байланысты тәуекелге бел буу.

Техникалық қауіп - ІСТАЖ-індегі және телекоммуникация құралдарындағы мүмкін болатын ақаулар мен аппараттык-бағдарламалык құралдағы қателіктермен байланысты қауіпке бел буу.

Күндік кредит - Ұлттық банкпен операциялык күн аралығында ІСТАЖ-н пайдаланушыларға берілетін қысқа мерзімді қамтамасыз етілген кредит. Күндік кредит пайлаланушының есеп шотында міндеттемені орындау үшін қаржы жетпеген жағдайда беріледі және ол ІСТАЖ-індегі операциялық күнді аяқтағанға дейін өтелуі тиіс.

ІСТАЖ-дегі операциялық күн - электронды төлемдік құжаттарды алуға, өңдеуге және төлемдерді атқару үшін ашық болап табылатын уақыт.

Кезек - ІСТАЖ-інде төлем атқарылуы мүмкін болатын сәтті күте түру мүмкіндігін беретін қауіптілікті басқару механизімі.

ІСТАЖ-інде төлемдерді атқару - енгізілген төлемдік құжат негіздерінде ІСТАЖ-індегі пайдаланушылардың есеп-шоттары бойынша ақшалай қаржыны аудару.

Аудиторлық із - электронды төлемдердің қозғалысын бакылау үшін ІСТАЖ-індегі сақталатын ақпарат.

Бақыылау мерзімі - одан кейін құжаттар бойынша төлемдерді қабылдау мен атқару тоқтатылатын ІСТАЖ-індегі операциялық күн аралығында белгіленген уақыт.

Электрондық ведомсть - ҚБЕО-ның электронды қалыбымен белгіленген ұсынылатын бухгалтерлік есептік құжат. Онда пайдаланушылардын есеп-шоты бойынша атқарылған төлемдер жөніндегі кредиттік және дебиттік жазбалардың нәтижесі туралы деректер көрсетіледі.

Жоғарыда көрсетілген анықтамалар тек қана ІСТАЖ-дегі ҚБЕО-да есеп айырысуларды өткізу үшін ғана пайдаланады.

3. ІСТАЖ-індегі операция түрлері.

3.1. ІСТАЖ аркылы кредиттік және дебиттік аударылымдар жүзеге асырылады.

3.2. ІСТАЖ ІСТАЖ-індегі пайдаланушылар араларындағы ақшалай қаржыны аударуды жүзеге асырады.

3.3. ІСТАЖ пайдаланушй-төлеушінің алдын ала келісімі бойынша ғана және сәйкес түрде рәсімделген жазбаша келісім шарт негіздерінде дебеттік аударымдарды іске асырады. Бүл келісімнің көшірмесі пайдаланушының ҚБЕО-мен келісім шартына қоса берілуі тиіс.

Бас банк пен оның филиалдары араларындағы аударымдар хақында, сондай-ақ ҚР-ның қолданылып жүрген заңдарында қарастырылған негіздерде дебеттік аударылымдар пайдаланушы-төлеушінің келісімдерінсіз-ақ жасалынады.

4. ІСТАЖ-індегі банктік электронды хабарлар

4.1. ІСТАЖ-іне хабарлар беру және қабылдау тек қана электрондык жолмен іске асырылады. Бұл ретте ІСТАЖ пайдаланушылары Ұлттық банк белгілеген калып бойынша электрондық хабарлармен өзара алмасады.

Пайдаланушылар электронды хабарлардың тапсырылу фактісін және оны тапсыру барысындағы қателіктерді табуды аныктау үшін ІСТАЖ-і үшін ҚБЕО бекіткен акпараттық қауіпсіздікті камтамасыз ету процедураларын сақтауға міндетті.

4.2. ҚБЕО электронды хабарлардың аутентификация тәртібін әзірлейді және олның сакталуын байқылайды.

4.3. ҚБЕО мен пайдаланушылар жонелтілетін және кабылдап алынатын электронды хабарларды есептеуді қамтамасыз етеді және бақылауды жүзеге асырады. ІСТАЖ-інде өңделген барлық электронды хабарлар аудиторлық із қалдырады.

4.4. Электронды хабарларды дер уақытында ала алмаған немесе олар болмаған жағдайда пайдаланушы жедел түрде ҚБЕО-на хабарлауы қажет.

Үшінші тараптардың аударымдар жүйесі.

Жеке және логикалық орталықсыздандырылған құрылымдардың нетто-есеп-айырысу принципіне негізделген. Нетто-есеп айырысу жүйесіне облыстағы локальдық клирингті (немесе аймақтағы, әрбір ірі қалалардағы, жалпы алғанда ол экономикалық жағынан максатқа сай жерлерде) және орталықтагы облыс аралық (аймак аралық) клирингті іске асыра отырып, барлық банктер мен олардың филиалдары қатыса алады. Қауіптілікті басқару жүйесі үсақ банктер үшін корреспонденттік есеп-шоттарынан аспайтын көпқырлы дебеттік шектеу көлемінде жұмыс істеу мүмкіндігін береді. Ірі банктер үшін оларға корреспонденттік есеп-шоттарындағы қаржыны тиімдірек пайдалану мүмкіндігін беретін біршама либералды жағдай белгіленеді. Үшінші тараптардың аударым жүйелері арқылы дамуы мен қажеттілігіне қарай төлемдік тапсырыстарды және басқа да төлемдік құралдарды қоса ала отырып төлемдік құралдардың барлық түрлері бойынша есеп айырысулар жасалады. Төменде Қазақстан Республикасында қолданылып жүрген түрлі төлемдік құрал түрлерімен жұмыс істеу жағдайы сипатталады.

Төлемдік құралдар.

Чектер

1.1. Чек бұл банк клиентің (чек берушіге) банкке оның есеп шотынан қаржы алушының шотына (чек ұстаушы) аударылған ақшалай қаржы сомасы туралы арнайы бланкіде жасалған жазбаша тапсырыс.

1.2. Чектер заңды және жеке тұлғалармен алынған товарлық-материалдық құндылықтар мен көрсетілген қызметтер үшін өзара есеп айырысу барысында қолданылады.

1.3. Чектер мынандай түрлерге бөлінеді:

- есеп айырысу есеп кітапшаларының чектері;

- салымшының чектік кітапшаларының чектері;

тауарлар немесе көрсетілген қызметтер үшін есеп айырысу кезінде заңды ж2не жеке тұлғалар чекті кітапшаларының чектерін пайдалану. Бұл мәселелер бойынша «Қазақстан Республикасындағы чектермен есеп айырусы туралы және «чектер клирингін жүргізу үшін Қазакстан Республикасының Ұлттық Банкінің клирингтік Палатасы туралы» (1994 жылғы 15 караша) Ережелер бекітілген сәттен жұмыстар жүргізіліп келеді. Чек кітапшаларын дайындау үшін құнды қағаздар фабрикасына тапсырыс берілді. Ол біздің аймаққа енгізілгеннен және оның қалыпты қызметі жолға қойылғаннан кейін жүйені ендіру республиканың барлық басқа аймақтарында ендірілуі тиіс.

Жүйені өндіру үшін мыналар қажет:

• Аталмыш төлем құралдарын пайдалануға кедергі жасайтын себептерді жою. Осыған байланысты сатушы ұйымдармен, банктермен және олардың клиенттерімен түсіндіру жұмыстарын жүргізу қажет, сондай-ақ чек кітапшаларымен қажетсінетін бюджеттік ұйымдар туралы ақпараттар жинау және оны талдау қажет.

• Чектерге, төлем құралы ретінде сенімділікті күшейту үшін пресса арқылы жөнінде кәсіпорындарға, ұйымдарға және халыққа ақпараттар жеткізу мақсатында жарнамалық науқан жүргізу. Банктерге белгілі бір сома шеңберінде чектер бойынша толем жасауга кепілдік беру туралы ұсыныс енгізу. Бұл кәсіпорындардың - сатушылардың қандай да болмасын тауарлар мен қызметтер үшін чектерді қабылдау жөнінде сенім тудыратыны сөзсіз. Банк клингтерінің мүдделіліктерін арттыру үшін 711 және 722 есеп шоттары бойынша пайыздық үстеме есептеу мүмкіндігі туралы мәселені шешу қажет.

Тура дебет.

Жүйелі төлемдер процедурасын жеңілдету үшін (абоненттік төлемдер, пәтерлік төлемдер, коммуналдыық қызметтер үшін төлемдер, салықтар төлемі, кәсіподақтар араларындағы жүйелі түрдегі өзара есептемелер) әлемдік практикада тура дебеттеу арқылы төлемдер жасау кең пайдаланылады. Тура дебеттеу - төлемшінің есеп шотындағы ақшалай қаржыны есептен шығару және оларды, белгілі бір кезең аралығында немесе белгілі бір ақшалай қаржы сомасы шеңберінде әрекет ететін төлемшінің алдын ала келісімі негізінде тауарлар және қызметтермен жабдықтаушылардың есеп шоттарына аудару. Тура дебетті жүзеге асыру үшін төлемді алушы өкілінен нұсқау ала отырып, өз банкін өзінің есеп шотынан дебеттеуге уәкілеттік беретін төлемшінің алдын ала рүқсаты қажет. Қағаз жеткізушімен, магниттік лентамен немесе электронды тәсілмен алушы банкке көрсетілген соманы төлемшінің есеп шотынан көрсетілген соманы есептен шығаратын және оны алушының есеп шотына аударатын төлемдік нұсқаулар жібереді. Төлемшінің өзінен ешкандай іс-әрекеттер талап етілмейді. Белгілі бір кезең өткеннен кейін төлемші осы төлем құралдарын пайдалана отырып, жасалған операциялар жазылған үзінді қағаз алуы тиіс. Екінші деңгейдегі банктермен тура дебеттеу механизімін кең тарату және пайдалану мақсаттарында Қазақстан Республикасы Ұлттық банкі басқармасының 1991 жылғы 21 қарашадағы қаулысымен бекітілген «Тура дебеттеу әдістемесімен есеп айырысуларды жүзеге асыру туралы ереже әзірленді және енгізілді». Осы нормативтік құқықтық акті жүйелі сауда саттық төлемдері, сондай-ақ кәсіпорындардың өзара есептемелері кезінде баска да төлем түрлері кезінде тура дебеттеу әдістемесін пайдалануды реттеуі тиіс.

Банктік вексельдермен есеп айырысулар

Есеп айырысу нысандарын жетілдіру, сондай-ақ есеп айырысуларды және акшалай айналымдарды жеделдету мақсаттарында Қазақстан Республикасында «Қазақстан Республикасындағы вексельдік айналымдар туралы» 1997 жылғы 28 сәуірдегі № 97-1 Заңы еңгізілді. Осы заңға сәйкес заңды түлғалар жеткізген тауарлары немесе көрсетілген қызметтері үшін өзара қарапайым және аудару вексельдерін пайдалануға хақылы. Құжаттың негізіне Женева вексельдік конвенциясының 1930 жылғы 7 маусымдағы қабылданған біріңғай үлгідегі вексельдік заңдар ережесі мен принциптері алынды. Бұл Ереженің бұрыннан жұмыс істеп келген Қазақстан Республикасы Ұлттык банкі Басқармасынын 1992 жылғы 27 ақпанда бекітілген «Есеп айырысулардың вексельдік жүйелері туралы уақытша ережеден» принципті айырмашылығы - қарапайым банктік вексельдерді айналымға қосу және оларды кәсіпорындар араларындағы есеп айырысуларда оларды көлемдік құралдар ретінде пайдалану. Мұндай жолдың бірқатар артықшылықтары бар: біріншіден, төлемдік проблемаларды шешуге мүмкіндік беретін айтарлықтай сенімді жол ашылады. Кәсіпорын бұл вексельдермен өзінің кредиторларымен есеп айырысуға мүмкіндік алады, кредиторлар оларды берешектердің өтемі ретінде алулары тиіс. Екіншіден, банктік вексельдер кәсіпорындарға кредитке берілетіндіктен (және де мұндай кредиттер беру рыногтағыдан айтарлықтай төмен ставка бойынша жасалады), есеп айырысулар барысында кәсіпорындар алуы мүмкін төлемдік құралдардың жалпы массалары артады. Үшіншіден кәсіпорын өз активіне біршама сенімді және біршама өтімді міндеттемелер ала отырып, ең бастысы қаржылық жағдайын дәл бағалауға мүмкіндік беретін айтарлықтай тартымды жағдайға мүмкіндік алады және бұл оларға барабар баға және өндірістік саясат жүргізуге он әсерін тигізеді. Осылардың бәрі дамыған нарықтық қатынастар жағдайында вексельдерді кең пайдалануға жол ашады. Қазақстан Республикасының аумағында коммерциялык және банктік вексельдерді шығару мен оны айналымға қосуды реттеуді Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі жүзеге асырады. Перспективада вексельдер айналымы жақсарған және оның көлемі артқан жағдайда үшінші тараптарының аударымдарының жүйесі негізінде вексельдер клирингін ендіру көзделеді. Есеп айырысудың вексельдік нысаны міндетті түрде оның банктік мекемелерді ұйымдастыруда қатысуын көздейді. Нақтырақ айтқанда, вексельдік заңдылық банктердің вексельдерді инкосациялауды көздейді яғни мерзімдік кезеңде вексельдер бойынша төлемдерді алу жөнінде вексель ұстаушылардың тапсырмаларын орындайды. Вексельдер, «Қазақстан Республикасындағы есеп айырысудың вексельдік жүйесі туралы уақытша ереже» вексельдік айналым үшін тиісті құқыктык негізді қамтамасыз ете алады және ол бірқатар мәселелерді, нақтырақ айтқанда бюджетке вексельдердің санындагы төлемдер енгізуді жүзеге асыру мәселелерін реттей алмады. Сондықтан облқаржы басқармасы екі жыл бойына уакытша кепілді міндеттемелерді пайдаланды. Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасы Президентінің «Қазақстан Республикасына 1930 жылғы 7 маусымдағы Женева конвенциясына косылу туралы» Жарлығына сәйкес басқа да мүдделі құрылымдармен біріге отырып, «Қазақстан Республикасындағы вексельдік айналым туралы» Заң әзірленді.

Банктік вексельдермен жұмысты жандандыру үшін мыналар қажет:

• банктер вексельдермен операциялар жүргізу кезінде ұсынылған вексельдер заңды тұлғалар арасында жабдыктаған тауарлары немесе корсеткен қызметтері үшін ғана есеп айырысуда пайдаланылатындығына сенімді болулары үшін салалық немесе технологиялық принциптер бойынша есеп айырысу буындарын тиянақты құру маңызды болып табылады;

• Қазақстан Республикасының резиденттік болып табылмайтықдармен есеп айырысу үшін вексельдерді конвертациялау механизімі әзірленсін;

• Төлемсіздік проблемаларын шешу үшін өз клиеттерінің вексельдерін өтеу қабілеті жоқ шаруашылық жүргізуші субъектілердің қарыздық міндеттемелерін сату жөнінде алаңдар ұйымдастыруға болады;

• Төлемсіздік мәселелерінің біздің аймақ үшін ғана емес, тұтас Республика үшін актуалдылығын ескере отырып, бюджетке банктік вексельдермен төлемдер жасау механизімін тұрақты жетілдіру қажет;

• Клирингтік палаталар базасында банктік вексельдердің қолмен жасалатын клиринг ұйымдастырылсын.

Банктік клиринк бойынша қарапайым вексельдер СРП-ты клиринг және есеп айырысу бойынша қызметтер ұсына отырып, коммерциялық вексельдер жүйесін аса қолдамайды.

Пластикалық кәртішкелер

Жүйенің негізгі мақсаты тауарлар мен қызметтер үшін есеп айырысу, сондай-ак Қазақстан Республикасының кез келген жерінде микросызбалы интегралды пластикалық кәртішкелер пайдалану негізінде, кәртішке иесіне қай банкте қызмет көрсетілетіндігіне қарамастан, банкоматтар арқылы қолма-қол ақша (банкнот) және Электронды Қолма-қол Ақша (ЭКҚА) алу болып табылады. Бұған мүмкіндік беретін мәліметтер ретінде ҚР ҰБ айкындаған жүйелер басымдылығы пайдаланылды:

1) тұрғындардың тауарлар мен қызметтер үшін қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың жаңа тиімді нысандарын енгізу;

2) бұқаралық, тек қана бұқаралық немесе жаппай пайдаланғанда ғана айтарлықтай тиімділік алуға болады;

3) банкноттар мен монеталарды есепке алудың дәстүрлі рыногын жоғарлату есебінен салықтар жиналымын өсіру;

4) банкноттар мен монеталарды шығару және өндеу шығындарын төмендету;

5) банк айналымын арттыру нәтижеснде кредиттік ресурстар көлемін өсіру;

6) есептеу жүйесіне жүктемені азайту;

7) телекоммуникация және байланыс тораптарының жағдайларына тәуелділікті барынша томендету;

8) жүйе қарапайым болуы тиіс және сонымен қатар ол ақпараттарға санкциядан тыс енуден қорғау дәрежесінің жоғары болуын қамтамасыз етуі тиіс.

Қойылған мақсаттарға байланысты осы тұжырымдаманы әзірлеу кезінде жүйені ұйымдастыру мен қызмет істеуінің томендегі принциптері айқындалды:

1. төлем құрамы ретінде Электронды Қолма-қол Ақша, сондай-ақ банктегі клиенттердің есеп шоттарындағы қарыздары (дебеттік және кредиттік кәртішкелер) пайдаланылады:

2. жүйе операторы – банк аралық есеп пйырысулардың қазақстан орталығы (ҚБЕО);

3. дебеттік және кредиттік кәртішкелер бойынша транзакцияларды қоса ала отырып, транзакцияның барлық түрлері үшін бірегей стандартты кәртішкелер;

4. тауарлар мен қызметтер үшін есепп айырысудың әмбебап терминалы;

5. тауарлар мен қызметтер үшін есеп айырысулар кезіндегі Офф-лайн режимі;

6. ақпараттарды жинау, өндеу және бөлудің бірегей техникалық инфрақұрылымы;

7. қауіпсіздік жүйесінің орталықтандырылған басқармасы;

8. жабдықтар мен жүйе қатысушыларын сертификациялау;

9. Виза, Мастеркард сияқты және басқа халықаралық жүйе көртішкелерін өңдеу мүмкіндігі;

сондай-ақ дебеттік және кредиттік кәртішкелер жүйесімен интеграцияланудың төменгі принциптері:

1. көпфункционалды кәртішкелердің бірегей стандарты;

2. жүйедегі бірегей стандарт негізінде мына кәртішкелер спекторы пайдаланалуы мүмкін:

• тек электронды ақшалар үшін ғана;

• тек дебеттік немесе кредиттік ақшалар үшін ғана;

• тек аралас ақшалар үшін;

3. түрлі модификациядағы әмбебап терминал:

• модемді немесе онсыз портативті;

• аралас, дәстүрлі кассалық аппаратты;

• хозткомпьютерлі көптерминалды кешен (ірі супермаркеттер үшін);

4. біріңғай ұйымдық инфрақұрылым;

5. біріңғай техникалық инфрақұрылым.

Құрылатын жүйе электронды қолма-қол ақшаны пайдалану арқылы кіші төлемдерді сондай-ақ дебеттік және кредиттік кәтішкелер пайдаланылатын төлемдерді қоса ала отырып, тауарлар мен қызметтер үшін барлық рыноктарда бөлшек саудасы көлеміндегі есеп айырысулар жөніндегі функциялар атқарылуы тиіс. Сондай-ақ жүйеде электронды қолма-қол ақшаны инфляциядан сақтау мүмкіндігін беру үшін, сондай-ақ басқа мемелекеттердің осындай жүйелерімен мүмкін интеграциялануға мүмкіндіктер беру үшін шетелдік электронды валюталарды пайдалану көзделген.

Электронды қолма-қол ақшалар

ҚР ҰБ банкноттармен және монеталармен қатар электронды қолма-қол ақшалардың бірден-бір эмитенті болып табылады. Оларды банкноттар мен монеталарды сату жағдайындағыдай коммерциялық банктерге сату арқылы айналымдағы электронды ақшалардың эмиссиясын жасайды. Ендігі жерде айналымдағы ақша массасы екі бөлікке бөлінеді - электронды қолма-қол ақшалар және банкноттар мен монеталар, сәйкес түрде оларды бақылау талабы да өзгереді. Электронды валюталар массасына шетел банклеріндегі ҚР ҰБ салымдарындағы кәдімгі валюталарға бара-бар массамен қолдау жасалып отырады. Жүйе операторы ретінде халыққа электронды акша кәртішке ұстаушыны дайындайтын және бөлетін ҚБЕО қызметін атқарады. ҚР өңдейтін ЭНД эмиссия және есепке алу жөніндегі транзакциядан басқа ҚБЕО өңдейтін барлық транзакциялар. Принципті түрде электронды қолма-қол ақша жөнінде ҚБЕО қорғалған көліктік орта функцияларын атқарады.

Жұмыс берушілердің кәсіпорындары өз қызметкерлеріне есептелген жалақыны коммерциялық банктерге аударады, болмаса кәсіпорынның кәссасы арқылы өз қызметкерлеріне жалақы беру үшін коммерциялық банктердан ЭҚҚА алады. Соңғы жағдайда кәсіпорын сәйкес жабдықтармен жабдықталады. Тұтынушылардың электронды әмиіндері үш тәсілдің бірімен кәссалық есеп шот жүйесін пайдалана отырып, банктің кәссалық бөлімшесі арқылы беруші электронды сейфтен алу арқылы толықтырылады.

• банк клиентінің есеп шотын пайдалану арқылы;

• кәсіпорынның арнайы есеп шотын пайдалану арқылы;

• банкноттар мен монеталарды ЭҚҚА айырбастау арқылы.

Электронды шетел валюталарын тұтынушылармен банктердің кәссалық бөлімшелерінде және айрбастау пунктерінде әдеттегідей шетел валюталары сияқты сатып алынады және сатылады.

Тауарлар мен қызметтер үшін есеп айырысу барысында ЭҚҚА иесі төлемақы сомасына электронды ақшалар бойынша барлық сатылымдардың қорытынды сомасы жинақталатын электронды сауда терминалына аударады. Әр бір сатып алуларға автоматты түрде бір данасы сатып алушыға берілетін, ал екіншісі сатушыда қалатын екі дана сауда чегі ресімделеді.

ЭҚҚА түріндегі түсімді жинау (инкосациялау) сауда және қызмет кәсіпорындарынан пилоттық жоба кезеңінде мына екі тәсілдің бірімен жасалады:

• кейін оны дербес түрде өз банкіне жеткізіп беретін («самонос») сатушының арнайы электронды әмиянының көмегімен;

• орталық компьютердің немесе сауда терминалынан инициация жөніндегі телекоммуникация мен байланыс тораптары бойынша;

• көлікті және партотипті компьютерді немесе арнайы кәртішкені пайдалана отырып, ҚБЕО электронды инкосация қызметімен.

Инкосация тәсілін сатушының өзі таңдайды. Коммерциялық банк жинақталған ЭҚҚА электронды жинау сейфінде жинақтауды және бүл ретте, ЭҚҚА банк болімшесінің кәссалық есеп шоттар жүйесінен есептен өтеді және сауда және қызметтер корсетуші кәсіпорындардың сәйкес есеп шоттарына аударылады. Жинаушы электронды сейфте ЭҚҚА тұтынушыға беру үшін қайталанып пайдаланбауы тиіс. Күн сайын коммерциялық банк электронды жинау сейфінде жинақталған ЭҚҚА ҚР ҰБ беріп отырады және ол өз кезегінде берілген ЭҚҚА сомасында коммерциялық банктердің корреспонденттік есеп шоттарын кредиттейді.

Дебеттік және кредиттік кәртішкелер

Тұтынушылармен тауарлар және қызметтер үшін есеп айырысу дебеттік немесе кредиттік кәртішкелермен оф-флайн режиміндеғі ЭҚҚА есеп айырысулар сияқты жасалады. Есеп айырысулар жөніндегі транзакциялар сатушының арнайы кәртішкесінде жинақталады және жоғарыда сипатталған жинау тәсілдерінің бірімен жұмыс күнінің соңында электронды ақшалар жиналымымен бірге ҚБЕО-дің процессинг орталығына немесе кәсіпорынға қызмет көрсететін банкке жіберіледі. Жинаудың жеткізіп беру тәсілін («Самонос») пайдаланнған жағдайда, дебеттік және кредиттік кәртішкелер жөніндегі транзакциялар ағымы электронды ақшалар ағымынан бөлінеді және ол да акционерлік қоғамның процессинг орталыгына жіберіледі.

ҚБЕО процессингтік орталығында жүйеге қосылған барлық сауда және қызмет кәсіпорындарынан түскен барлық транзакцияларды жинау мен бақылау жасалады. Кейін төлемдер жөніндегі жиналған мәліметтер басқа төлемдік банктік құжаттарымен бірге НЕТТО есеп-шот қатысушысы банктерінің таза позициялары жөніндегі есеп айырысулар жасайтын ҚБЕО клирингтік палаталарының біріне туралай жіберіледі. Ақтық есеп айырысуды (коммерциялық банктердің корреспоңденттік есеп-шоттары бойынша қаржы аудару) ҚР ҰБ жасайды. Қажеттілігіне қарай банктер олардың есеп-шоттарындағы қаржы қозғалысы туралы өз клиенттеріне жазбаша хабар жібереді.

Клирингтік есеп-шоттар жүйесі

Төлемдік айналымның тиімділігін арттырудың тиімді тәсілдерінің бірі клиринг - тауарлык-материалдық кұндықтармен жабдықтағаны және есеп айырысулар жөніндегі іс-жүзіндегі төленілген сальдо бойынша ғана төлемдік құжаттары мен заңды тұлғалардың қаражаттық міндеттемелеріне өзара есептемеге енгізуге негізделген колма-қол ақшасыз есеп айырысу жүйесі болып табылады.

Екі жақты ғана емес, сондай-ақ жүйелі көп жақты клирингке - бірдей сомадағы ақшалай міндеттемелерді өзара өтеуге негізделген клирингті жетілдіру үшін кәсіпорындарға алғышарттарға жол ашылады. Клиринг жүйесін дамыту, осы ерекшеліктерді ескере отырып, банктермен, сондай-ақ туралай кәсіпорындармен клирингті ұйымдастыру және жүзеге асыру жөнінде жұмыс жүргізетін құрылымдар жасау болып табылады.

Осы технология негізіне дамыған ақпараттық технологияны және клирингті болжау мен оңтайландырудың арнайы әдістемелеріне негізделген озара байланысты қаражаттық міндеттемелерді барынша және екіжақты тиімді түрде өтеу принциптері алынған. Осы бағыттағы жұмыс тәжірибесі

көрсеткендей жұмыс тиімділігі мыналарда болып табылады:

- есеп айырысулар және төлемдердің дер уақытта түсуі тұрақтанады;

- айналым қаржылар айналымы жеделдейді және кәсіпорындардың

пайда әкелуін арттыру, кредиттік эмиссияны кеміту;

- ақшалай қаражат тартпай-ақ кәсіпорындардың қажетті материалдық

ресурстармен қызметтердің 20-30 пайызын алу;

төлемдер бойынша құжаттар айналымы көлемін кеміту және төлемдік құжаттардың айналым мерзімін қысқарту.

Құнды қағаздармен жабдықтау жүйесі

1.1. Үлкен ондық елдеріндегі жүйені талдау

Үлкен ондық елдеріндегі қалыптасқан жағдайларды талдау мен олардың одан әрі дамуын зерттеу төмендегідей қорытындылар жасауға мүмкіндік береді:

Орталық депозитарияны ұйымдастыру жөнінде:

• орталық депозитарияны құру және оны жеке заңды тұлға ретінде ресімделген дербес құрылымға бөлу іске асырылады. 1922 жылдан 30 Топтың ұсынысы бойынша орталық депозитарияның болуы міндеті болып табылады. Үлкен ондық елдері арасында қазіргі сәтте орталық депозитарий бірқатар елдерде бар: Белгияда (Бельгияда басқа орталық депозитарий жоқ), Нидернланндияда, АҚШ-та, Францияда, Италияда, Жапонияда (мұнда да орталық депозитарий жоқ), алайда келіссөздер мен BIS-тен алынған мәліметтер негізінде барлық европалық елдерде орталық депозитарияларды барлық құрылымдардан бөлуді көздеп отыр. АҚШ пен Жапония қазіргі сәтте әзірше мұнны жоспарламай отыр, алайда АҚШ-тың өзінде тәуелсіз орталық депозитарий мемлекеттік емес құнды қағаздармен жұмыс істеу жөнінде мемлекетті құнды қағаздарды тіркеуден бастады (әзірше ұзақ мерзімде).

• орталық депозитарий инвесторлардың құнды қағаздарының алғашқы делдалдарға тиеслі болып табылатын құнды қағаздарды бөлу принципіне негізделе отырып құрылады.

• үлкен ондық елдерінің орталық депозитариялары осы орталық депозитарийда тіркелген құнды қағаздарды сату-сатып алу жөніндегі тараптардың мәмілелерін білдіретін «жабық» (lock-in) принцип негізінде құрылады және оның мекен жайына мәміле жасалғандығы туралы хабар жібереді. Қалғандарының бәрін орталық депозитарий өзіне алады.

Клирингпен есеп айырысу жүйелерін ұйымдастыру бойынша:

• Құнды қағаздар жөніндегі есеп айырысулардың барлык жүйелері алғашкы делдалдар арасында, сондай-ақ қор биржаларында жасалған тура мәмілелерді өңдей алады.

• Іс-жүзінде барлық жүйелерде құнды қағаздар жөніндегі гросс-есеп айырысу жүйелеріне басымдылық беріледі. Барлық елдер арасында тек Бельгияда ғана құнды қағаздар бойынша көп қырлы неттинг жасалады. Қалған барлық елдерде гросс - есеп айырысулар түскен мәмілелер бойынша ғана іске асырылады.

• Құнды қағаздар жөніндегі клиринг және есеп айрысулар жүйесінің болжамды дамуы:

- Рыногтардың ұсыныс бойынша дамуы /қүнды қағаздарды алуға қарай.

- Мақсатқа сай келетін кажетті жағдайларда құнды қағаздар жөніндегі көп қырлы нетто-есеп айырысуларды ұйымдастыру.

• Барлық елдерде ГЦБ бойынша операциялар көлемінің басым бөлігі алғашқы делдалдар арасындағы турра мәмілелер арқылы жасалады.

• Төлем жүйесі мен құнды қағаздармен жабдықтау жүйесі, әдетте өзара тығыз байланысты түрлі екі жүйеге бөлінеді.

• «Жабдықтауға қарсы көлем» принципіндегі жүйені ұйымдастыру ілгеріде төмендегі тұрпатта болады:

Құнды қағаздармен жабдықтау жүйесі, әдетте орталық банктікі болады жәнге сол арқылы басқарылады – бұл ірі сомаларды аудару жүйесі – RTGS.

Осы екі жүйе бір бірімен тығыз байланыса отырып құнды қағаздар үшін «жабдықтауға қарсы төлем» принципін іске асырады.

Жүйеге енуді ұйымдастыру жөнінде

• Көптеген елдерде құнды қағаздар жөніндегі есеп айырысулар жүйесіне ену құқын, алғашқы делджал мәртебесін банктар ғана иеленіп қоймады, сондай-ақ оны басқа да банктік емес қаржы ұйымдары – зейнетақы қорлары, сақтандыру компаниялары және басқалар иеленеді.

1.2. Қазақстан Республикасының құнды қағаздар мен жабдықтау жүесі

ҚҚЖЖ Қазақстан Республикасының мемлекеттік құнды қағаздар бойынша есеп айырысулар жүзеге асыру үшін арналған.

ҚҚЖЖ төмендегі принциптерге сәйкес жұмыс істеуге тиіс:

• ҚҚЖЖ Мемлекеттік Құнды Қағаздар (МҚҚ) бойынша есеп айырысулар жөніндегі «жабықатуға қарсы төлем» принципі бойынша жұмыс істеу тиіс.

• ҚҚЖЖ биржалық, сондай-ақ баржадан тыс рыногтарда МҚҚ-мен жабдықтау жөніндегі есеп айырысуларды қамтамасыз етуі тиіс

• ҚҚЖЖ Қазақстан Республикасының бар аумағында МҚҚ-мен жабдықтау жөніндегі есеп айырысуларды қамтамасыз етулері тиіс.

• ҚҚЖЖ санкцияланбаған енуден немесе жойылып кетуден ақпараттарды қайталаудан (қазіргі жағдайдағы барынша мүмкіндікке қарай) сенімді қорғалған болуы тиіс.

• ҚҚЖЖ барынша автоматтандырылған болуы тиіс (қолданылып жүрген жағдайда, мүмкіндігіне қарай)

• ҚҚЖЖ кез келген сәтте жүйеге ену хақы бар оператарлардың талаптары бойынша жасалған мәмілелер туралы ақпараттар беруі тиіс.

• ҚҚЖЖ депозитарилар сандай-ақ делдалдар жүйесі арқылы өтетін барлық хабарларды тіркеу журналын жүргізуі тиіс. Іс жүзінде бұл МОБ (ГЦБ) арқылы жүргізілетін есеп айырысуларды, яғни оның барлық қызметін тіркеу болып табылады.

• Қүнды қағаздар бойынша ақтық есеп айырысу сатушының есеп шотынан МОБ (ГЦБ)-тен сатып алушының есеп шотына аудару сәтінен басталады.

ТҮЙІН

Жоғарыда баяндалғандардың барлығын қорытындылай келіп қолма-қол есеп айырысу жүйесін ұйымдастырудың негізгі тұжырымдамалық қағидаларын атай кету қажет:

1. Төлемеушілік дағдарысы, проблемасы жедел шешімдерді талап етеді.

2. Төлемдер жүйесінің операторы Қатысушылар арасындағы банкаралық есеп айырысу орталығы болып табылады.

3. ҚҚАЕАЖ өзара байланысты екі ұлкен жүйеден: үлкен көлемдер сомасын аудару жүйесі және үшінші тараптардың аударым жүйелерінің тұруы тиіс.

4. ҚҚАЕАЖ экономиканың түрлі салаларында банктік істерде, қаржы саласында пайдаланылатын төлемдік құралдар жиынтығын сондай-ақ жаңа жаңалықтарды ендіруге мүмкіндік беретін ақпараттық технологияларды қамтулары тиіс.

5. Жүйелерді ұйымдастыру және оның қызмет принциптері ұзақ мерзімді төлем жүйелеріне енгізілетін негізгі принциптерге сәйкес болуы тиіс.

6. Клирингтік палаталар құру және дамыту қажет.

7. Жаңа төлемдік құралдарды (вексель, чек, пластикалық кәртішкелер) дамыту ұйымдастыру төлемсіздік проблемаларын шешуге және төлемдер жүйесін жетілдіруге оң әсерін тигізуге тиіс.

8. Жаңа төлемдік құралдарды ескере отырып, қолма-қол есеп айырысуларды ұйымдастыру төлемсіздік проблемаларын шешуге және төлемдер жүйесін жетілдіруге оң әсерін тигізуге тиіс.