Екібастұз қаласының дизайн-кодын бекіту туралы

Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару туралы» Заңының 6-бабы 1-тармағының 14) тармақшасына сәйкес, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2021 жылғы 16 қарашадағы № 819 қаулысымен бекітілген Павлодар облысының Екібастұз қаласын әлеуметтік-экономикалық дамытудың 2021 – 2025 жылдарға арналған кешенді жоспарының 2-тармағын іске асыру мақсатында Екібастұз қалалық мәслихаты ШЕШІМ ҚАБЫЛДАДЫ:

1. Екібастұз қаласының дизайн-коды осы шешімнің қосымшасына сәйкес бекітілсін.

2. Осы шешім оның алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі.

Екібастұз қалалық мәслихатының төрағасы

Н. Макраев

Екібастұз қаласы мәслихатының

2025 жылғы 29 желтоқсандағы

№ 307/39 шешіміне

қосымша

Екібастұз қаласының ДИЗАЙН-КОДЫ

2025 жылы

Мазмұны

1. Кіріспе бөлім

• Жалпы ережелер мен мақсаттар

• Мәселелер

• Дизайн-кодтың міндеттері мен құрылымы

2. Негізгі бөлім

• 1-блок — Билбордтар мен ірі форматты жарнама

• 2-блок — Тұрғын үй қорының коммерциялық үй-жайлары

• 3-блок — Маңдайшалар мен жарнама

• 4-блок — Тұрғын үй қорының қасбеттері

• 5-блок — Көгалдандыру

• 6-блок — Шағын сәулет нысандары мен көше жабдықтары

o 6.1. Аялдама павильондары

o 6.2. Ұсақ саудаға арналған дүңгіршектер мен павильондар

o 6.3. Орындықтар, қоқыс жәшіктері және көше жиһазы

o 6.4. Дуалдар мен қоршаулар

o 6.5. Көше аттракциондары (күш өлшегіштер, шағын батуттар және т.б.)

o 6.6. Постаматтар (тапсырысты беру автоматтары)

• 7-блок — Жол навигациясы және қауіпсіздік

o 7.1. Көше көрсеткіштері мен навигация

o 7.2. Боллардтар мен қауіпсіздік белгілері

o 7.3. Жүріп-тұруы шектеулі топтарға арналған инфрақұрылым

o 7.4. Велосипед инфрақұрылымы

o 7.5. Бағдаршамдар мен тіректер

• 8-блок — Спорттық және ойын инфрақұрылымы

• 9-блок — Қалалық ортаны жарықтандыру

• 10-блок — Жол жабындары

• 11-блок — Жазғы террасалар мен демалыс алаңдары

• 12-блок — Көшелердің санаттары және картограмма

3. Қорытынды бөлім

• Енгізуде күтілетін нәтижелер

• Іске асыру және бақылау тетігі

• Меншік иелері мен бизнестің назарына ұсыныстар

• Коммерциялық үй-жайлардың иелерін тартудың қысқаша тетігі

• Қосымшалар

Кіріспе бөлім

1. Жалпы ережелер мен мақсаттар

Екібастұз қаласының дизайн-коды — бұл үйлесімді әрі эстетикалық сәулет келбетін, жайлы, қолжетімді және қауіпсіз қалалық ортаны қалыптастыруға бағытталған ғимараттар мен құрылыстардың қасбеттері, абаттандыру, маңдайшалар және ақпараттық көрсеткіштер, шағын сәулет элементтері мен қалалық инфрақұрылым бөлшектерінен қалалық кеңістіктің міндетті визуалды келбетін реттейтін талаптар жиынтығы.

Негізгі мақсаттар:

• біртұтас сәулет және көрнекі келбет қалыптастыру;

• қалалық ортаның сапасы мен қауіпсіздігін арттыру;

• көшелердің, аула мен қоғамдық кеңістіктердің эстетикасы мен функционалдығын жақсарту;

• қала тұрғындарына, инвесторлар мен туристерге тартымды имидж қалыптастыру;

• Екібастұз климатына бейімделген ұзақ мерзімді шешімдер енгізу.

Бұл құжат жергілікті өзін-өзі басқару органдары, жобалаушылар, құрылысшылар, коммерциялық үй-жайлардың, жарнамалық конструкциялар иелері мен коммуналдық қызметтер үшін міндетті болып табылады.

2. Мәселелер

Қазіргі Екібастұз онжылдықтар бойы біртұтас сәулет стандартысыз дамыды. Соның нәтижесінде қала көрінісі хаотикалық «пэчворкке» ұқсап, түрлі-түсті қасбеттер, ретсіз салынған жапсаржайлар, сәнсіз маңдайшалар мен ескірген конструкциялар байқалады.

• Қасбеттері жөнделмеген, балкондары үйлесімсіз қапталған және кабельдері босап қалған панельді үйлер.

• Ретсіз маңдайшалар мен жапсаржай салынған дүкендер.

• Әртүрлі форматтағы және дәуірдегі аялдамалар мен кіші сәулеттік нысандар.

• Жай ғана көгалдандыру мен ойық жерлер.

• Ойылып қалған жол жабындары мен ескірген жарықтандыру.

• Нашар көрінетін навигация.

Осының барлығы қала қараусыз қалғандай әсер қалдырады. Біртұтас ереже қолданылмаса, ретсіздік күшейіп, қала толықтай өзінің тартымдылығын жоғалту қаупіне ұшырайды.

2. Дизайн-кодтың міндеттері мен құрылымы

Осы мәселелерді шешу үшін құжат мыналарды анықтайды:

• Қасбеттерге, маңдайшаларға, кіші сәулет нысандарына, көгалдандыруға, жарықтандыруға және навигацияға арналған біртұтас стандарттар.

• Материалдар мен түстер палитрасы — рұқсат етілген және тыйым салынған нұсқалар.

• Көше кеңістігін ұйымдастыру — жарнама, павильондар және абаттандыру элементтерін орналастыру ережелері.

• Жайлылық пен қауіпсіздік — барлық топтағы тұрғындардың қажеттіліктерін ескеру.

• Шешімдердің ұзақ мерзімділігі — артық күтімді қажет етпейтін тұрақты конструкциялар мен материалдарды қолдану.

Дизайн-код тақырыптық блоктардан тұрады: жарнама мен қасбеттер, көгалдандыру, кіші сәулет нысандары, навигация, спорттық және балалар аймақтары, жарықтандыру, жол жабындары, жазғы террасалар. Әрбір блок келесі бөлімдерді қамтиды: кіріспе, мәселелер, шешімдер, бұзушылықтарды жою, «бұған дейін/кейін» мысалдары және практикалық ұсыныстар.

1. Билбордтар мен ірі форматты жарнама

Кіріспе

Ірі форматты жарнама — қалалық ортадағы ең көзге түсетін элементтердің бірі, көшелер мен ғимараттардың көрінісіне әсер етеді.

Екібастұзда ол көбіне ретсіз орнатылады: қаланың сәулеттік келбетін бұзатын әртүрлі форматтар, материалдар, биіктіктер және көзге оғаш көрінетін түстер мен баннерлер.

Біртұтас ережелер болмаған жағдайда, жарнамалық конструкциялар көшелерді «көрнекі шуға» айналдырып, қаланың тартымдылығын жоғалтады.

Блоктың мақсаты — билбордтардың сыртқы көрінісі мен орналастыруын жүйелеу, оларды хаостың көзі емес, коммуникация құралы ретінде сәулетпен үйлесімді етіп орналастыру.

▼ Мәселе

Екібастұз қаласындағы көшедегі жарнамалық конструкциялардың бүгінгі жағдайы:

• моральдық және заттық тұрғыдан ескірген;

• өте тығыз орналастырылған — аралығы 33–44 метр;

• қолайсыз жерлерге орнатылған, мысалы:

o қиылыстар мен жаяу жүргіншілер өткелдерінің жанында;

o аула, автотұрақ және ЖМБ-нің кіре берісі мен шыға берісінде;

o заманауи ғимараттар мен қоғамдық инфрақұрылым объектілерінің қасбеттерін жауып, олардың алдында орнатылған.

❗ Бұл факторлар көрнекі шу тудырып, қалада бағдарлануды қиындатады, сәулеттік ортаны қабылдауды бұрмалайды және кейбір жағдайларда жол қауіпсіздігіне қауіп төндіреді.

Қазіргі проблемалардың мысалдары:

☑ Шешім

A. Ескі қалқандарды толық ауыстыру

Барлық 3×6 м және 6×3 м форматтағы, металл каркастан жасалған және баннері тартылған ескі конструкциялар міндетті түрде алынып тасталуы немесе көркемдік тұрғыдан үйлесімді, әрі қауіпсіз заманауи конструкциялармен ауыстырылуы қажет.

Не үшін ауыстыру қажет:

• ❌ Моральдық және заттық ескіргендік — конструкциялар қаланың заманауи келбетімен көрнекі және құрылымдық тұрғыдан сәйкес келмейді.

• ❌ Көрнекі шу — ірі қалқандар көріністі жауып, көшенің кеңістіктік үйлесімін бұзып, қалалық ортаны қабылдауға кедергі жасайды.

• ❌ Сәулетке қайшылық — олар ғимараттар мен қоғамдық нысандардың қасбеттерімен бәсекелесіп, үйлесімділікті бұзады.

• ❌ Эстетикалық деңгейдің төмендігі — матадан жасалған баннерлер түсін жоғалтып, тозады, монтажды жақтаулары тотығады, стильдік рет жоқ.

☑ Ұсынылатын стандарт — заманауи конструкциялар:

• Шыныланған ситибордтар — айқын геометриялы, кірістірілген жарықтандыруы бар және жоғары сапада орындалған 3×4 м дейінгі формат,

• Тігінен орнатылатын пилондар — 1,4×2 м дейінгі формат, аялдамалар мен жаяу жүргіншілер аймақтарында қолданылады.

• Шағын пилондар — навигация, афишалар мен әлеуметтік ақпаратқа арналған 1×1,5 м дейінгі формат.

♦ Жаңа конструкциялардың артықшылықтары:

• ☑ Заманауи көрініс — қаланың XXI ғасырдағы бейнесіне сәйкес біртұтас визуалды ортаны қалыптастырады.

• ☑ Ықшамдылық — кеңістікті артық жүктемей, сәулетке қайшылық тудырмайды.

• ☑ Қауіпсіздік — оңтайлы биіктігі (3,5 м дейін) қозғалысқа және көрініске кедергі келтірмейді.

• ☑ Жоғары сапалы материалдар — шыны, металл, кірістірілген жарықтандыру, ұзақ мерзімділік.

• ☑ Қызмет көрсету тиімділігі — баннерлерді жиі ауыстыруды қажет етпейді, ауа райына төзімді.

• ☑ Ландшафпен үйлесімді интеграция — көшелерге, алаңдарға және маңызды аймақтарға үйлесіп кетеді.

📌 Барлық жаңа конструкциялар қаланың дизайн-кодымен бекітілген: форматқа, материалдарға, түстер үйлесіміне және арақашықтықтарға сәйкес бірыңғай стильде жобаланып, орналастырылады.

☑ B. Конструкция санаттары және орналастыру ережелері

♦ 1- санат: Ескірген билбордтар (3×6 м және 6×3 м)

📌 Баннерлік жарнамаға арналған ескі типтегі ірі конструкциялар,

⛔ Толығымен ауыстыруға немесе бұзып шығаруға жатады

Қағида:

• Конструкциялардың ара қашықтығы – кемінде 100 м;

• Тыйым салынады:

o бір-біріне қарсы орнату;

o 30 м-ден жақын орналастыру;

o жаяу жүргінші өткелдерінен 20 м-ден жақын орналастыру;

o кіру/шығу жолдарынан 25 м-ден жақын орналастыру;

o егер конструкция ғимарат қасбеттерін немесе сәулеттік нысандарды жауып тұрса

♦ 2-санат: Заманауи конструкциялар — ситибордтар және тік пилондар

📌 Қалалық ортаға орналастыруға арналған негізгі тип

☑ Қала үшін басым стандарт болып табылады

Қағида:

• Конструкциялар арасындағы ара қашықтық — кемінде 50 м;

• Ұсынылатын форматтар:

o Ситибордтар — 3×4 м дейін;

o Пилондар — 1,4×2 м дейін;

• Тыйым салынады:

o бір көшенің осінде симметриялық орналастыру;

o қиылыстардан 30 м-ден жақын орналастыру;

o жаяу жүргіншілерден 20 м-ден жақын орналастыру;

o шығу жолдары, ЖМҚ станциялары және автотұрақтарға 25 м-ден жақын орналастыру;

o егер конструкция сәулетпен бәсекелестік жасаса.

📌 Пилондар мен ситибордтар бір санатқа жатады және бірдей реттеледі.

♦ 3-санат: Шағын пилондар (1×1,5 м дейін)

📌 Навигация, афиша және әлеуметтік ақпаратқа арналған

🔍 Қоғамдық және жаяу жүргінші аймақтарында қолданылады

Қағида:

• Конструкциялардың ара қашықтығы — кемінде 30 м

• Орналастыру — тек жаяу жүргінші аймақтарында, скверлерде, мекемелер жанында

🌍 Астанадан мысал

Астанада бірыңғай форматтағы шынылатылған ситибордтар мен пилондар жүйесі сәтті енгізілген. Олар қауіпсіз ара қашықтықта орналастырылады, ішкі жарықтандыруы бар және сәулетке зиян келтірмей көшелік ортаға ұқыпты біріктірілген.

Ескі билбордтар орналасқан көше (бұған дейін) → Заманауи ситибордтар (кейін)

Үйлесімді жарнама - қала көркі.

Ескі конструкцияларды пилондарға ауыстыру

Бұған дейін: Металл каркасқа орнатылған баннерлі тақтайша

Кейін: Шыныландырылған пилон, қалалық орта үшін ықшам әрі қауіпсіз

📊 Салыстырмалы кесте: ескі билбордтар ↔ заманауи конструкциялар

☑ Енгізуде күтілетін әсер:

• 📉 Көше көрінісінің визуалды жүктемесін азайту;

• 🏛️ Ғимарат қасбеттерін босату және сәулеттік құндылығын арттыру;

• 🚶 Жол қозғалысы мен жаяу жүргіншілердің қауіпсіздігін арттыру;

• 🌆 Қаланың заманауи көрнекті бейнесін қалыптастыру;

• 🧭 Қалалық навигация мен бағдарлануды жақсарту;

• 💰 Қаланың инвестициялық тартымдылығы мен имиджін арттыру.

2. Тұрғын үй қорындағы коммерциялық үй-жайлар

▼ 2.1. Мәселе

Жыл сайын Екібастұз қаласында тұрғын үйлердегі коммерциялық нысандар саны артуда: дүкендер, дәріханалар, сұлулық салондары және кеңселер көпқабатты үйлердің бірінші қабатын және кейбір екіқабатты үйлерді иеленуде. Қалалық ортаға үйлесіп ықпалдасудың орнына, бұл объектілер көбінесе бақылаусыз және жүйесіз түрде орналастырылады.

• жапсаржайлар әртүрлі тереңдікпен, биіктікпен және материалдармен жасалады;

• қасбеттер баннерлермен, пленкалар және жапсырмалармен жабылады;

• маңдайшалар әртүрлі негіздермен және көмескі ашық жарықтандырумен әртүрлі биіктікте орналастырылады;

• стиль, түс, геометрия және логика жоқ.

Тіпті үйдің негізгі көлеміне енетін жапсарлас салынған үй-жайлар да осы визуалды шулы ортаға айналады: біреу қасбетті ПВХ панельдермен қаптаған, біреу витрина жапқан, біреу лайтбокс немесе көзге оғаш тақтайша іліп қойған.

➡️ Осының барлығы көше мен ғимараттардың келбетін бұзып, қаланы бөлшектенген, күтімсіз және визуалды түрде агрессивті етеді.

❗ Егер қатаң ережелерді қазір енгізбесек, 5–10 жылдың ішінде бақылаусыз салынған коммерциялық құрылыс және қасбеттердің көрнекі ластануы қалыпты жағдайға айналады. Қалалық орта басқарылмайтын түрде қалпын жоғалта бастайды.

Әркім дүкенді өз қалауы бойынша салып, ғимарат өзінің келбетін жоғалтты.

2.2. ☑ Шешім

Бұл блок тұрғын үй қорындағы барлық коммерциялық нысандар үшін:

• олар ғимаратқа жапсарлас салынған ба, әлде кіріктірілген бе;

• олар бұрын безендірілген бе, әлде болашақта безендіріле ме тәуелсіз түрде біртұтас сәулеттік стандарт енгізеді.

Мақсат:

• Қасбеттерді, төсемдерді, витриналарды және маңдайшаларды безендіруде біртұтас стильді белгілеу;

• Қаланың сәулеттік қалпын қорғау;

• Ескі нысандарды жаңарту үшін түсінікті және қолдануға ыңғайлы механизм жасау.

Бір жоба – бір тәртіпте үйлескен ғимарат

2.3. Реттелетін нысан

Бұл блок тұрғын үй қорындағы барлық коммерциялық нысандарға, қосымша құрылымның бар-жоғына қарамастан қолданылады. Ол мынаны білдіреді:

• егер үй-жайда жапсаржай болса — толық сәулеттік регламент қолданылады;

• егер үй-жай бірінші қабатқа кіріктірілген және ғимарат шегінен шықпаса — оған да мына ережелер қолданылады:

o қасбетті безендіру;

o қаптау материалы;

o төсемнің (сәндік фриз) биіктігі мен түсі;

o витриналардың өлшемдері мен сәндік безендірілуі;

o маңдайша типі және орналастыру орны.

2.4. Қағидат: бір үй — бір дизайн

Бір үйдің қасбетіндегі барлық коммерциялық үй-жайлар біртұтас сәулеттік стильде безендірілуі тиіс.

☑ Әр үй үшін коммерциялық үй-жайларды біртұтас безендіру енгізіледі:

• Біртұтас төсем - сәндік фриз (биіктігі, түсі, материалы);

• Біртұтас маңдайша сызығы (3-блок қар.);

• Кіреберіс топтарының біртұтас форматы: есіктер, шатқалдар және баспалдақтар бір биіктікте;

• Түстер — жайлы, дизайн-код палитрасынан таңдалған;

• ❌ Қасбеттерге ретсіз жапсаржайлар салуға, әртүрлі материалдар мен жапсырмалар қолдануға тыйым салынады.

•

• Бір үй — бір дизайн.

2.5. Дизайнды енгізу және өзгерту

Бастапқы дизайн:

• Сәулет бөлімімен бекітіліп, мақұлданады;

• Барлық ағымдағы және келешекте жалға алушылар үшін міндетті стандарт болып табылады.

Өзгерту мүмкіндігі:

Тек келесі барлық шарттар сақталған жағдайда ғана рұқсат етіледі:

1. Жаңа кешенді дизайн жобасын әзірлеу;

2. Үй-жайдағы барлық меншік иелері/жалдаушылардың келісімі;

3. Сәулет бөлімімен келісу;

4. Қасбеттің барлық бөлігінде бір мезгілде енгізу.

❗ Безендірудің ішінара ауыстырылуы немесе өзгертілуіне рұқсат етілмейді.

2.6. Жапсаржайлардың сәулеттік параметрлері

• Биіктігі: екінші қабат балконының астыңғы шегінен жоғары болмауы тиіс (әдетте 2,7–3,2 м);

• Тереңдігі: қасбеттің бойымен біркелкі, (қабырғадан 2,5 м-ден аспайды);

• Пішіні: қарапайым, шығыңқы элементтер мен «шамшырақтарсыз»;

• Төбесі: тегіс немесе сәл көлбеуленген;

• Материалдар: сылақ, композит, жарқырамайтын бояудан металл;

• ❌ Қолдануға тыйым салынғандар: профлист, сайдинг, баннер, ПВХ, оргстекло.

Жапсаржайдың рұқсат етілген пішіні мен биіктігі: қарапайым геометрия, біркелкі тереңдік, ешқандай жапсырмасыз.

2.7. Сәндік фриз (біртұтас төсем)

• Қасбетке тегіс орнатылады: жапсаржайға да, кіріктірілген үй-жайларға да;

• Биіктігі: 0,5 м;

• Түсі: үймен біркелкі, қасбет түсіне сәйкес немесе бекітілген палитрадан таңдалған;

• Материал: металл, алюкобонд, композит

• Теңестіруі: бір горизонталь сызық бойынша.

Тіпті бір дүкен болса да — төсем бәрібір жасалады. Барлық кейінгі нысандар оны ұстануға міндетті.

2.8. Маңдайшалар

• Тек төсемге орналастырылады;

• Әріптердің биіктігі: 30 см-ге дейін;

• Шрифт: ықшам, оқуға ыңғайлы;

• Түсі: контрастты, келісілген;

• Көмескі жарықтандыру: тек ішкі немесе контражур.

❌ Тыйым салынады:

• Лайтбокстар

• Жылжымалы мәтін жолы

• Пульсациялайтын ақпараттық тақталар

• Баннерлер және өздігінен жабысқақ

2.9. Витриналар

• Ашық, көрінетін болу керек;

• Көлеңкелейтін пленкалар мен жапсырмаларсыз;

• Шыны бетінің 30%-ына дейін графикалық безендіру рұқсат етіледі (ішкі жағынан);

• Терезелердің пропорциясы — қасбет бойымен біркелкі.

2.10. Қолданыстағы нысандар

• Түгендеу жүргізіп, визуалды талдаудан өткізілуі тиіс;

• Өтпелі кезеңде біртұтас стильге келтірілуі қажет;

• Қабырғалық өлшемдерді бұзатын, тыйым салынған материалдарды қолданатын нысандар бұзып шығаруға жатқызылады.

2.11. Жаңа нысандар

• Тек сәулеттік жобаға сәйкес жүзеге асырылады;

• Міндетті түрде қамтиды:

o сәндік фриз

o дұрыс геометриядағы витрина,

o жалпы қасбет құрылымына бағыну;

• Сәулет бөлімі арқылы келісу қажет.

✳️ Жақсартулар

• Келісілген палитрада заманауи материалдарды қолдану (композит, шыны, металл, ағаш);

• Жапсаржайға жасыл желекті қосу (гүлзарлар, кашпо);

• Витриналар мен кіреберіс топтарын жұмсақ сәулеттік көмескі жарықтандыру.

Премиум шешімдер (қымбат нұсқа)

Бизнес мәртебесін айқындағысы келетін және қасбетке инвестиция салуға дайын меншік иелері үшін премиум безендіру нұсқалары рұқсат етіледі.

📌 Шарттары:

• Шешім ғимараттың барлық бірінші қабатын қамтуы тиіс;

• Қаланың сәулетімен келісілген эскиз-жоба міндетті;

• Барлық үй-жай меншік иелерінің келісімі мен қолтаңбалары қажет;

• Түстер жайлы, көз тартпайтын болуы тиіс;

• Барлық маңдайшалар әдеттегідей негізгі ережелерге (3-блок) бағынуы керек.

☑ Қолданылуы ықтимал элементтер:

• Сәндік рейкадан немесе аралас материалдардан жасалған сәндік фриз;

• Терезелер арасындағы қабырғаларды заманауи материалдармен қаптау (HPL, керамогранит, декоративті кірпіш);

• Терезелер мен витриналардың үстіндегі ықшам төбешіктер;

• Біртұтас стильдегі ірі витриналық терезелер;

• Қасбет немесе витриналар үшін біріктірілген жарықтандыру.

2-блоктан күтілетін әсер

☑ Қала көшелерінде сәулеттік тәртіп қалпына келеді.

☑ Көшелер бизнес пен тұрғындарға тартымдырақ болады.

☑ Кәсіпкерлерге таңдау мүмкіндігі беріледі: қолжетімді шешім немесе премиум безендіру, бірақ ретімен.

☑ Әрбір жаңадан жалға алушы жалпы стильге үйлесіп, соны ұстанады.

Жапсаржайдың ретсіздігі → біртұтас стильдегі ұқыпты қасбет.

3. Маңдайшалар мен жарнама

Кіріспе / Мәселе

Маңдайша — өз мәні бойынша бизнестің визиткасы, қала тұрғындарының қалалық ортада тез бағдар алуына көмектесетін құрал: дәріхана, дүкен, дәмхана немесе сервис қай жерде орналасқаны бірден көрінуі тиіс. Дұрыс жасалған маңдайша оңай оқылады, назарды қажетсіз жүктемейді, ғимараттың сәулетін айшықтайды және жайлы әрі көркем қалалық ортаны қалыптастыруға ықпал етеді.

❌ Бүгінде Екібастұзда маңдайшалар өз мәнін жоғалтып, визуалды ретсіздіктің көзіне айналып отыр:

• Негізгі төсемнің өлшемі, түсі және материалы әртүрлі;

• Маңдайшалар әр деңгейде орнатылған: бірі жоғарыда, бірі төменде, кейде терезелер мен сәулеттік элементтерді жауып қалады;

• Көзді ауыртатын қанық, үйлеспейтін палитралар;

• Қашықтықтан оқылмайтын әртүрлі, таңдаусыз алынған шрифттердің көптігі;

• Жыпылықтайтын шамдар, жылжымалы мәтін жолы және көзді шаршататын жарықтандыруды қолдану;

• Бір ғимараттың өзінде бір-бірімен жарысып тұрған 5–6 маңдайшаның қатар орналасуы — нәтижесінде олардың әсері жоғалады.

Таза әрі ретті «көше келбетінің» орнына біз қала тұрғындарына, қаланың өзіне, кәсіпкерлерге де кедергі келтіретін визуалды шуды көреміз. Адамдар нақты дүкенді немесе дәріхананы ажырата алмайды — олардың алдына тек ретсіз орналасқан әріптер мен түстердің жиынтығы ғана шығады.

3.1. Нысанды түріне қарай классификациялау

Барлық маңдайшалар мен жарнамалық құрылымдар нысанның түріне байланысты регламенттеледі:

1. Тұрғын үйлердегі кіріктірілген немесе жапсаржайы бар коммерциялық орындар

→ бірінші қабаттарда орналасқан дүкендер, дәріханалар, кеңселер, салондар

→ қатаң біріздендіру талап етіледі: өлшемі, төсем, орналастыру биіктігі

2. Жеке тұрған нысандар

→ павильондар, киоскілер, дәмханалар, ТҚКС, автожуу орындары, мини-маркеттер

→ жеке стильге рұқсат етіледі, бірақ сәулеттік жүйе сақталуы тиіс.

3.2. Жалпы қағидалар

• Маңдайша — жарнамалық қалқан емес, ол компанияның атауы мен қызмет түрін көрсететін ақпараттық элемент.

• Барлық маңдайшалар мыналарға сай болуы тиіс:

o қасбетке үйлесімді болуы;

o сәулеттік элементтерді жаппау;

o оңай оқылатын, ұстамды әрі ұқыпты болуы;

o көшенің бірізді визуалды стиліне сәйкес келуі.

3.3. Мәселелер

Төсем:

• Биіктігінің әртүрлі болуы → қасбеттік үйлесімнің бұзылуы;

• Түрлі түстер мен әртүрлі материалдардың қолданылуы - түсі мен текстурасының шамадан тыс визуалды «шуын» тудырады.

• ПВХ, баннер, жылтыр материалдарды қолдану → арзан көрініс қалыптастырады.

Маңдайшалар:

• Әріптерінің әртүрлі көлемде болуы → визуалды теңгерімсіздік;

• Келісімдемей тігінен орналастыру → қасбет «шашыраңқы» көрінеді.

3.4. Шешім: сәнді фриз

Сәулеттік фризы жоқ тұрғын үйлерде міндетті элемент ретінде сәнді-фриз (жарнамалық маңдайшаларға арналған біртұтас негіз) енгізіледі. Ол визуалды горизонталь ось қалыптастырып, қасбетті ретке келтіреді.

3.5. Қоса-жалғаса салынған үй-жайларға арналған ережелер

Төсем (сәнді-фриз):

• Биіктігі: 0,5 м

• Түсі: үйге біркелкі, қасбетке сай немесе бекітілген гаммада (сұр, графит, ақшыл сары)

• Материалы: металл, алюкобонд, композит

• ❌ Тыйым салынған: баннерлер, ПВХ, өздігінен жабысқақ материалдар, мата

• Орналастыру: тек біртұтас горизонталь сызықта (биіктік әр үй үшін сәулетпен белгіленеді)

Төсемдегі маңдайша:

• Әріптер: биіктігі бірдей (25–30 см)

• Қаріп: қарапайым, оқуға ыңғайлы, қырсыз

• Орналастыру: төсем ортасында

• Түсі: контрастты, келісілген (ақ, қара, фирмалық)

• Көмескі жарықтандыру: контражур немесе ішкі жарық рұқсат етілген

• ❌ Тыйым салынған: лайтбокстар, жыпылықтайтын жарық, жылжымалы мәтін жолы

Бірізділік ережесі:

Тіпті үйде тек бір коммерциялық нысан орналасқан жағдайда да, қосымша төсем -сәнді- фриз орнату міндетті болып табылады. Болашақта барлық жаңадан жалға алушылар/меншік иелері осы түсті, биіктікті және төсемнің орналасуын сақтауға міндетті.

Өзгерту мүмкіндігі:

Қосымша фриздің түсі мен биіктігі барлық шарттар орындалған жағдайда өзгертілуі мүмкін:

1. Қасбеттің жаңа жобасы дайындалған.

2. Барлық үй-жай иелерінің қолдары алынған.

3. Бюджет жиналып, барлық төсемдер бір уақытта қайта рәсімделуі қамтамасыз етілген.

4. Жоба сәулет бөлімімен бекітілген болуы керек.

❌ Жеке немесе ішінара ауыстыру – тыйым салынған.

3.6. Жеке тұрған нысандарға арналған ережелер

Сәулет:

• Нысан сәулеттік тұрғыдан жеткілікті болса, төсем міндетті емес.

• Маңдайша ғимарат стиліне сай безендірілуі тиіс.

Орналастыру:

• Қасбет көлеміне келістіру.

• Қасбетте, витринада немесе кронштейнда орналастыруға болады.

• Қаріптік немесе көлемдік безендіруге рұқсат етіледі.

Көмескі жарықтандыру:

• Контражур, ішкі, неондық (жыпылықтамайтын)

• ❌ Тыйым салынған: жарық тақталар, жылжымалы мәтін жолы, пульсация

3.7. Орналастыру аймақтары мен өлшемдер

3.9. Келісімдеу

• Барлық маңдайшалар мен төсемдер сәулет бөлімімен келісілуі тиіс.

• Маңдайшаны ауыстыру қайта келісімдеуді қажет етеді.

• Келісілмей ілінген конструкциялар бұзып алуға жатқызылады.

4. Тұрғын үй қасбеттері

Кіріспе

Тұрғын үй қасбеттері — қала «бет-бейнесі», оған қатысты бірінші әсерді қалыптастыратын маңызды элемент. Екібастұзда тұрғын үй қорының басым бөлігі панельді үйлер мен 1960–1990 жылдардағы құрылыстардан тұрады. Көптеген ғимараттар бастапқы көрінісін жоғалтқан: ауабаптағыштар мен спутник антенналары ретсіз орналастырылған, кабельдер босап қалған, балкондардың түстері әртүрлі, материалдар ескірген және бөлшектері тозған. Біртұтас тәсіл болмаған жағдайда қасбеттердің эстетикасы төмендеп, көшелер көзге ұсқынсыз көрінеді.

🔻 Мәселелер мен негізгі шешімдер

1. Кондиционерлер — ретсіз орналастырылған, теңестірілмеген.

2. Спутниктік антенналар, кабельдер және құбырлар — қасбеттерге бекітілген, салбырап қалған немесе қабырға бойымен өтеді, көшеден көрінеді, көріністі бұзады.

3. Тұрғын үйлердің қасбеттерін әртүрлі бояумен безендіру — келісілмеген бояулар.

4. Балкондар мен лоджиялар — әртүрлі материалдармен қапталған (профлист, пластик, фанера).

5. Терезелер мен балкондардағы торлар — көлемді, қауіпсіз емес және сәулеттілікке кері әсерін тигізеді.

6. Эстетикалық тұрғыдан тартымсыз кіреберіс есіктер — бекітілген, тот басқан, ескірген.

Әрбір элементтің үйлесімсіз орналасуы қасбет көрінісін тартымсыз қылып көрсетеді.

🔻 Ауабаптағыштардың ретсіз орнатылуы

Көптеген үйлерде ауабаптағыштар біртұтас жүйесіз орнатылған:

• әртүрлі орындарда — тұрғынға ғана ыңғайлы жерлерде;

• блоктар — әртүрлі өлшемде, түсте, модельде;

• трассалар, сымдар, дренаж құбырлары — қабырғалар бойымен ілулі тұрады, қасбетті жауып қалған, адамдардың басына дейін салбырап, тротуарларға су тамшылайды.

Мұндай монтаж үйдің сәулетін бұзып, қасбетті техникалық коллажға айналдырады.

✅ Решение:

• Тек арнайы белгіленген аймақтарда орнату (терезе астында, бүйір қасбеттерде) — дизайн-жобаға сәйкес;

• Барлық сыртқы блоктар қасбет бойымен тігінен және көлденеңінен түзетіледі;

• Жабдықтың түсі —логотиптер мен жапсырмаларсыз ақ, сұр немесе қасбет түсіне үйлестірілген;

• Барлық трассалар (сымдар, фреондық шлангтар, дренаждар):

o қабырға ішіне немесе көше жақтан көрінбейтін техникалық қорапқа өткізіледі;

o көше жақтан оғаш ештеңе көрінбеуі тиіс;

o кабель- сымдарды ашық қасбетке ілуге тыйым салынады.

❗ Қасбетте көрінетін барлық трассалар, шлангтар, сымдар мен кабельдерді ілуге жол берілмейді және алынып тасталады.

Ауабаптағыштар бұған дейін: құбырлар, сымдар ретсіз, дақтар. кейін: бір қатарда, бәрі жасырылған — қабырғада тәртіп орнаған.

✳️ Жақсартулар

Ауабаптағыштарға арналған қораптар

• Стандартты өлшемдегі және түстегі металл қораптар орнатылады;

• Олар визуалды ластанудан қорғап, орнататын кезде дайын тұрады. Единая линия с корзинами. Кондиционеры — как встроенные, а не налепленные.

🔻 Антенналар, спутниктік табақтар, провайдер блоктары

• Спутниктік антенналар, интернет табақтары, провайдер жәшіктері — балкондарда, күнқағар астында, қабырғаның дәл ортасында орын алған;

• Сымдар қасбет бойымен схемасыз өткізіліп, өрмекші торындай өрілген;

• Логотипі бар электрондық блоктар кіреберіс топтарынан және техникалық аймақтардан шығып тұр.

✅ Шешім:

• Антенналар мен спутниктік табақтарды — біртұтас жүйе аясында тек ғимарат шатырына орналастыру;

• Бекітілген схемаға сәйкес металл антенналық каркасқа орнату;

• Провайдер блоктар мен жәшіктерді — тек кіреберіс ішінде немесе артқы қасбетке орналастыру.

Барлық кабельдер — көше жақтан көрінбейтін тек жасырын арнада өткізіледі.

Бұрын әр балконда бір табақ болса, қазір қасбет таза, жабдық шатырға орналастырылған.

🔻 🎨 Тұрғын үйлердің қасбеттерін түрлі-түсті безендіру

Түс таңдауға арналған ұсыныстар

Тұрғын үй қасбеті — қаланың визуалды көрінісі. Ол «көзге оғаш», сәулетке қайшы келмеуі тиіс, әрі агрессивті түспен көзге түспеуі тиіс. Жайлы, қанық емес табиғи түстерді қолдану ұсынылады, олар:

• көзді шаршатпайды;

• ғимараттың геометриялық формасын айқындайды;

• қаланың сұр климатымен үйлеседі;

• уақыт өте визуалды ескірмейді.

✅ Рұқсат етіледі:

• Ақшыл сары, құм түсті, сұр, терракота, оливка реңктері;

• Жер, тас, құрғақ шөп, ағаш, саз балшық тәрізді табиғи реңктер;

• Жылтырап, жарқырамайтын күңгірт немесе текстуралы түстер.

❌ Тыйым салынады:

• Қышқыл, неон және аса ашық-қанық контраст түстер;

• Жобалық негіздемесіз қолданылған өткір түсті үйлесімдер;

• Жеке панельдерді, элементтерді немесе қабаттарды өз бетімен қайта бояу.

Түстерді үйлестіру принципі

• Бір қасбетте 3 түстен артық қолданылмайды:

o 1 негізгі түс (фондық)

o 1 қосымша түс (енгізбелер, блоктар)

o 1 акцент түсі (цоколь, төсем, тік сызықтар)

• Акцент түсінің үлесі қасбет аумағының 10–15%-ынан аспауы тиіс.

• Түстер арасындағы ауысу сәулет жіктерінің бойымен жүргізіледі: көлденең сызықтар, секциялардың шекаралары, ғимарат бұрыштары.

• Барлық түстер терезе жақтауларының, витриналар мен маңдайшалардың түсімен үйлесімде таңдалады.

Ұсынылатын түстер тобы

🔹 1-топ — «Оливка–терракота»

• Негізгі түс: ашық оливка реңкі

• Қосымша түс: жылы терракота

• Акцент түсі: қою графит

✔ Ірі секциялары бар панельді үйлерге қолайлы.

✔ Жаңа әрі сәнді көрінеді.

🔹 2-топ — «Жылы құм түсті»

• Негізгі түс: ашық құм реңкі

• Қосымша түс: жұмсақ охра реңкі

• Акцент түсі: жылы шоколад реңкі

✔ Үй ғимаратына «шуақты» және жылы көрініс береді

✔ Ақ терезелермен жақсы үйлеседі

🔹 3-топ — «Жайлы сұр»

• Негізгі түс: ашық сұр

• Қосымша түс: сұр-құм түсті

• Акцент түсі: антрацит немесе дымқыл асфальт реңкі

✔ Қалалық және солтүстік аудандарға қолайлы

✔ Қатаң, бейтарап, заманауи

🔹 4-топ — «Ұстамды көгілдір»

• Негізгі түс: қанық емес көгілдір

• Қосымша түс: ашық сұр немесе түтін реңді көкшіл

• Акцент түсі: графит немесе көміртекті көк

✔ Жайлы, сергітетін көрініс береді

✔ Жаңа салынған немесе қайта жаңартылған аудандарда қолданылады

Жайлы түсті палитра үйді заманауи әрі сәулеттік тұрғыдан үйлесімді етіп көрсетеді.

✳️ Жақсартулар

Қасбетті визуалды түзету

• Панельдер арасындағы тігістер тегістеледі;

• Оның орнына жаңа тұрғын үй кешендеріндегі сияқты жұқа қою сызықтар сызба бойымен жүргізіледі;

✳️ Бұл фибробетон плитасының реңін тудырады.

Панельді үйді заманауи көрініске айналдыру: тігістер жасырылған, өрнек жаңа материалға сай бейімделген.

🔻 Балконды келісімдемей қаптау және шынылау

Балкондар мен лоджиялар — фасадтағы визуалды «шулы» элементтердің негізгі көзі. Көбінесе әрбір меншік иесі оларды өз қалауынша безендірген:

• кейбіреулері балконды профлист немесе пластикпен жапқан;

• басқалары — фанера, брезент, сайдинг қолданған;

• кейбірі кілемдер, торлар, қапшық, тіпті жасыл немесе көк түсті бояуды пайдаланған;

• терезе жақтаулары әртүрлі формада, профильде және реңкте: ақ түстен қоңырға дейін, тікбұрыштан доға тәріздіге дейін;

• кейбір үйлерде балкон қойма сияқты түгел жабылған.

Нәтижесінде — үйдің қасбеті әуесқой сәулеттің ала-құла көрмесіне айналады. Бір үйдің ғимараты сан қилы саяжайлардың жиынтығындай әсер береді.

✅ Шешім:

• Балкондарды қаптау және шынылау тек бекітілген үлгі бойынша жүргізіледі;

• Материалдар: қасбет түсіне сай боялған металл қаңқа, шынылау — ақ немесе графит түсті әйнекпакеттер;

• ❌ Тыйым салынады:

o профлист, фанера, ПВХ, вагон тәрізді қаптама, жақтауы жоқ әйнек;

o мата, баннер, кілем және өзге де бұйымдар;

• Қасбеттегі барлық балкондар бір пішінде, бір түсте және материалы жағынан біркелкі болуы тиіс;

• Күрделі жөндеу барысында балкондар жобалық шешімге сәйкес кешенді түрде қайта жасақталады. Бұған дейін: қасбет конструктор сияқты әртүрлі еді. Кейін: балкондар біркелкі, таза, сәулетпен үйлесімді етіп жасалған.

✳️ Жақсарту жұмыстары

Балкондарды блоктармен қайта шынылау

• Күрделі жөндеу аясында барлық балкондарға әуесқойлықсыз біркелкі заманауи әйнек блоктарын орнатуға болады.

🔻 Мәселе: Терезе мен балкон торлары

Тұрғын үйлерде, әсіресе бірінші және екінші қабаттарда, терезелер мен балкондарға көбіне ірі дәнекерленген торлар қойылады.

• Олардың түсі, пішіні және өрнегі әртүрлі болады;

• Көбіне тот басқан немесе қисайған;

• Көріністі жауып, бөлмені қараңғы етеді;

• Көзге «тұтқынхана» әсерін беріп, үйдің және жалпы көшенің көркін бұзады.

✅ Шешім

• Қасбеттің сәулеттік көркін бұзатын торларды орнатуға тыйым салу;

• Қолданыстағы торлар үшін:

o қасбетті күрделі жөндеу кезінде демонтаж жасау;

o қауіпсіздік қажет болса — заманауи зақымдануға төзімді әйнекпакеттерге немесе ішкі қорғаныш конструкцияларына ауыстыру;

• Тор орнату қажет болған жағдайда:

o форма — только прямая, без узоров и завитков; Пішіні — тек тік, өрнек пен оюсыз;

o түсі — терезе жақтауы немесе қасбет түсімен үйлесімді;

o құрылымы — жеңіл, профильдік құбырдан, артық элементтерсіз.

Бұған дейін: әртүрлі түсті және пішінді тот басқан торлар. Кейін: тор жоқ немесе қасбет түсіне сай жеңіл, ұқыпты құрылым.

✳️ Кіреберіс (кірешектер) топтарын жаңарту

Кіреберіс — үйге кірген тұрғындар мен қонақтардың бірден көзге түсетін бөлігі. Ол көңіл-күйді қалыптастырады, қауіпсіздік пен ұқыптылық сезімін береді.

🔻 Мәселе

• Қапталған металл есіктер, қараңғы әрі жылы сезім тудырмайтындай көрініс береді;

• Профлист, пластик немесе баннерден жасалған әуесқой күнқағарлар;

• Есіктер мен қаптамалардың түсі әртүрлі, үйлеспей тұрғаны;

• Кіреберістегі жарық ескірген немесе мүлде жоқ;

• Әр түрлі форматтағы, оқуға қиын пошта немесе адрес тақтайшалары;

• Кіреберіс қасбетке жапсырылған жарнамалар, хабарландырулар, сымдар мен жабдықтар;

• Іргелес аумақтың күтімсіз болуы, абаттандырусыз күйде қалуы.

✅ Решение

• Есіктер — Жарық өткізетін немесе жартылай әйнектелген (қатты немесе триплекс әйнек), күн сәулесін өткізетін;

• Есіктің түсі — бүкіл үй үшін біркелкі (қою графит, антрацит, қоңыр);

• Күнқағар — үй стандартына сай, профлист пен пластиксіз металл қаңқадан, ағаш немесе композит қаптамамен;

• Жарықтандыру — кешкі жарық датчиктері бар кірістірілген шамдар;

• Мекенжай тақтасы — оқуға ыңғайлы, қаланың фирмалық стилінде жасалған;

• Барлық заңсыз жарнамалар, жапсырмалар және артық ақпарат материалдарын алып тастау;

• Барлық сымдар мен жабдықтар (домофон, камералар) — жасырылған немесе қасбет түсімен сәйкес кабель арнасына орналастырылған;

• Кіреберіс алдындағы алаң — тротуар тақталарымен төселген, абаттандырылған көгал мен таза кеңістік бар.

✳️ Жақсарту

1. Есіктің биіктігі кіреберіс ашылысына сай — ұқыпты металл профильмен мүмкіндігінше жарық өткізгіш;

2. Күнқағар тақтайшалармен қапталған және кірістірілген LED-жарықпен жабдықталған;

3. Мекенжай тақтасы — айқын түсте, көз деңгейінде қасбетке бекітілген, оқуға ыңғайлы;

4. Портал мен қасбеттің түстері біркелкі — өткір түсті ауысуларсыз;

5. Абаттандыру: ұқыпты плитка төселген, тегіс көгал, артық заттарсыз;

6. Бейнебақылау камерасын күнқағар конструкциясына біріктіріп орнату мүмкіндігі.

Заманауи кіреберіс мысалы: жарық өткізгіш есік, көмескі жарықтандырылған ағаш күнқағар, қасбетпен үйлесімді және іргелес аумағы абаттандырылған.

Сәулеттік жақсартулар

✳️ Шатырдың сыртқа шыққан қырларын қаптау

• Шатырдың бойымен сыртқа шыққан бетон плита композит материалымен қапталады.

• Түсі — қасбетпен үйлесімді немесе графит сияқты айқын.

Үй «шатырланды»: қасбет көркемделіп, сәулеттік тұрғыдан айқын көрінеді.

Шатыр қырларын қаптаудың және сәндік сызықтардың схемасы — материал, түс, бекіту тәсілі.

✳️ Тігінен және көлденең акценттер

• Қасбетке — бұрыштарға немесе терезелер арасындағы бөлікке сәндік сызықтар қосуға болады;

• Бұл әсіресе ұзын қасбеті бар үйлерге көркем сызықтық үйлесім мен тәртіп береді.

Ритм пайда болып, визуалды акценттер ғимаратқа ұзындық пен жеңілдік береді.

♦ 4-блок — Тұрғын үй қасбеттері

Күтілетін әсер

Үйлер ескірген және әркелкі көріну қалпынан арылады. Балкондар, ауабаптағыштар және әйнектеу бір стильде үйлесіп, касбеттер ұқыпты көрінеді. Қала күтімді әрі заманауи көрінеді, ал тұрғындар өз үйіне мақтанышпен қарайтын болады.

5. Көгалдандыру және абаттандыру

Кіріспе

Көгалдандыру — бұл жай ғана безендіру емес, ол жайлы қалалық орта мен қолайлы микроклимат қалыптастырудың маңызды элементі. Екібастұз климатында өсімдіктер қатты температура ауытқуларына, желдің әсеріне, шаңға және шектеулі ылғалдылыққа ұшырайды, сондықтан өсімдік отырғызулар мұқият ойластырылып, бейімделген болуы керек.

Бүгінгі таңда Қазақстанның ірі қалаларында, соның ішінде Астанада, бұрынғы кәдімгі көпшілікке арналған шайырлы үйеңкі және басқа да біртектес ағаштардан гөрі әртүрлі әрі сәндік түрлер кеңінен қолданылады.

▼ Мәселе

• Біртекті ағаш қатарлары (шайырлы үйеңкі, ескі теректер) қалалық жасыл желекті біркелкі етеді;

• Уақытында ауыстырылмаған ескірген, ауру немесе қауіпті ағаштар;

• Көгалдар мен гүлзарларды үйлестіріп отырғызбау;

• Саябақтар мен скверлерде сәндік және айқын ерекшеленетін көріністің жоқтығы;

• Қате отырғызу (өте тығыз, бұтақтарын қалыпқа келтірмей);

• Неустойчивые виды, плохо переносящие местный климат. Жергілікті климатқа төзімділігі төмен, тұрақсыз ағаш түрлері.

Біртекті жасыл желек ерекше көркемдік бермей, тартымдылығын жоғалтады.

☑ Шешім (жаңа норма, Астана тәжірибесі + дендроплан деректері)

Негізгі жасыл желек жасау үшін бұрыннан тексерілген, Астанада қолданылатын және Екібастұздың дендропланына енгізілген түрлерді пайдалану:

• Ағаштар: канадалық қарағай, қарағай (тәрізді емен), ұсақ жапырақты терек, акация (робиния), сібір кедрі, ұсақ жапырақты липа;

• Бұталар: венгр сирені, жимолость, ағаш тәрізді карагана, спирея, барбарис, қарақат;

Ағаш егу схемалары (дендропланға сәйкес):

• Ағаштар – жеке және биогруппалар ретінде 3–5 данадан, бұтақтар арасы 4–6 м;

• Бұталар – топтармен, өсімдікпен қоршау, өсімдіктер арасы 0,5–1 м;

• Гүлзарлар – модульдік, маусымдық композицияларды ауыстыру арқылы.

Техникалық талаптар (дендропланға сәйкес):

• Техникалық талаптар (дендропланға сәйкес): құнарлы топырақ жеткізу, қорғаныш қабат жасау, суару жүйесін орнату, ағаш діңдерін қорғау.

✳️ ☐ Жақсартулар (саябақтар мен скверлердің бірегейлі болуы үшін)

Стандартты түрлерге қосымша ретінде, қаланың өзіндік бейнесін қалыптастыратын декоративті және сирек кездесетін өсімдіктерді ұсыну.

1. Zelkova serrata (жапон зельковасы)

Тік діңді, жапырақтарының күзгі түсі жарқын болатын сәндік жапырақты ағаш. Гүлзарлар, орталық саябақтар және жаяу желекжолдары үшін қолайлы. Қалалық ортаға және температураның ауытқуына төзімді.

2. Corylus colurna (түрік жаңғағы)

Жайқалған, дөңгеленген пішінді тығыз жапырақты орташа биіктіктегі ағаш. Көлеңке береді, құрғақшылық пен ластанған ауаға төзімді. Саябақтардағы көлеңкелі аймақтар мен тыныш көшелер бойына отырғызуға қолайлы.

3. Malussieversii (Сиверс жабайы алмасы)

Көктемде таман өңін төгіп, нәзік гүлдерімен құлпыратын жеуге жарамды жемістері бар жергілікті ағаш түрі. Гүлзарлар, аулалар және табиғи аймақтар үшін ұсынылады, құстар мен пайдалы жәндіктерді тартады.

4. Tamarix spp.(тамарикс)

Ақ немесе қызғылт гүлдері бар бұта немесе шағын ағаш. Құрғақшылыққа төзімді, тұзды топырақта өседі. Жағалауларды, еңістерді және желді аумақтарды көгалдандыру үшін тиімді.

5. Prunus fruticosa (дала шиесі)

Көктемде ақ немесе қызғылт гүл ашатын аласа бұта. Жемістері ашық түсті. Жасыл өсінділер үшін, кеңістікті және сәндік композицияларды аймақтарға бөлу үшін пайдаланылады.

6. Caragana arborescens(сібір карағаны)

Көктемде сары гүлдейтін, құрғақшылық пен аз мөлшерлі топыраққа төзімді тығыз бұта. Жел тосқауыл жолағын құруға, еңістерді бекітуге және «жасыл қабырға» ретінде пайдалануға қолайлы.

📍 Ұсынылатын орналастыру аймақтары

● Орталық саябақтар мен гүлзарлар – акценттік композициялар үшін

● Мәдени нысандар мен алаңдар маңы – есте қаларлық келбет үшін

● Жаяу жүргіншілер бағыттары – маусымдық түстер мен текстуралардың алмасуын қамтамасыз ету үшін

💡 Күтілетін әсер

Қалада әртүрлі, эстетикалық және төзімді жасыл инфрақұрылым қалыптасады.

Жаяу жүргіншілер аймақтары, саябақтар мен көшелер жайлы әрі әсем болады.

Екібастұз тек өндірістік қала ретінде ғана емес, заманауи, күтіп-ұсталатын, жасыл кеңістік ретінде танылатын болады.

6. Шағын сәулеттік нысандар және көше жабдықтары

Кіріспе

Шағын сәулеттік нысандар (ШСН) мен көше жабдықтары – қалалық ортаны жаяу жүргіншілер деңгейіндегі жайлылығын айқындайтын элементтердің жиынтығы.

Оларға аялдама павильондары, дүңгіршектер, орындықтар, қоқыс жәшіктері, қоршаулар, көше шамдары және тұрғындар үшін жайлылық пен қауіпсіздікті қамтамасыз ететін өзге де нысандар жатады.

Қазіргі таңда Екібастұзда мұндай элементтердің көпшілігі ретсіз орнатылған:пішіндері, түстері, материалдары әртүрлі; тозу деңгейі біркелкі емес; кейбірі қаланың сәулеттік келбетіне мүлде үйлеспейді.

Бірегей стильдің болмауы визуалдық жайсыздық тудырады, қозғалысқа кедергі келтіреді және көшелердің жалпы көрінісін нашарлатады.

Бұл бөлімнің міндеттері – Екібастұз қаласының абаттандыру тұжырымдамасына сәйкес барлық ШСН мен көше жабдықтарына бірыңғай стандарттар енгізу.

o қаланың біртұтас визуалды кодын қалыптастыру;

o жаяу жүргіншілердің жайлылығы мен қауіпсіздігін арттыру;

o элементтердің беріктігі мен функционалдығын қамтамасыз ету;

o оларды Екібастұзды абаттандырудың жалпы тұжырымдамасына кіріктіру.

6.1. Аялдама павильондары

▼ Проблема

Екібастұздағы аялдама павильондарының басым бөлігі ескірген және көшелердің келбетін бұзады.

Екі түрлі проблема туындайды:

1) Қала орталығында– жартылай жабық «үңгірлерді» еске түсіретін ауыр, кірпіш және бетоннан салынған аялдамалар

o ауыр және күңгірт көрінеді;

o көріну мүмкіндігін шектейді, қауіпсіздік сезімін тудырады;

o қоқыс жиналады, граффити салу орнына айналады;

o жүргізушілер мен жаяу жүргіншілер байқалмайды.

2) Шет аймақтарда – профтөсемнен жасалған арзан аялдамалар

o контейнер боксы немесе қоршау секілді көрінеді;

o тез тот басады, түсі кетеді;

o көшеге көріністі толық жауып, жолаушыларды оқшаулайды.

Аялдама бункер немесе қоқыс боксы сияқты болмауы тиіс.

Шешім (барлық аялдамаларға арналған бірыңғай стандарт)

Қаланың барлық аялдамалары жаңа, заманауи павильондармен толық ауыстырылуы тиіс.

☑ Негізгі талаптар

● Қаңқасы – металл (болат/алюминий), қаланың стандартты түсімен үйлесетін ұнтақ бояумен (қара-графит, қара, антрацит) боялады.

● Төбе жабындысы – композит, поликарбонат немесе шыны (УК қорғанышымен).

● Бүйір панельдері –ашық( шыны, триплекс) немесе перфорацияланған металл.

● Міндетті элементтер –эргономикалық орындық, мүгедектігі бар адамдарға арналған орын, қоқыс жәшіктері, кесте жазылған тақташа, жарықтандыру.

● Бірыңғай қалалық дизайн: орталық пен шет аймақ үшін бір стиль, тек өлшем мен бөлшектерінде айырмашылық болады.

● Ашықтық пен қауіпсіздік – панельдер толық көріністі және желдетуді қамтамасыз етеді, кешкі уақытта көмескі жарық қосылады.

● Навигацияны интеграциялау – қала картасына арналған орын, маршруттар туралы ақпарат, QR-кодтар.

● Вандализмге төзімділік – материалдар граффитиге, соққыға және отқа төзімді, ал зақымдалған бөліктерді оңай ауыстыруға болады.

● Жайлылық – ашықтығын сақтай отырып жел мен жауын-шашыннан қорғау, бөлгіштері бар эргономикалық орындықтар.

❌ Профтльді төсем, баннерге арналған мата, арзан пластик, кірпіштен салынған құрылысты қолдануға тыйым салынған.

Шыны панельдері бар жеңіл, заманауи павильон.

Салмақты қораптардың орнына жеңіл сәулеттік шешімдер.

Жақсартулар (Екібастұзды ерекшелеу)

✳ Құрылымдардың ақ түсі

• Таза, жеңіл және заманауи көрініс береді.

• Қара түстер басым болатын Қазақстандағы басқа қалалардан Екібастұзды ерекшелейді.

✳ Минималды жарнаманы интеграциялау

• Аялдаманың «қасбетіне» тек логотип немесе бренд атауы орналастырылуына рұқсат етіледі (мысалы, «Dodo», «Дәріхана»).

• Бірдей өлшем мен стиль, ❌ баннерлерсіз, ❌ суреттерсіз.

• Бұл формат «демеушілік» ретінде жұмыс істейді: бизнес минималды жарнама алады, ал қала — аялдаманың тазалығы мен күтімін қамтамасыз етеді.

Барынша аз жарнама — барынша көп стиль.

♨️ ☐ Жылы аялдамалар

Екібастұз климатына сәйкес, жылы аялдамаларды белгіленген жерлерге орнату тиімді.

Орнату бойынша ұсыныстар:

• Қала орталығы, негізгі көлік тораптары;

• Мектептер, ауруханалар, ірі сауда орталықтары жанындағы аялдамалар;

• Жолаушылар ағыны жоғары аудандар.

Құрылым талаптары:

• Толық шыныландыру (триплекс, өңделген шыны);

• Жылыту (инфрақызыл немесе конвектор), желдету;

• Жарықтандыру, Wi-Fi, USB-қуаттағыштар;

• Жол жүру навигациясы және кесте;

• Қозғалысы шектеулі топтарға қолжетімділік.

Неліктен барлық жерде орнатылмайды:

• Орнату және пайдалану шығындарының жоғары болуы;

• Қашық аудандарда вандализмге ұшырау қаупі;

• Тыныш немесе шеткі аудандар үшін жылытылмайтын бірақ жабық павильондар тиімдірек.

Күтілетін әсер

☑ Қала ауыр және көрінісі сәл нашар аялдамалардан арылтады.

☑ Біртұтас стандарт пайда болады, ол ыңғайлы, қауіпсіз және заманауи.

☑ Ақ павильондар Екібастұздың «визит картасына» айналып, оны басқа қалалардан ерекшелейді.

☑ Демеушілік аялдамалар үлгісі бизнеске абаттандыруға қатысуға, ал қалаға тазалықты қолдауға мүмкіндік береді.

«Бұрын» – кірпіштен немесе профнастилден жасалған, көріністі жауып тұратын аялдама.

«Кейін» –жеңіл, ашық аялдама, навигациясы мен жарығы бар.

6.2. Дүңгіршектер мен шағын сауда павильондары

▼ Проблема

Екібастұзда дүңгіршектер мен павильондар ретсіз орналастырылған:

• біртұтас дизайн мен материалдар жоқ;

• профильді төсем, пластик панельдер, баннерлер сияқты конструкциялар кездеседі;

• жарқын, түрлі-түсті жарнама барлық қасбеттерді алып жатыр;

• орналасуы көбінесе жаяу жүргіншілер жолын бөгеп немесе көріністі жауып қояды;

• жан жағы қоқыс, асфальт тегіс емес, абаттандыру жоқ;

• маусымдық сауда нүктелерін (балмұздақ, жүгері, сувенирлер) әр жерде және әртүрлі түрде орналастырады (шатырлардан ескі тіркемелерге дейін).

☑ Негізгі шешімдер

1. Біртұтас сәулет стандарты

o Барлық стационарлық және уақытша дүңгіршектар сәулет бөлімі бекіткен үлгілік жобаларға сәйкес жасалады.

o Материалдар: металл, шыны, қорғаныс өңдеуден өткен ағаш, құрама материал.

o Түстер гаммасы: қалалық гамма шеңберінде, қанық және неон түстерсіз.

2. Сауда үшін айқын аймаққа бөлу

o Қала картасында дүңгіршектер мен маусымдық сауда нүктелерін орналастыруға рұқсат етілген нақты орындарды белгілеу.

o Жаяу жүргіншілер жолдарына, аялдамаларға (қозғалысқа кедергі келтіретін болса), тар жаяу жүргіншілер жолдары аймақтарына орналастыруға тыйым салу.

3. Жарнамалық тәртіп

o Жарнама тек қасбеттің бөлінген аймағында (жоғарғы фриз немесе кішкене панель) болуға тиіс.

o ❌ Витриналар мен бүйір қабырғаларды жарнамамен жабуға тыйым салынады.

4. Айналаны абаттандыру

o Тротуар тақтасы жабылған, қоқыс жәшіктері, қажет болса орындықпен қамтамасыз етілген аймақ міндетті.

o Павильон маңында өсімдік құмырасын орналастыруға арналған декоративті ыдыс немесе шағын гүлзар түрінде жасыл желек орнату.

✳️ ☐ Сәулеттік жақсартулар

1. Модульдік конструкциялар

o Бірнеше дүңгіршекті ортақ көлеңкелі шатырмен немесе галереямен бір сызыққа біріктіру мүмкіндігі.

o Маусымдық орындар үшін оңай жиналып, тез бөлшектенетін конструкциялар.

2. Панорамалық әйнектеу

o Шолу мен қауіпсіздік үшін павильонның ашықтығы.

o Күннен қорғайтын және вандализмге қарсы жабындысы бар әйнек.

3. Маусымдық сауда

o Жазғы сауда нүктелері үшін қалалық эстетикаға сай, жеңіл әрі стильді модульдер әзірлеу (мысалы, ағаштан жасалған, көлеңкелі шатырлы).

o Мұндай нүктелерге арналған орындар саябақтарда, гүлзарларда және орталық көшелерде алдын ала жобаланған алаңдарда орналасады.

2. Мобильді шешімдер

o Іс-шаралар мен жәрмеңкелер үшін — қаланың бірыңғай стилінде брендтелген тіркемелерді немесе фудтрактарды қолдану.

o Қажет болса, электрге, суға және жарықтандыруға қосылу мүмкіндігі.

3. Қала ортасымен ықпалдасу

o Дүңгіршектер орындықтармен, көгалдандыру элементтерімен және навигациямен үйлесіп, шағын «қызмет көрсету аралшықтарын» құра алады.

Маусымдық сауда мен іс-шараларға арналған дүңгіршектер.

Уақытша сауда мен сервистерге арналған, ықшам әрі жинақы дизайндағы мобильді павильондар. Конструкция фасадтарды жәрмеңкелер, фестивальдар және қалалық іс-шаралар тақырыбына сай брендтеуге мүмкіндік береді, сонымен бірге қалалық ортадағы бірыңғай стильді сақтайды.

Біртұтас стильдегі заманауи дүңгіршектер мен маусымдық модульдер — ықшам, ұқыпты және қала тұрғындары үшін ыңғайлы.

6.3. Орындықтар, қоқыс жәшіктері мен көше жиһазы

▼ Қазіргі жағдайдағы проблемалар

• Орындықтар мен қоқыс жәшіктері бірізділіксіз, түрлі-түсті және ретсіз таңдалған.

• Металы тот басады, ағашы қорғалмаған, қоқыс жәшіктері жиі ашық немесе тым кішкентай.

• Заманауи функционал жоқ – көлеңкелі шатырлар, көгалдандырумен интеграция, әткеншектер мен шезлонгтар өте сирек кездеседі.

☑ Ұсынылатын шешімдер

1. Әмбебап элементтер (көшелер, аулалар, аялдамалар):

• ағаш планкалы, RAL 9011графит-қара түсті металл қаңқалы орындық.

• Қоқыс жәшіктері болат қаңқалы, алынбалы контейнер, жауын-шашыннан қорғайтын қақпақ, дәл сол түсте болуы керек.

• Қарапайым әрі вандализмге төзімді дизайн, қызмет көрсетуге ыңғайлы.

2. Саябақтар, жағалаулар, алаңдар үшін:

• Пішіндері ыңғайлы, көркемдеу үлгілер кіріктірілген гүлсауыттар немесе жарықтандырумен.

• Жабық қақпағы бар қоқыс жәшіктері, саябақ сарынды немесе жеңіл декорға ие болуы мүмкін.

3. Көпфункционалды элементтер:

• Ықпалдастырылған қоқыс жәшіктері мен көгалдандыруы бар орындықтар.

• Күн мен жаңбырдан қорғайтын шатырлы орындықтар.

• Саябақтар мен жағалауларға арналған шезлонгтар.

• Қала жиһазының элементі ретінде стационарлық немесе аспалы әткеншектер.

• Кешкі уақытта ерекше көрініс беретін жарықтандырылған дөңгелек әткеншектер.

✳️☐ Жақсартулар мен бөлшектер

• Орындықтарды қабырғаға немесе автотұраққа қаратып емес, көрініс ашатын бағытта орналастырамыз.

• Қоқыс жәшігі әрдайым жақын, бірақ орындыққа отыруға кедергі келтірмейді.

• Көшелерде — ықшам және оңай күтім; саябақтарда — анық дизайн мен акценттік жарықтандыруға рұқсат етіледі.

• Материалдар — қорғаныс сіңдірмесі бар ағаш, ультракүлгінге және реагенттерге төзімді ұнтақ бояулы металл.

Қолданыстағы орындықтар мен қоқыс жәшіктері. Көшелерге арналған әмбебап орындықтар мен қоқыс жәшіктерінің үлгілері.

Сол жақта — көшелер мен аулалардың көркін бұзатын ескірген «шелек» үлгісі.

Оң жақта — қала құрылымымен үйлесімді бірыңғай стильдегі ықшам қоқыс жәшігі:

берік орнатылған, вандализмге төзімді, қызмет көрсетуге оңай.

Саябақтар мен гүлбақтарына арналған дизайнерлік шешімдер үлгілері

6.4. Қоршаулар мен бөгеттер

Кіріспе

Қоршаулар мен бөгеттер бағыт-бағдар беруге және қауіпсіздікті қамтамасыз етуге арналған, бірақ қаланы «торлы дәлізге» айналдыруға болмайды. Олардың мақсаты – қажет жерлерде әртүрлі тағайындауға арналған аймақтарды бөліп, сонымен бірге кеңістікті визуалды ашық және қолайлы ұстау.

Екібастұзда көбінесе мүлдем жабық немесе ретсіз қоршаулар кездеседі: мектептер мен мәдени нысандар айналасындағы ауыр дәнекерленген қоршаулар, саябақтар бойындағы бүтін торлар, жазғы террасалар жанындағы профильді табақ. Мұндай элементтер жабықтық сезімін туғызады, шолуға кедергі жасайды және ортаға деген әсерді төмендетеді.

6.4.1. Сәндік және бөлгіш қоршаулар

Жерді оқшаулау мақсатында емес абаттандыру үшін қолданылады.

• Саябақтар, гүлзарлар, демалыс аймақтары — жергілікті элементтерге рұқсат етіледі: биіктігі ≤0,8 м төмен рельстер немесе тізбектер, ал ашық бөлігі ≥ биіктігі 2/3.

Олар шөп алаңдары немесе гүлзар шекарасын белгілейді, бірақ бүтін периметрді жасамайды.

• Гүл, шөп алаңдары, клумбалар — төмен жиектастар немесе жеңіл қоршаулар ≤0,3 м.

• Жазғы террасалар мен кафелер — алынбалы рельстер немесе гүлсауыттар; тұрақты қоршауларға тыйым салынады.

• Сәндік объектілер мен шағын нысандар— тұрақты қоршауға рұқсат жоқ; уақытша бөгет тек монтаж немесе жөндеу кезінде қойылады.

6.4.2. Қауіпсіздік пен қозғалысты ұйымдастыруға арналған қоршаулар

Тек адамдарды көліктен қорғау немесе ағынды реттеу қажет болған жерлерде қолданылады.

• 🏫 Мектептер мен балабақшалар — тек жол бойымен жеңіл қоршау (0,8–1,2 м, ашық бөлігі бар). Қалған жақтар ашық қалуы тиіс; жұмсақ шекара үшін бағандар немесе көгалдандыру қолдануға болады.

• 🏥 Ауруханалар мен емханалар — автотұрақтар мен кірешектерге көлікті жаяу жүргіншіден бөліп тұратын бағандар немесе рельстер. Периметр ашық қалдырған дұрыс, бала арбалары мен науқастарды тасымалдау кереуеттеріне кедергі келтірмеу үшін.

• 🛡️ Арнайы қорғалатын нысандар — қоршаулар қауіпсіздік талаптарына сай болуы мүмкін, бірақ нейтралды дизайнде, тым биік емес.

• 🚸 Қауіпсіздік аралшықтары, адамдар көп жиналатын аймақтар — көліктердің кіруін болдырмау үшін бағандар немесе төмен рельстер (қадам 1,2–1,5 м).

💡 Қол жеткізуді бақылау қажет, бірақ «қорған» жасау керек емес жерлерде: Бүтін қоршаулар орнына камералар, жарықтандыру, айқын маршруттар және персоналдың болуы жеткілікті.

Білім беру ұйымдарының қоршаулары: тек жол бойымен.

Үлгі ретінде: Естай атындағы балалар музыка мектебі

Нысанның үлкен абаттандырылған аумағы бар, барлық периметр бойынша бүтін қоршаумен қоршалған. Алайда қоршаудың бір бөлігі қорғаныс функциясын орындамайды: ол жол бойын емес, шөп алаңдарын және ішкі ауласын бөледі. Қоршау жабық режим әсерін тудырып, мектептің қала кеңістігімен визуалды байланысына кедергі келтіреді.

🔍 Талдау:

• Қоршау қосымша қауіпсіздік бермейді –мектепті жолдан кең жаяу жүргіншілер аймағы бөліп тұр.

• Мектеп ашық мәдени мекеме болғанына қарамастан бүтін қоршау аумақты қалалықтардан жекелеп, бөліп тастайды.

• Балалар мен ата-аналар үшін қоршау қосымша кедергілер тудырып, ыңғайлы кірістер санын азайтады.

✅ Ұсыныс:

• Жол бойымен тек жеңіл қоршауды сақтау — қауіпсіз жолды белгілеу және балалардың жолға шығуына жол бермеу үшін.

• Қалған аймақтарда (аула мен гүлзарбағы жағынан) — тұрақты қоршауларды алып тастау, ғимаратқа өту жолдарын ашу.

• Аумағының навигациясы мен аймаққа бөлу үшін пайдалану:

o автотұрақтар мен кіреберістерде тоқтату бағандары;

o жаяу жүргінші маршруттарын белгілеу үшін тактильді тақташа және жиектастар ;

o қоршаудың орнына көгалдандыру (төмен бұталар, ағаштар).

📌 Қорытынды

Музыка мектебі ашық мәдени нысан болуға тиіс, «жабық лагерьге» айналмауы керек. Тек балаларды көліктен қорғау нақты қажет болған жерлерде ғана қоршау болуы тиіс.

🔻 Қоршауларға рұқсат жоқ жерлер

• 🌳 Саябақтар мен гүлзарбақтарының маңы — шекара жолдар тұрақты қоршаулар арқылы емес, көгалдандыру және жиһаз арқылы белгіленеді,

• 🚶 Жаяу жүргіншілер көшелері мен желекжолдар — кеңістік ашық қалуы тиіс; тек көліктен қорғау үшін тоқтату бағандары рұқсат етіледі.

• 🛍 Кафе террасалары, сауда нүктелері, сауда орталықтары — тек жеңіл рельстер немесе гүлсауыттар, дәнекерленген торлар мен профильді табақтар қолдануға болмайды.

• 🎨 Арт нысандар мен ескерткіштер — тұрақты қоршауға жол берілмейді, тек қызмет көрсету немесе жөндеу уақытында уақытша қоршау ғана рұқсат етіледі.

Алып тастауға немесе ауыстыруға жататын қоршаулардың үлгілері.

🔻 Суретте тек Екібастұздағы қоршаулардың кейбір үлгілері көрсетілген, олар кедергілер мен визуалды жайсыздық тудырады.

• Аулалар мен көшелердегі тығыз бетон панельдер;

• Қоғамдық ғимараттардың айналасындағы жүріп-тұруға кедергі жасайтын қоршаулар;

• Көгалдандыру қызметін қайталайтын қоршаулар.

✅Дизайн-код барлық осындай конструкцияларды кезең-кезеңімен тексеруді және оларды біртіндеп жеңіл шешімдермен ауыстыруды ұсынады – жасыл өсінділер, төмен рельстер, сәндік жиектас.

📌 Ескерту: Қоршау қажет болса — ол шағын, арғы беті көрінетін және объектінің нысаналы мақсатын ескеруі тиіс (саябақ, сауда орталығы, мектеп, спорт алаңы). Қоршау көріністі бөгемей, ландшафтқа зиян тигізбейтін және ашық кеңістікті «торлы аймаққа» айналдырмайтын болуы керек.

📌 «Қай жерге қоршау салуға болады/ қай жерге болмайтындығының» чек парақшасы

✅ Шешімдер

• Аттракциондарды тек келесі жерлерде орналастыру қажет:

o сауда орталықтарының, павильондардың, жабық базарлар мен дүкендердің ішінде;

o көшеде — тек саябақтарда, гүлзар бақтарында және жәрмеңке алаңдарында, сәулет бөлімінің келісімімен және техникалық қызмет көрсету шарты болған жағдайда.

• Тұрғын үйлердің, мектептердің, балабақшалардың, ауруханалардың, әкімшілік ғимараттардың жанында, сондай-ақ ортақ пайдаланатын жаяу жүргіншілер жолдарында орнатуға тыйым салынады.

• Барлық объектілер таза және техникалық тұрғыдан жарамды болуы тиіс.

✂️ Бұзушылықтарды жою және орнатылып қойған аттракциондармен жұмыс

• Қаладағы барлық көшедегі аттракциондарға түгендеу жүргізіледі.

• Тұрғын үйлерге тым жақын, тротуарларда немесе рұқсатсыз орнатылған автоматтары бар меншік иелеріне құрылғыларды рұқсат етілген аймақтарға немесе ғимарат ішіне көшіру туралы нұсқама беріледі.

• Алып тастау және көшіру үшін абаттандыру ережелерінде белгіленген мерзім беріледі.

• Нұсқама орындалмаған жағдайда – автоматты қала қызметтері алып тастайды, шығындар иесінен өндіріледі, қосымша әкімшілік айыппұл салынады (ӘҚБтК 505-бап).

• Заңды түрде (әкімдікпен жасалған келісімшарт бойынша) орнатылған аттракциондар келісімшартта көрсетілген мерзімдерге сәйкес күтіп-ұсталуы және маусымаралық уақытта алып тасталуы тиіс.

• «Дейінгі» фото: тұрғын үйдің жанындағы тротуарда тұрған ойын автоматы немесе силомер — өтуге кедергі келтіреді, шу және визуалды ретсіздікті арттырады.

• «Кейінгі» фото: саябақтағы ұқыпты орнатылған аттракцион, тұрғындарға кедергі келтірмейтін, плитка төселген жеке алаңда орналасқан.

6.6. Постаматтар (тапсырыс беру автоматтары)

Кіріспе

Постаматтар — бұл қала өмірінің бір бөлігіне айналып бара жатқан сәлемдемелерді беруге арналған заманауи қызмет көрсету модульдері. Олар жеткізуді ыңғайлы етеді, курьерлер мен көліктерге жүктемені азайтады.

Алайда ретсіз орналастырылған жағдайда постаматтар жаңа мәселелер туғызады: олар тротуарларды, қасбеттерді жауып, көшелердің сәулеттік келбетін бұзады. Екібастұздың жағдайында тротуарлар басым бөлігі тар, ал тұрғын және сауда ғимараттарының қасбеттері шамадан тыс жүктелген, бұл мәселе жеке реттеуді қажет етеді.

Қолданыстағы жағдайдың мәселелері

🔻 Постаматтардың басым бөлігі дүкендердің жанында, тротуарларға орнатылады — өткелдің ені мен сәулеттік талаптар ескерілмейді.

🔻 Конструкциялар көбіне тұрғын үйлердің қасбетіне тым жақын, терезелердің астына, кіреберістердің жанына қойылады.

🔻 Постаматтар дүкендердің витриналарын және кіреберіс топтарын жабады, жаяу жүргіншілерге кедергі келтіріп, «мойнақ» аймақтар қалыптастырады.

🔻 Корпустары ашық қызыл, сары сияқты фирмалық түстерге боялғандықтан, панельді үйлер фонында визуалды шу тудырады.

🔻 Мүмкіндігі шектеулі топтар үшін қолжетімсіз: жоғарғы ұяшықтар тым биік, экрандар пайдалануға қолайсыз.

🔻 Біріздендірілген ережелер жоқ: әр оператор құрылғыны қалаған жеріне қояды, соның салдарынан қала бейнесі ретсіз және жүктелген көрінеді.

Шешімдері

✅ Басты басымдық: постаматтар ғимараттар — дүкендер, сауда орталықтары, ЖҚС, вокзалдар, бизнес-орталықтар ішінде орнатылуы тиіс.

• Кіреберіс тамбурлар, холлдар мен галереялар — ең дұрыс орналастыру орындары.

•Жаңа ТК мен СОО жобаларында постаматтарға арналған ойықтар мен сервистік аймақтар алдын ала қарастырылуы керек.

✅ Көшеде орналастыру тек айрықша жағдайларда ғана рұқсат етіледі:

• ғимарат ішінде техникалық мүмкіндік болмаған жағдайда,

• ротуардың ені ≥ 3,5 м болып, кемінде 1,5 м еркін жүріс жолы сақталса,

• постамат павильонға (аялдама, сервис модулі) кіріктірілген немесе автотұрақ аумағына шығарылған жағдайда.

📌 Постамат көшеде орнатылуы мүмкін жағдайлар

Көшеге орнатылатын әрбір постамат келесі талаптарға сай болуы тиіс:

1. Корпустың бейтарап түсі — сұр, графит, қою жасыл; брендтеу көлемі ≤ 15%.

2. Қараңғы уақытта жұмыс істеуге арналған кіріктірілген жарықтандыру.

3. Бейнебақылау камерасы — қауіпсіздік пен бақылау үшін.

4. Шатыр немесе қалқа — қардан, жаңбырдан және күннен қорғайтын.

5. Нормативтік арақашықтықтар:

o тротуардың ені ≥ 3,5–4 м;

o постамат алдындағы жұмыс аймағы ≥ 1,5 м;

o жаяу жүргіншілердің еркін ≥ 1,5 м.

6. Қатты жабын — асфальт, плитка немесе бетон негізі.

7. Жақын маңда (радиус 100 м ішінде) постаматты орналастыруға болатын үй-жайдың жоқтығын дәлелдеу.

Бұзушылықтарды жою

• Ені < 3 м тротуарларға орнатылған постаматтарды алып тастау.

• Қасбеттерді, терезелерді және кіреберіс есіктерді жауып тұрған постаматтарды көшіру.

• Газондарға, гүлзарларға, балалар алаңдарына және тар өткелдерге орнатуға тыйым салу.

• Орнатуды әкімдікпен міндетті түрде келісуді енгізу және дизайн-кодқа сәйкестігін тексеру.

Тәжірибелік ұсынымдар

Өлшемдері және эргономикасы

• Құрылымның биіктігі: ≤ 220 см.

• Корпустың тереңдігі: 60–65 см.

• Ұяшықтардың өлшемдері: кіші (≈10×35×60 см), орташа (≈20×40×60 см), үлкен (≈40×60×60 см).

• Постамат алдындағы жұмыс аймағы: ≥ 1,5 м.

• Жаяу жүргіншілерге арналған еркін жол: ≥ 1,5 м.

• Орнату үшін тротуардың минималды ені: ≥ 3,5 м.

Қолжетімділік

• Экран және басқару элементтері-80-120 см биіктікте.

• Контрастты шрифттер, жарықтандыру, тактильді және аудио-нұсқаулықтар.

Материалдар

• Аязға және ылғалға төзімді ұнтақ түсті металл.

• Антивандалдық орындалу.

Түстер

• Негізгі түстер: графит, сұр, қою жасыл.

• Оператор логотиптері — минималды, ≤ 15% беткейден аспауы тиіс.

Орналастыру

• Тұрғын қасбеттерден: ≥ 5 м.

• Дүкен витриналары мен кіреберістерден: ≥ 2–3 м (ғимарат ішінде болмаса).

• Автотұрақтарда — қызмет көрсету аймақтарында, қоқыс жәшігі және жарықтандырумен бірге.

• Қоғамдық орындарда — тек павильондар мен модульдік шешімдер құрамында.

Күтілетін нәтиже

• Қаладағы постаматтардың реттелген, жүйелі орналастырылуы.

• Тротуарлардың босатылуы және қасбеттердің таза архитектуралық келбеті.

• Тұрғындардың барлық санаттарына қолжетімді, қала тұрғындары үшін ыңғайлы сервис.

• Постаматтарды ішіне орналастыратын дүкендер мен СОО үшін клиенттер ағынының артуы.

• Формирование современной сервисной инфраструктуры города.

🔹 Блок 6 — ШСФ және көше жабдықтары

Күтілетін нәтиже

Қала кездейсоқ әрі көлемді конструкциясыз, жинақы және үйлесімді көрінеді.

Аялдамалар, орындықтар және басқа да элементтер өз орнында, бір стильде және қолдануға ыңғайлы болады.

Көшелерде тәртіп пен үйлесім пайда болып, қала кеңістігін күн сайын пайдалану әлдеқайда жағымды болмақ.

7. Жол навигациясы және қауіпсіздік

Кіріспе

Жол навигациясы және қауіпсіздік — жаяу жүргіншілерге, велосипедшілерге және жүргізушілерге қалада бағдарлануға, қауіпсіз және ыңғайлы қозғалуына көмектесетін элементтердің жиынтығы.

Оған көшелер мен нысандарға арналған көрсеткіштер, жол белгілері, жарықтандырғыштар, бағдаршамдар, сонымен қатар жаяу жүргіншілерді қорғайтын және көлік ағынын реттейтін элементтер кіреді — «жылдамдық бәсендеткіші» және тұраққа қарсы боллардтар сияқты.

Екібастұзда навигация және қауіпсіздік инфрақұрылымы көбіне ескірген және бір жүйеге сәйкес орнатылмаған: көше көрсеткіштері әртүрлі стильде жасалған, жол белгілері тез өшіп кетеді, қорғаныс элементтері кездейсоқ таңдалады, ал жаяу жүргіншілер инфрақұрылымы көбіне мүмкіндігі шектеулі топтардың қажеттіліктерін ескермейді. Стандарттандырудың жоқтығы қозғалыстың ыңғайлылығын төмендетеді, визуалды ретсіздік туғызады және заманауи, достық қала қалыптастыруға ықпал етпейді.

Блок мақсаты — Екібастұзда навигация және қозғалысты ұйымдастырудың біртұтас, түсінікті және қауіпсіз жүйесін жасау, ол:

• көрнекі үйлесімді және оқылатын;

• қозғалыстың барлық қатысушыларының қажеттіліктерін ескеру;

• берік және вандалға төзімді;

• қаланың жалпы архитектуралық кодына біріктірілген.

7.1. Көше белгілері және навигация

Кіріспе

Навигация — қала тұрғындары мен қонақтарына тез бағдарлануға, мекенжайларды, нысандарды табуға және көшелерде қауіпсіз қозғалуына көмектесетін элементтер жүйесі. Екібастұзда ол ішінара дамыған: үйлерде мекенжай тақтайшалары мен жол белгілері бар, бірақ бірыңғай стандарттар жоқ. Туристік және жаяу жүргіншілерге арналған навигация дерлік жоқ.

🔻 Мәселелері

• Үйлердегі мекенжай тақтайшалары көбіне қолайсыз орналасқан: тым төмен немесе бүйірінде, қалқа мен жарнамалармен жабылған; шрифт кішкентай, түнде жарықтандыру болмағандықтан көрінбейді.

• Көшедегі көрсеткіштер мен көше атаулары қиылыстарда ескі тіректерге немесе бағдаршамдарға орнатылған, визуалды шу туғызады.

• Көптеген көшелердің атаулары мен бағыттарын көрсететін панельдер ескірген: шрифтер мен материалдар әртүрлі, кейбір тақталар өңсізденген, контраст төмен, жарықтандыру жоқ.

• Бағыт белгілері кейде тым төмен немесе тікелей жаяу жүргіншілер жолында орналасқан, тротуарды жауып, оқылуын қиындатады.

• Саябақтарда, жағалауларда және аялдамаларда жаяу жүргіншілер мен туристер үшін навигация жоқ: карталар, көрсеткілер, ақпараттық стендтер жоқ.

✅ Шешімі

• Бір стандартты навигация әзірлеу: формат, қаріп, өлшемдер, түс гаммасы және бекіту әдістері.

Үйлердегі мекенжай тақталары:

• Жаяу жүргіншілер мен жүргізушілерге көріну үшін қасбеттің бос жазықтығында, шатырлар деңгейінен 2,5–3 м биіктікте жоғары орналастыру.

• Жол бөлігінен оқылатын болуы үшін фонға үйлесімді (контраст) болатын кертілмеген қаріп; әріп биіктігі ≥ 70–80 мм.

• Көптілді тақтайшаларда қазақ және орыс мәтіндерінің өлшемі мен контрасты бірдей болуы тиіс.

• Ішкі немесе бүйірлік LED жарықтандыруды қарастыру.

Көше атаулары бар жол белгілері мен панельдер:

• Ескі тіректерді қалдырған жағдайда де панельдердің өзін жаңарту: бір қаріп, ретрорефлекторлық пленка (RA2 және одан жоғары класс), ұқыпты жиектермен.

• Панельдерді жаяу жүргіншілер мен велосипедшілердің қозғалыс аймағынан тыс, тротуардан 2,5–3 м биіктікте орналастыру.

• Қиылыстарда үлкен жол көрсеткіштері үшін жеңіл консоль кронштейндерін немесе бөлек тіректерді қолдану .

• Бағдаршам тіректеріне кішігірім белгілерді бекітуге рұқсат етіледі, егер де:

o сигналдық секцияларды жауып тастамаса;

o «қамытпен» емес ұқыпты кронштейн арқылы бекітілсе;

o тіректі визуалды не салмақ жағынан шамадан тыс жүктемесе.

• Ақпарат көлемі үлкен болса (бірнеше бағыт, көлемді атаулар) бөлек тірек немесе консоль орнату ұсынылады.

• әтін ықшам болуы тиіс: тек қана көше атауы және бағыт.

•Түнде оқылуы үшін — LED жарықтандыру немесе шағылыстырғыш жиектер орнату.

Жаяу жүргіншілер мен туристерге арналған навигация:

• Орталық картасы, бағыт көрсеткіштері және нысандарға дейінгі жаяу жүру уақыты (бекет, саябақ, мұражай, аялдама) көрсетілген тіректерді орнату.

• Дизайн — минималистік, пиктограммалар және екі тілдегі мәтінмен.

• Материалдар: вандалға қарсы жабыны бар металл; түстері – графит, қара, қою сұр.

✳️ Жақсартулар

• Негізгі бағыт көрсеткіштері мен мекенжайлық тақтайшаларды түнгі көрінімділікті арттыру үшін жарықтандырумен немесе шағылыстырғыш элементтермен жабдықтау.

• Туристік аймақтар үшін – қаланың ресми сайтын көрсететін интерактивті карталар мен QR-кодтарды қолдану.

• Барлық навигациялық элементтерге арналған бірыңғай қаріп жиынтығын, түстер палитрасын және өлшемдік стандарттарды енгізу.

• Фасадтарды жөндеу кезінде тақтайшаларды орнатуға арналған орынды алдын ала қарастыру – оны жарнама тақтайшаларымен немесе кондиционерлермен қатар бекітпеу.

📍 Орналастыру

• Мекенжайлық тақтайшалар — ғимараттардың бұрыштық фасадтарында, қиылыстар мен жаяу жүргінші ағымына қаратып орналастырылады.

• Көше атаулары мен бағыт көрсеткіштері — жолдың екі жағында, қажет болған жағдайда жол бөлігінің үстіндегі консольдерде қосалқы орналастырылады.

• Навигациялық тіректер — саябақтар мен шағын бақтардың кіреберісінде, аялдамалардың жанында, жаяу жүргіншілер кіреберісінде.

7.2. Боллардтар мен қауіпсіздік аралдары

Кіріспе

Боллардтар, ең алдымен, жаяу жүргіншілер мен адамдар көп жиналатын жерлерді қорғаудың элементі, содан кейін ғана визуалды ортаның бөлігі болып табылады. Олар көлік апаты немесе басқарудың жоғалуына байланысты аялдамаға, жаяу жүргіншілер өткеліне немесе «қауіпсіздік аралына» кіре алатын ықтимал апаттардың алдын алады. Дұрыс дизайндалған боллардтар көшені шамадан тыс жүктемейді және оның сәулеттік келбетін сақтайды.

🔻 Мәселе

• Екібастұзда аялдамаларда, қиылыстарда және жаяу жүргіншілер өткелдерінде адамдарды физикалық түрде қорғайтын жүйе жоқ.

• Көліктер жаяу жүргіншілердің күту аймағына, қауіпсіздік аралдарына тіпті тротуарға кедергісіз кіре алады.

• Қолданыстағы қоршаулар, бар болған жағдайда, түсі мен пішіні бойынша жиі ретсіз болады немесе көшені шамадан тыс жүктейтін және соқтығысқан кезде сынықтармен жарақат алуы мүмкін қоршаулар болып табылады.

• Кең көшелерде жаяу жүргіншілер мен мүмкіндігі шектеулі азаматтар (ТҚШТ) жолды бірнеше кезеңнен өтуге мәжбүр — қауіпсіз күту орны жоқ.

✅ Шешімі

• Негізгі нүктелерде — аялдамаларда, қиылыстарда, жаяу жүргіншілер өткелдерінде және қауіпсіздік аралдарында тірек боллардтарды орнату.

• Жаяу жүргіншілер екі жолақтан асатын жол бөлігін өткен кезде және барлық кең көшелер мен магистральдарда қауіпсіздік аралдарын жасау.

• Элементтерді ұқыпты және үйлесімді етіп көрсету үшін пішіннің, түстің және орналастырудың бірыңғай стандартын қолдану.

🔹 Боллардтардың қоршаулардан артықшылығы

• Визуалды «қоршау әсерін» тудырмайды — көше ашық әрі таза көрінеді.

• Өте аз орын алады, арбасы бар адамдарға, мүгедектер арбаларына немесе велосипедтерге кедергі болмайды.

• Соқтығысқанда көлік боллардқа тоқтайды; ал қоршау болса, бөлшектері ұшып, жаяу жүргінушілерді жарақаттауы мүмкін.

• Көшені толықтай «дәлізге» айналдырмай, қорғау жолақтарын тек қажет жерлерде икемді түрде қалыптастыруға мүмкіндік береді.

🔹 Орнатылатын орындар

1. Қоғамдық көлік аялдамалары

o Көліктердің күту аймағына кездейсоқ кіріп кетуінен қорғау.

o Боллардтар аялдама павильонының көше жақ бетіне немесе алаңшаның периметрі бойынша орнатылады.

2. Жаяу жүргінші өткелдері мен қиылыстар

o «Зебраның» екі жағында — көліктердің жаяу жүргіншілердің бастапқы аймағына кіруіне жол бермеу үшін.

o Қиылыстарда — көліктер бұрылатын жерде, тротуар жолағы бойымен.

3. Қауіпсіздік аралшықтары

o Кең көшелердің ортасында (әр бағытта 3 көп жолақ болғанда).

o Аралшық тротуар деңгейіне жақындатылған биіктікте немесе тегіс орнатылады, ал боллардтар оның шекарасы бойына қойылып, қауіпсіз аймақты белгілейді.

4. Адамдар көп жиналатын орындар

o Саябақтардың, мектептердің, балабақшалардың, СҮ, алаңдардың және мәдени нысандардың кіреберістерінде.

o Саябақтардың, мектептердің, балабақшалардың, СҮ, алаңдардың және мәдени нысандардың кіреберістерінде.

🔹 Құрылымға қойылатын талаптар

• Биіктігі: 0,8–1,0 м.

• Диаметрі: 100–150 мм.

• Материалы: коррозияға қарсы қаптамасы бар болат немесе темірбетон өзек.

• Түсі: бейтарап (графит, қою сұр), қара немесе антрацит түстеріне рұқсат етіледі.

• Шағылыстырғыш элементтер: түнде көріну үшін жарық шағылыстырғыш таспа.

• Боллардтар арасындағы қашықтық: 1,2–1,5 м (адам өтеді, бірақ көлік өте алмайды).

• Жұмсақ жарықтандыруды біріктіру мүмкіндігі: қараңғы уақытта көріну үшін.

🔹 Қауіпсіздік аралшықтары: құрылымы

• Тротуар деңгейінде немесе сәл төмен, таймайтын жабындысы бар алаңша.

• Ең аз ені — 1,5 м, бірнеше адам, ТҚШТ және арбасы бар ата-аналар емін-еркін тұра алатындай.

• Әлсіз көретін адамдар үшін периметр бойымен тактильді плитка.

• Аралшықтың шекарасын белгілеу және көліктердің кіріп кетуінен қорғау үшін боллардтар немесе ұқыпты жасалған рейлингтер орнатылады.

• Реттелетін өткелдерде — ТҚШТ мен әлсіз көретіндерге арналған шақыру түймесі.

✳️ Жақсартулар

• Боллардтарды көгалдандырумен үйлестіруге болады — оларды гүлзарлармен (кашпо) қатар қою немесе шағын сәулеттік нысандарға кіріктіру.

• Тарихи немесе мәдени аймақтар үшін — қорғаныс функциясын жоғалтпайтын, декоративті үстіңгі бөлігі бар боллардтарды қолдану.

• Түнгі учаскелерде — боллардтардың контурына кішігірім жарық қосу немесе кіріктірілген жарық элементтерін пайдалану.

📍 Күтілетін нәтиже

• Жаяу жүргінушілер, соның ішінде мобильділігі төмен топтар, аялдамаларда, өткелдерде және қауіпсіздік аралшықтарында сенімді түрде қорғалады.

• Көліктердің адамдар күту аймағына кіріп кетуіне байланысты болатын жазатайым оқиғалар қаупі төмендейді.

• Көшелер «қоршау әсерінсіз» көрнекі түрде жеңіл әрі ұқыпты болып қалады.

• Қауіпсіздік аралшықтары кең көшелерді кесіп өтуді ыңғайлы әрі жайлы етеді, тіпті қозғалысы шектеулі адамдар мен велосипедшілер үшін де.

7.3. Мобильділігі төмен топтарға арналған инфрақұрылым

🔻 Мәселе

• Көлбеу бұзылған және сырғып кетпейтін пандустар;

• Өткелдердегі биік шекаралар;

• Көру қабілеті нашар адамдарға арналған тактильді плиткалардың болмауы;

• * Жаяу жүргіншілер өткелге түсуге/көтерілуге мәжбүр, бұл арбалар мен ТҚШТ үшін ыңғайсыз.

✅ Шешім

• Еңісі 5%-дан аспайтын пандустар, таймайтын жабын;

• Барлық жаяу жүргінші өткелдерінде төмендетілген бордюрлер;

• Негізгі нүктелерде (өткелдер, аялдамалар, ғимарат кіреберістері) тактильді плитка;

• Жаяу жүргінші қозғалысы жоғары орындарда көтеріңкі жаяу жүргінші өткелдерін енгізу;

• Қоғамдық нысандар, мектептер, медицина мекемелері маңындағы бағдаршамдарға дыбыстық сигналдар орнату.

📍 Орнату

• Пандустар — барлық жаяу жүргінші өткелдерінде, аялдамаларда, ғимарат кіреберістерінде;

• Тактильді плитка — өткелдің екі жағында;

• Көтеріңкі өткелдер — мектептер, балабақшалар, емханалар, саябақтар, сауда орталықтары, тұрғын аудандардың көшелерінде;

✳️ Сәулеттік жақсартулар

1. Тактильді плитканы жалпы жаяу жүргінші жолының өрнегіне интеграциялау;

2. Әлсіз көретіндерге арналған аймақтарды түспен ерекшелеу (негізгі жабындымен контраст жасау);

3. Көтеріңкі жаяу жүргінші өткелдері: o асфальт немесе плитка тротуар деңгейіне көтеріледі;

o көлік жүргізушісі жылдамдықты азайту үшін қозғалыс ыңғайына қарай тегістеп жасау;

o визуалды контраст үшін — жабынды түспен ерекшеленеді (қызыл кірпіш реңі немесе термопластик)

o Өткелдің жабынына «зебра» жолақтары салынады.

7.4. Велосипед инфрақұрылымы

🔻 Мәселе

• Веложолдардың біртұтас желісінің жоқтығы;

• Олардың түсі мен ені бойынша стандарт жоқ;

• Вело тұрақтардың кездейсоқ дизайны.

✅ Шешімі

• Ені 1,5 м басталатын веложолдар, түспен ерекшелеу (қызыл немесе жасыл термопластик);

• Вело тұрақтардың біркелкі стандарты (болат, графит түсті, тұрақты құрылым).

✳️ Жақсартулар

• Веложолдарды саябақтар мен бульварларға интеграциялау;

• Вело тұрақтарға шатырлар және электр велосипедтерін зарядтау мүмкіндігін қосу.

📍 Орналасуы

• Веложолдар — магистральдар бойымен, саябақтарда және бульварларда;

• Вело тұрақтар — аялдамаларда, сауда орталықтарында, мектептерде, саябақтарда.

7.5. Бағдаршамдар мен тіректер

Мәселе

Қолданыстағы бағдаршамдар ескірген бетон немесе тар металл тіректерде орнатылған. Олар қалалық ортада тартымсыз және әлсіз көрінеді.

Сонымен қатар бағдаршам корпустарында сары контурлар жоқ, бұл олардың көрінуін азайтады және апат қаупін арттырады, әсіресе, ымырт кезде немесе көшеде көптеген белгілер мен жарнамалар болған кезде.

Шешімі

✅ Сигнал бөлімдерінің айналасында сары контурлы жақтауы бар берік металл тіректерге заманауи бағдаршамдарды орнату.

• Жақсартылған сигнал көрінісі.

• Заманауи, ұқыпты көрініс.

• Қауіпсіздік талаптарына сәйкестігі.

Жақсартулар

✳️ Тіректің бүкіл биіктігінде жарықтандырылған инновациялық бағдаршамдарды қолдану.

• Бағдаршам сигналы бағандағы жарық сызығымен қайталанады.

• Белгілермен және басқа жарықпен шатасуды қоспағанда, алыстан көрінеді.

• Жүргізушілердің назарын және жаяу жүргіншілердің қауіпсіздігін арттырады.

• Жүйе зағип тұрғындарды хабардар ету үшін дауыстық көмекшімен жабдықталады.

Тірекке жарықтандырумен біріктірілген бағдаршам

Бағдаршамның бұл түрі Киев, Мәскеу, Дубайда және басқа да мегаполистерде қолданылады.

Жаңа стандарт, көрнекті және қауіпсіз.

Күтілетін нәтиже

• Жаяу жүргіншілер өткелдеріндегі ЖКО айтарлықтай төмендеуі.

• Қаланың заманауи және қауіпсіз келбетін қалыптастыру.

• Қалалық ортаның жайлылығы мен инклюзивтілігін арттыратын «ақылды қала» элементтерін енгізу.

🔹 7 Блок— жол навигациясы және қауіпсіздік

Күтілетін нәтиже

Қалада жүру өту оңайырақ және қауіпсіз болады: жол өткелі қайда, қайда бару керек және қалай өту керек.

Жүргізушілер жылдамдықты қажет жағдайда қалпына келтіре алады, ал жаяу жүргіншілер кедергісіз көшеден өте алады.

Екібастұз кездейсоқ элементтер жиынтығы емес, нақты және ыңғайлы қозғалыс жүйесі бар қала ретінде көрінетін болады.

8. Спорттық және ойын инфрақұрылымы

Кіріспе

Ойын және спорт аймақтары тұрғындардың күнделікті жайлылығын қалыптастырады, белсенділік деңгейін арттырады және аулаларда, саябақтар мен бульварларда өмірді «тұрақты» ұстайды. Екібастұз эстетикалық және берік шешімдерге көшу үшін «бос жердегі темірден» бас тартып, қауіпсіз, бірыңғай стандарттарды белгілеу өте маңызды.

🔻 Мәселе

• Жаңа алаңдар «жерге қойылады»: біртекті жұмсақ жабынсыз, 1–2 элемент қана бар, спорт жабдықтарымен аралас орналасқан.

• Резинаның «кірлі» біртұтас түстері, өрнек пен аудандастыру жоқ.

• Стандартты «тұтқын» түтік қоршаулар; визуалды ауыр, қауіпті.

• Көлеңке, жасыл желек, орындықтар, қоқыс жәшіктері жоқ; ыңғайлы жол жоқ (кір мен шаң).

• Қауіпсіздік ойластырылмаған: әткеншек/сырғанақ айналасында бос орындар жоқ, жабындар тайғыш.

• 10-15 жастағы балаларға арналған жеке аймақ жоқ: олар ойын алаңдарында энергиясын шығарып, кіші балаларға кедергі жасап, жабдықты жиі бүлдіріп жатады.

Бұл алаң емес — бұл бос жердегі темір жинағы.

✅ Шешім (біртұтас стандарттар)

Жоспарлаудың негізгі принциптері

• Функциялар бойынша аймақтарға бөлу:

o 3-6 жастағы ойын алаңы—төмен элементтер, сенсорлық ойын, құм/су (мүмкін болса).

o 7–15 жас аралығындағы ойын аймағы — сырғанақтар, торлар, тарзанка, «көп қозғалыс».

o Спорт аймағы — бөлек (воркаут/мини корт/тренажерлер).

• Минималды аудандар:

o 3–6 жастағы балалар: ≥ 150 м².

o 7–12 жастағы балалар: ≥ 150 м².

o Аралас (ойын + спорт): ≥ 250 м².

• Алаңға «барлығын бірден» орналастыруға тыйым салынады< 100 м². Тәсілдер мен контурлар: қатты жабындар (плитка/асфальт), кір жоқ; дренаж.

Жабын (міндетті)

● Материал: жұмсақ асфальт (резеңке қоспалы асфальт) немесе EPDM/байланыстырғыштағы резеңке түйіршіктер.

● Жабын бүкіл ойын/құлау аймағын толық қамтуы тиіс.

● Тайғанауға қарсы, УК-сәулеге төзімді, тозуға берік.

● Жас ерекшелігіне қарай графика:

o 3-6 жас: балаларға арналған сюжеттер (жолақтар, жануарлар, табиғи сарын), сурет материалдың өзінде болуы тиіс, үстінен бояуға рұқсат етілмейді.

o 7-12 жас: абстрактілі/геометриялық өрнектер (динамика, бағыттар).

● Спорттық аймақтар: бір/екі түсті + белгілеме (ойын алаңдары, жолақтар).

● Тыйым салынады: «лас» реңкті біртұтас түсті (батпақ түстес сұр/лас қоңыр), үстінен бояу жағу.

Көгалдандыру және климат

● Периметр бойында және «қалта» аймақтарында көлеңке беретін ағаштар (құлау аймақтарынан шегініспен).

● Жасыл өсінділерден жасалған қоршаулар – жұмсақ аймақтау ретінде, құлау аймағынан тыс – шөп жабындысы/жер жамылғысы.

● ТІКЕНСІЗ, улы емес, жаппай аллерген тозаң шығармайтын өсімдік түрлері.

● Функциялары: көлеңке жасау, жел-шаңнан қорғау, визуалды жайлылық қалыптастыру.

Ойын элементтерінің қауіпсіздігі

● Тербелмелі әткеншектер:

o Алдында/артында бос аймақ – аспа ұзындығынан ≥ 2; бүйірлерден – ≥ 0,75 м.

o Бүкіл аумақ бойынша жұмсақ жабын.

o Өтетін жолдар бойына орналастыруға болмайды.

o Кішкентай балаларға – тербелу бұрышын шектейтін құрылғы рұқсат етіледі.

● Төбешіктер:

o Бағытталуы – солтүстік/шығысқа қарай (қызып кетпеу үшін); көлеңке жақта орналастырылуы тиіс.

o Сырғанау аймағы – жұмсақ жабыннан ≥ 2 м; борттар, тегіс түйісулер.

● Карусельдер/спиннерлер/серіппелі ойын элементтері:

o Бұйым паспорты бойынша бос аймақтар, жабын – EPDM/резеңке қоспалы асфальт.

● Құмсалғыштар:

o Көлеңкеде/жартылай көлеңкеде, борт-орындықтармен жабдықталады; жануарлар мен қоқыстан қорғау үшін қақпағы немесе «үйшігі» болуы керек.

● Нөлдік кедергі: кіреберісте баспалдақсыз; пандус – негізгі деңгеймен бірдей.

Жайлылық және жабдықталу

● Орындықтар/шезлонгтер, оның ішінде шатырлы жаппа астында; қоқыс жәшіктері; арбалар/самокаттарға арналған тұрақ.

● Мүмкіндік болса, ауызсу (субұрқақ); жанында – велотұрақ.

● Жарықтандыру (8.10 қараңыз) және кеңістіктегі түсінікті навигация.

✳️ Архитектуралық жетілдірулер

Ойын сценарийлері мен формалары

● 3-6 жас: сенсорлық панельдер, төмен орналасқан өрмелегіштер элементтері, қауіпсіз биіктік айырмалары, су/құм (мүмкіндік болған жағдайда).

● 7-12 жас: 3-4 м биіктіктегі торлы өрмелеу элементтері, тарзанка, тартылу трассалары, баланс жолақтары.

● Әткеншектер: сызықтық, ұя және «жарық беретін дөңгелек» (LED) — жеке кіші аймақта орналастырылады.

● Ойын элементі ретінде қоршау болатын модульдік құрылымдар (толқын, қарындаш пішіндес элементтер және т.б.)

Жабын графикасы навигация ретінде

● Паттерндер «маршруттар» мен аймақтарды белгілейді: старт/финиш, жүгіру ілмектері, төбешіктер/әткеншектер жанындағы күту орындары.

● 7-12 жас: динамикалық абстракциялар, 3-6 жас: «сурет арқылы ойын» (классиктер, жолақтар).

Инклюзия

● «Жер деңгейіндегі» ойындар: панельдер, үстел-құмсалғыштар, сенсорлық элементтер.

● Арқаны тірейтін/салмақты жылжытуға арналған әткеншектер; элементтерге баспалдақсыз қолжетімділік.

● Тактильді бағыттар (жабынға енгізілген), навигация үшін контрастты палитра.

📍 Орналастыру (қалада және саябақтарда)

● Аулалар: орамішілік аумақтар, магистральдардан алыс; жасыл буфер және төмен қоршаулар.

● Желекжолдар/саябақтар: жас ерекшелігі бойынша кластерлер; жанында –орындықтар, көлеңке, дәретхана/су (болса).

● Спорт аймақтары жақын орналасуы мүмкін, бірақ бөлек; воркаут/корт – көршілес алаңда, ата-анаға көрінетін жерде.

🏃 Спорттық аймақтар

Воркаут-аймақтар

● Алаңы: 120 м² бастап (кемінде), оңтайлы – 200–400 м².

● Жабын: EPDM/резеңке қоспалы асфальт; HIC – жабдық биіктігіне сай.

● Құрамы: түрлі биіктіктегі турниктер, бағандар, қолмен жүретін жолақ, арқан/сақина, пресс-орындық, параллель бағандар; периметр бойынша бос аймақ – ≥ 1,5 м.

● Вандализмге қарсы: ыстық мырыштау/тотқа қарсы, жасырын бекітпе.

Мини-корттар (баскетбол, мини-футбол, волейбол)

● Өлшемдер (минимум): 14×24 м (әмбебап) немесе спорт паспортына сай.

● Жабын: акрил/полиуретан/резеңке қоспалы асфальт; тегістік және дренаж міндетті.

● Қоршау: периметр бойынша 3-4 м, жұмсақ тор/пластик- coated; қақпа сыртында – қауіпсіздік торы 5-6 м (мүмкін болса).

● Белгілеме: тозбайтын (термопласт/2 компонентті бояулар).

● Инфрақұрылым: орындықтар, қоқыс жәшіктері, ауызсу, жарықтандыру.

Жарықтандыру

● Балалар аймақтары: біркелкі 10–20 лк; көзді шағылыстырмайтын жарық.

● Воркаут/корттар: 100–200 лк; біркелкілік ≥ 0,4; бейтарап жылы жарық.

● Кабель желілері – жасырын; шамдар – вандализмге қарсы, IP65+.

Шуыл мен көршілес аймақтарға әсері

● Корттарды тұрғын үйлердің терезесі алдына орналастыруға болмайды; шегініс – ≥ 25–30 м немесе «жасыл» буфер (қос қатар бұта + ағаш).

● Шуыл шығаратын әткеншектерді (тізбекті әткеншектер, тренажерлер) қасбетке қарай бағыттамау.

Ережелер және ақпараттандыру

● Кіреберісте: жас санаты, жұмыс режимі, шұғыл байланыс нөмірлері, тыйым салу пиктограммалары жазылған тақташа, кері байланыс QR-коды.

● Жабындардағы/тіректердегі пиктограммалар балаларға түсінікті болуы тиіс.

Пайдалану және ұзақмерзімділік

● Тексеріс: визуалды – апта сайын; техникалық — тоқсан сайын; жыл сайынғы аудит.

● Жабындар: EPDM/резеңке қоспалы асфальтты жергілікті жөндеу; қыста резинаға тұз қолданбау

● Графика: тек интеграцияланған; тозған жағдайда – сол материалмен жөндеу.

● Материалдар: тот баспайтын/мырышталған, ұнтақ бояу; қоршауларды/кіші нысандарды антиграффити лакпен бояу.

● Кепілдіктер: жабын – 3 жылдан бастап; жабдық – 3 жылдан бастап; конструктив – 5 жылдан бастап.

● Құжаттама: жабдық паспорты, құлау аймақтары, материал сертификаттары.

💡Күтілетін әсер

Балалар мен спорт аймақтары тек формальды объектілер болмайды. Көлеңкесі бар, жұмсақ жабыны, айқын аймақтары және қолайлы қоршаулары бар қауіпсіз, әдемі және ыңғайлы кеңістіктер пайда болады. Адамдар мұнда белсенді әрі қуана көбірек уақыт өткізетін болады.

9. Қалалық ортаны жарықтандыру

Кіріспе

Жарықтандыру тек қауіпсіздік үшін ғана емес, күн батқаннан кейін қаланың көңіл-күйін қалыптастыру үшін де маңызды.

Дұрыс жарық көшелерді жаяу жүргіншілер мен жүргізушілер үшін ыңғайлы етіп, сәулеттік келбетін айқындайды және абаттандырылған заманауи қаланың бейнесін қалыптастырады.

Екібастұзда жарықтандыру жүйесі фрагментті түрде дамыған:

● көптеген көшелерде ескі бетон тіректер мен аспалы сымдар орнатылған;

● сауда-ойын-сауық орталықтары мен жаңа нысандар жанында заманауи шамдар пайда болды;

● жаяу жүргіншілер өткелдері кей жерлерде ғана арнайы жарықтандырылған;

● ғимарат қасбеттері мен ағаштардың басым бөлігі жарықтандырылмаған, ал прожекторлар кейде тұрғындардың көзін шағылыстырады.

Бұл блоктың мақсаты – түнгі уақытта қалалық ортада қауіпсіздік, жайлылық және үйлесімділікті қамтамасыз ететін стандарттар жасау.

Проблемалар

🔻Ескі тіректер және шамдар

Көптеген магистралдар мен көшелер кеңестік үлгідегі бетонды тіректермен жабдықталып, оларға қарапайым шамдар мен сымдар орнатылған. Олар біркелкі емес, суық жарық беріп, көше келбетін бұзады.

🔻Жаяу жүргінші өткелдерінің жеткіліксіз жарықтануы

Өтпелі жолдарда жеке шамдар сирек орнатылған. Жаяу жүргінші өткелдері тек жол шамдарынан жарық алып, жиі көлеңкеде қалады.

🔻Қасбет пен көшенің жарықтандырылуындағы теңгерімсіздік

Кейбір ғимараттарда қабаттардың периметрі бойынша контурлық жарқын жарықтандыру қолданылады. Қасбет жарқырап тұр, ал көше мен жасыл желектер қараңғылықта қалып отыр. Мұндай тәсіл ыңғайсыздық пен визуалды бейберекет тудырады: тұрғындар артық жарық алып, ал жаяу жүргіншілер үшін кеңістік жарықтандырылмаған күйінде қалады. Теңгерімді сақтап, сәулеттік жарықтандыру шамалы, ал жаяу жолдар мен өткелдер үшін жарық жеткілікті болуы тиіс.

🔻Жасыл аймақ пен шағын нысандар сәулеттік тұрғыдан жарықтандырылмаған

Ағаштар, арт-нысандар, шағын сәулеттік нысандар қараңғыда көрінбейді.

Жарықтандыру санаттары

1. Магистральдық (автокөлік жолдары)

● Тірек биіктігі: 8-12 м (Астана қаласында сияқты).

● Жолдар мен тротуарларды біркелкі жарықтандыру.

● Бір көше бойында – бір типтегі шамдар.

● Түс температурасы: 4000K.

● Кабельдер және оларды орнату:

○ жасырын немесе ұқыпты қораптарда;

○ аспалы сымдарға тыйым;

○ уақытша тіректер мен еңісті тіреулерге тыйым салынады.

2. Жаяу жүргіншілер жолдары (тротуарлар, веложолдар, белсенді қозғалысы бар көшелер)

● Тірек биіктігі: 4-5 м.

● Жергілікті жұмсақ жарықтандыру.

● Түс температурасы: 3000K (жылы ақ) – көзге әсер етпейді, жайлылық тудырады.

3. Саябақ және гүлзарбақ жарығы

● Тірек биіктігі: 3-4 м.

● Жолдар, орындықтар, арт-нысандарды жарықтандыру.

● Түс температурасы: 3000K.

● Жайлылық пен қауіпсіздікке бағытталған жергілікті жарық акценттері.

4. Қасбеттерді сәулеттік тұрғыдан жарықтандыру

● Маңызы бар ғимараттарды жарықтандыру (әкімшілік, мәдениет үйлері, ескерткіштер).

● Тар бағытталған шамдар қолданылады.

● Түс температурасы: 3000K.

● Ретсіз орналасқан прожекторлар мен түрлі түсті гирляндаларға тыйым салынған.

● Ағаштар мен мүсіндер үшін – пішінді айқындайтын жасырын прожекторлар.

5. Навигациялық және қауіпсіздік жарығы

● Жаяу жүргіншілер өткелдерін, аялдамаларды, шатырлы жаппаларды жарықтандыру.

● Кіші сәулеттік нысандарға кіріктіріліп орнатылуы мүмкін.

● Әлемдік тәжірибе: 4000K — жүргізушілерге айқын әрі жақсы көрінеді.

📊 Кесте «Аймақ түрі → Ұсынылатын температура»

«дейін/кейін» — бетон тіректердің орнына жеңіл металл тіректер орнату, LED-жарықтандыруға көшу.

Жылы нейтралды температурасы бар (шамамен 3000 K), жарықты біркелкі тарататын жергілікті LED шамдарын қолдану ұсынылады. Олар жаяу жүргіншілер жолдарын жайлы және қауіпсіз етеді, шағылыстар мен артық жарықтықты тудырмайды.

Күтілетін әсер

• Қала бірыңғай жарықтандыру стиліне ие болады.

• Көшелер қауіпсіз әрі тартымды бола түседі.

• Қасбеттер мен ағаштар кешкі жұмсақ жарықта ерекше көрініске ие болады.

• Энергия тұтыну төмендейді.

• Тұрғындар кешкі және түнгі уақытта қалада өзін жайлы әрі қауіпсіз сезінеді.

10. Қалалық ортадағы жабын түрлері

Кіріспе

Жаяу жүргіншілер жолдарының, аулалардың және қоғамдық кеңістіктердің жабыны қалалық ортаның «негізін» құрайды. Материалдардың сапасы, өрнек және түс тек сыртқы көрініске ғана емес, сонымен қатар жайлылыққа, қауіпсіздікке және аумақтың тазалығына әсер етеді. Екібастұз үшін климат пен күтімге арналған шектеулі ресурстарды ескере отырып, ұзақ уақытқа шыдайтын, күрделі күтімді қажет етпейтін, сонымен қатар тартымды бейне қалыптастыратын шешімдерді қолдану маңызды.

🔻 Проблемалар

• Өсімдігі жоқ бос жерлер — шаң-тозаңның негізгі көзі.

• Барлық аймақтарда біркелкі орналасқан, айшықсыз және төсеу логикасы жоқ, біртекті сұр төсемтас.

• Аулаларда – өскін-шөп басқан немесе шаң-тозаңды бос алаңқайлар, жаңбырдан кейін батпаққа айналады.

• Сәндік элементтер мен материалдар үйлесімінің болмауы.

Бірсарынды, шаңды, күтімсіз көрініс.

✅ Шешім (бірыңғай стандарттар)

• Гүлзарларға күтім жасау мүмкін болмайтын бос жерлердің орнына барынша тротуар тақтасын салу.

• Тротуар тақталарды үйлестіру – бір кеңістікте кемінде екі түр/екі түс:

o жиектерде – шаршы тақталар (қою сұр/қара),

o ортасында – үйлесімді түстес тікбұрышты тақталар (қызғылт, жылы сұр, құм түстес).

• Сәндік өрнектер – жолақтар, диагональдар, абстрактілі өрнектер қарқынды және бірегей келбет беру үшін.

• Материалдар – F200-ден төмен емес аязға төзімділік, ылғал сіңіру ≤ 6%, тайғанамайтын жабын.

• Палитра – табиғи, жылы реңктер; суреттер үшін акценттерге рұқсат етіледі.

✳️ Сәулеттік жетілдірулер

• Негізгі қалалық аймақтарда (алаңдар, орталық көшелер) тротуар тақталарын салуда ұлттық нақышты енгізу.

• Функционалды аймақтарды өрнек арқылы ажырату: жаяу жол, ойын аймағы, автотұрақ – әрқайсысына бөлек паттерн.

• Көру қабілеті әлсіз тұлғаларға арналған тактильдік жолақтарды жалпы дизайнға біріктіру.

• Маңызы бар жерлерде тақта контуры бойынша немесе қосылыстарда жарықтандыруды орнату (жағалау аймақтары, орталық алаңдар)

📍 Орналастыру

• Жаяу жүргіншілер жолдары — үйлесімді түспен жиек жасау.

• Аулалар — күтімі жеңіл «жасыл қалташалар» қалдыра отырып, негізгі жолдар мен демалыс аймақтарында төсемтас салу.

• Қоғамдық кеңістіктер — қайталанатын ою-өрнек композициялары.

• Бос жерлер — қызмет көрсету жеңіл болуы үшін аз өрнекті төсемтасқа ауыстыру.

💡 Күтілетін әсер

Қала тазарып, жинақы көрінеді, шаң мен тозаң азаяды, көшелер мен аулалар көзге тартымды әрі алуан сипатқа ие болады, ал жаяу жүргінші аймақтары ұзақ мерзімді әрі қызықты кеңістікке айналады.

11. Жазғы террасалар мен алаңдар

Кіріспе

Жазғы террасалар мен алаңдар – бұл көшелерді жандандыру және қалалық бизнесті қолдау үшін маңызды құрал. Олар жеңіл қарым-қатынас атмосферасын құрып, адамдарға таза ауада уақыт өткізуге мүмкіндік береді, кафелер мен мейрамханалардың қаланың бір бөлігіне айналуына себеп болады. Алайда, тек дұрыс ұйымдастырылған террасалар қалаға пайда әкеледі: олар кеңістікті әсемдеп, жаяу жүргіншілерге кедергі келтірмей, ғимараттың қасбетін ерекшелендіреді.

Бірыңғай регламент болмаса, жазғы алаңдар тез арада ретсіз құрылымдарға айналып, жаяу жүргіншілер жолдарын бөгеп, көше келбетін бұзады.

🔻 Проблемалар

Бүгінгі күні Екібастұзда жазғы алаңдарды жабдықтау кезінде ұқсас бірнеше бұзушылықтарды байқауға болады:

• Артық аумақты басып алу: 2 м тереңдіктегі террассалардың орнына кәсіпкерлер құрылымдарды 5-13 м дейін шығарып, олар іс жүзінде жаяу жолдарды немесе алаңның бір бөлігін алады. Бұл жүргіншілердің өтуіне кедергі келтіріп, жүріп-тұруы шектеулі адамдар үшін қолжетімділікті төмендетеді, сондай-ақ кафе қонақтары мен жаяу жүргіншілер арасында дау-дамай тудырады.

• Ауыр стационарлық құрылымдар: Жеңіл маусымдық шешімдердің орнына массивті металл тіректер, жабынға бекітілген және қатты металл шатыры бар құрылымдар орнатылады. Бұл объектілер жыл бойы орнында қалып, оларды күтіп ұстау және бұзу іс жүзінде мүмкін болмайды.

• Заңсыз жапсаржайлар салу. Қаңқасы орнатылғаннан кейін, иелері кейде қабырғаларды «салып», бүйірлерін жабады, терезелер мен есіктер орнатады. Жазғы алаң жабық үй-жайға айналып, қалалық ортаның бөлігі болуын тоқтатады.

• Төмен сапа және визуалды артық жүктеме. Арзан материалдар қолданылады: профильді табақ, пластик, баннерлік маталар. Құрылымдар ауыр әрі ретсіз көрінеді, қасбеттермен контраст құрып, көшенің деңгейін төмендетеді.

• Буферлік аймақ пен орналасу логикасының болмауы. Үстелдер мен орындықтар жайма сөрелерге тым жақын қойылып немесе тікелей жаяу жүргіншілер жолында орналасады, даяшылар жаяу жүргіншілер арасынан өтуге мәжбүр болады.

Бұл мәселелер жазғы алаңдардың қала мәдениетінің бір бөлігі ретінде емес, ретсіз салынған құрылымдар ретінде көрінуіне әкеледі, олар қозғалысқа кедергі келтіріп, қасбет келбетін бұзады.

✅ Шешім

Террасалар қаланың келбеті үшін тиімді жұмыс істеуі үшін келесі талаптар орындалуы қажет:

• Екі кезеңнен тұратын тәртіпті енгізу: алдымен кәсіпкер маусымдық орнату рұқсатын алады, содан кейін террасаның дизайн-жобасын сәулет басқармасымен немесе уәкілетті орталықпен келіседі.

• Нормативтік параметрлерді нақты анықтау: максималды тереңдік, жаяу жүргіншілер үшін өтетін жолдың минималды ені, буферлік аймаққа, материалдарға, түстерге және жарықтандыруға қойылатын талаптар.

• Маусымдылық және кері қайтарымдылық қағидатын бекіту: терраса – бұл уақытша элемент, ол маусым аралығында оңай алынып, тротуар мен қасбетте із қалдырмайды.

• Жаяу жүргіншілер қозғалысына басымдық беру: жазғы терраса көшенің бір бөлігі болып, кедергі жасамауы тиіс.

🔹 Стандарттар мен ұсынымдар

Буферлік аймақ

Терасса шекарасы мен жаяу жүргіншілер ағынының арасында әрқашан 30–50 см өтпелі жол қалдырылады. Бұл даяшыларға ыңғайлы болып, келушілерге жайлылық пен қорғаныс сезімін береді, ал жаяу жүргіншілерге – еркін өтетін жол ұсынады.

Жаяу жүргіншілер жолының ені

Жазғы террасса орнатылғаннан кейін тротуарда кемінде 1,8 м бос орын қалуы тиіс. Бұл екі ересек адамның кедергісіз өтуіне, балалар немесе мүгедектер арбасымен өтуге мүмкіндік береді.

Террасаның тереңдігі мен құрылымы

• Терассаның қасбеттен бастап максималды тереңдігі – 2 м-ге дейін, тіпті тротуар кең болғанның өзінде. Жазғы терраса – бұл ашық аспан астындағы зал емес, жеңіл жайғасу алаңы.

• Құрылым модульді және бөлшектелетін болуы керек, тұрақты іргетас пен бетон құйылмауы тиіс.

• Қоршаулар – биік емес: биіктігі 75 см-ге дейінгі рейлингтер, арқан тіректер немесе гүл құмыралары. Жабық қабырғалар, стационарлық подиумдар және тығыз қоршауларға тыйым салынады.

Шатырлы жаппалар мен тенттер

• Шатыр биіктігі – кемінде 2,2 м, шатыр адамдарға «қысым жасамауы» және қасбетті жаппауы керек.

• Тек жеңіл мата немесе парус түріндегі жабындар, маркиздер мен жинақталатын жүйелер рұқсат етіледі.

• Тротуарға немесе ғимараттың қасбетіне қатты бекітуге жол берілмейді: шатыр маусым аяқталған соң, алынып тасталуы тиіс.

Материалдар мен түстер

• Қорғаныс ерітіндімен өңделген ағаш, ұнтақ бояу жалатылған металл, өңделген шыны, далаға арналған сыныптағы сапалы композиттік панельдер ұсынылады.

• Профильді табақ, арзан пластик, баннерлік мата, өнеркәсіптік мақсаттағы жартылай көрініс беретін табақ материалдарды қолдануға болмайды.

• Түстер – табиғи және қанық емес, акценттер рұқсат етіледі, бірақ элементтер алаңның 15%-ынан артық емес.

Жарықтандыру

Шамдар жұмсақ әрі жылы жарық (2700–3000 K) беруі керек. Көшеге немесе тұрғындардың терезелеріне бағытталған неон таспалар мен жарық жанатын прожекторларды қолдануға болмайды.

Жарнама мен логотиптер

Кафе немесе мейрамхананың атауын фризде немесе шатырда ұстамды форматта орналастыруға болады. Үлкен жарнамалық баннерлерге, жылжымалы мәтін жолы мен баннерлерге тыйым салынады.

🔹 Маусымдылық және жиналу мүмкіндігі

Жазғы терраса – маусымдық нысан, ол маусымның соңында оңай алынып тасталуы керек.

• Қаңқасы және шатыры модульді элементтерден құрастырылып, анкермен немесе ауыртқыштармен бекітіледі, тас тақташаға немесе бетонға құйылмайды.

• Төсемесі – алынбалы, тротуар үстіне немесе реттелетін тіректерге жабынды зақымдамай орнатылады.

• Маусым аяқталған соң, жиһаз, қоршау, шатырлы жабын және жарықтандыру элементтері алынып тасталуы керек, тротуар мен қасбет таза және бос болып қалады.

Қасбеттері шығыңқы болған кездегі жазғы алаңдар

Кейде ғимараттың қасбеті бір түзуде емес, ойық немесе шығыңқы бөліктермен жасалады.

Мұндай жағдайда жазғы терраса қасбет сызығын қайталап, біртұтас тіктөртбұрыш түрінде жасалмауы тиіс.

Тереңдікті қалай есептеу керек:

• Әрбір бөлікте тереңдік қабырғаға ең жақын жазықтықтан өлшенеді.

• Кез келген қабырғадан – 2 м-ден артық болмауы тиіс.

• Жазғы алаңның контуры қасбеттің бүгілістерін қайталап, бірдей шегінуді сақтауы керек.

Неге бұл маңызды:

Қасбет контурын қайталап жасалған жазғы алаң ғимараттың сәулеттік келбетінің бір бөлігі ретінде қабылданады – қабырға бойымен созылған жеңіл әрі жинақы жолақ сияқты көрінеді.

Ал егер оны тұтас тіктөртбұрыш түрінде жасаса, ол терраса болудан қалып, тротуардағы ашық жапсаржайға немесе кафе аумағына айналып, көшені «басып алғандай» әсер береді.

📌 Төмендегі схема келесіні көрсетеді:

• сол жақта – қате нұсқа: тұтас тіктөртбұрыш, тереңдігі нормадан асады;

• оң жақта – қасбеттің пішінін қайталайтын дұрыс контур, әр қабырғадан шегініс ≤ 2 м.

🔻 Тыйым салынатын құырылымдар

Кейде жазғы алаңдар ретінде ауыр металл қаңқалардан жасалған, қатты төбелері бар (профильді табақ, пластик, поликарбонат және т.б.) және жабындыға бекітілген құрылыстар орнатылады.

Мұндай нысандар жыл бойы көшеде қалдырылып, іс жүзінде маусымдылық пен ашықтық қағидаттарын бұзатын тұрақты жапсаржайларға айналады.

Бұл қала үшін неге қауіпті:

• қайтарымдылық қағидаты бұзылады – құрылым уақытша болмай, муниципалдық жерді тұрақты түрде иемденеді;

• ауыр тіректер мен тұтас шатырлар ұзын күнқағар әсерін тудырып, тротуар кеңістігін тарылтады және қасбетті жауып қояды;

• аумақты күтіп ұстау қиындайды: қар тазалау, тақташаны жөндеу, жайма сөрелерді жуу.

✅ Тек жеңіл шешімдер рұқсат етіледі: мата шатырлары, маркизалар, жеңіл тіректердегі парус тәрізді жабындар, оларды оңай алып тастауға немесе бүктеуге болады.

🔹 Типтік бұзушылықтар және оларға ден қою шаралары

1) Рұқсат етілген тереңдіктен асу

Кейбір мекемелер террасаларды 5-13 м қашықтыққа шығарып, оларды жартылай жабық залдарға айналдырады және көшенің жаяу жүргіншілер бөлігін жауып қояды.

Шаралар: келісім бермеу, өлшемдерді нормаларға келтіру туралы нұсқама беру, бағынбаса – бұзғызып алып тастау.

2) Тұрақты тіректер және қатты шатырлар

Ауыр металл қаңқалар мен табақты төбе жабындарын орнату жазғы алаңды тұрақты құрылымға айналдырады.

Шаралар: бөлшектелетін элементтерге ауыстыру туралы нұсқама беру; орындамаса – маусымдық рұқсатты тоқтата тұру.

3) Жапсаржайлардың біртіндеп қалыптасуы

Қабырғаларды жауып, есік пен терезелер орнату нысанды рұқсат етілмеген павильонға айналдырады.

Шаралар: өзіндік құрылыс салу деп тану, әкімшілік жауапкершілік, бұзып алып тастау.

4) Сапасыз материалдар және визуалды артық жүктеме

Түрлі-түсті баннерлер, арзан пластик пен профильді табақтар көше келбетін бұзады.

Шаралар: рұқсат етілген материалдарға ауыстыру туралы нұсқама беру; қайта бұзушылық орны алса, айыппұл салып, рұқсатты кері қайтару.

5) Буферлік аймақ пен жүргінші жолын бұзу

Буфердің болмауы және жүргіншілер жолын 1,8 м-ден төмен тарылту қозғалысты қауіпті етеді.

Шаралар: жиһаздың орнын ауыстыру, айыппұл салу, рұқсаттың қолданысын шектеу.

✳️ Жетілдірулер

• Террасаның периметрін жасыл өсімдіктері бар гүлсауыттармен немесе жинақы рейлингпен ұйымдастыру.

• Бұрыштық аймақтарда контурды жұмсақ доғамен беру, адамдар ағынына жұмсақ үйлестіру.

• Кешкі атмосфера үшін гирлянда және үстел үстіндегі жергілікті жарықтандыру қолдану.

• Желді көшелерде арғы беті көрінетін төмен экрандар (70 см-ге дейін) орнату, олар қабырға әсерін тудырмайды.

Күтілетін әсер

Бұл талаптарды сақтау нәтижесінде жазғы террасалар қаланың үйлесімді бөлігіне айналады: олар жеңіл, жинақы және қауіпсіз болып, тротуар кеңістігін сақтайды әрі ғимарат қасбеттерін айқындайды.

Бизнес – өркениетті жұмыс құралына, қала тұрғындары таза ауадағы жайлы демалыс орындарына ие болады.

12. Көше санаттары және картограмма

Кіріспе

Әрбір көшенің қалалық құрылымдағы өзіндік қызметі бар: қарқынды қозғалысы бар магистральдардан бастап тыныш аулалар мен жаяу жүргінші аллеяларына дейін. Әр санатқа ортақ талаптарды – рұқсат етілетін/тыйым салынатын элементтерді, қолданылатын материалдар мен құрылымдарды белгілеу қажет. Бұл қала ортасының үйлесімділігін қамтамасыз етіп, жобалау мен абаттандыру процесін жеңілдетеді.

Көше санаттары және талаптары

1. Негізгі магистральдар

📌 Қаланың басты көлік арналары.

Рұқсат етіледі:

• Жарық шамдарының тіректері – 8-12 м, 4000K;

• Ситибордтар мен пилондар (қиылыстардан тыс);

• Көгалдандырылған жаяу жүргіншілер жолдары ≥3 м;

• Бірыңғай үлгідегі маңдайшалар.

Тыйым салынады:

• 3×6 м ескірген билбордтар;

• Қасбеттерге орнатылған ретсіз жапсаржайлар;

• RGB жарықтандыру.

2. Қосалқы көшелер

📌 Аудандарды байланыстырады және тұрғын кварталдарға қызмет етеді.

Рұқсат етіледі:

• 6-9 м жарық тіректері, 3000–4000K;

• өлшемі ≤1,4×2 м жергілікті пилондар;

• жаяу жүргінші жолы бойымен көгалдандыру;

• жаяу жүргінші және көлік навигациясы.

Тыйым салынады:

• билбордтар мен ірі көлемді жарнама;

• түрлі-түсті, ретсіз орнатылған маңдайшалар.

3. Жаяу жүргінші жолдары және аллеялар

📌 Серуенге, саудаға және демалысқа арналған кеңістіктер.

Рұқсат етіледі:

• 3-5 м жарық тіректері, 3000K;

• шағын сәулеттік нысандар (орындықтар, қоқыс жәшіктері, павильондар);

• мүсіндер, арт-нысандар, сәндік шамдар;

• бірыңғай стильдегі маңдайшалар (қасбеттің ≤15%).

Тыйым салынады:

• автомобиль жарнамасы мен билбордтар;

• келісімделмеген шатырлы жаппалар/жапсаржайлар.

4. Аулаішілік аумақтар

📌 Тұрғындар мен балалар алаңдарына арналған кеңістік.

Рұқсат етіледі:

• 3-4 м жарық тіректері, 3000K;

• қауіпсіз жабынмен балалар және спорт алаңдары;

• шағын қоқыс жәшіктері, орындықтар, демалуға арналған шатырлы жаппалар.

Тыйым салынады:

• кез келген форматтағы жарнама;

• құрылыс материалдарын сақтау, ретсіз автотұрақ;

• балалар алаңдары бойындағы қатты металл қоршаулар.

📊 Кесте «Көше түрі → Рұқсат етіледі / Тыйым салынады»

Легенда

• 🔴 Негізгі магистральдар

Қаланың көлік артериялары.

o Жарықтандыру тіректері 8–12 м (4000K).

o Тротуарлар ≥ 3 м көгалдандырумен.

o Рұқсат етіледі 3×4 м дейінгі ситибордтар мен 1,4×2 м дейінгі тіректерге.

o Ескі билбордтарға(3×6 м), ретсіз жарнамаларға тыйым салынады.

•🟠 Қосалқы көшелер

Аудандарды байланыстыратын және тұрғын аудандарға қызмет көрсететін көшелер.

o Тіректер 6–9 м (3000–4000K).

o Шағын пилондарға рұқсат етіледі ≤ 1,4×2 м.

o Тротуарлар бойымен көгалдандыру міндетті.

o Улкен жарнамалық құрылымдар мен түрлі-түсті тақтайшаларға тыйым салынады.

• 🟢 Жаяу жүргіншілер аймақтары мен аллеялар

Серуендеуге, сауда жасауға және демалуға арналған кеңістіктер.

o Тіректер 3–5 м (3000K).

o Орындықтар, қоқыс урналары, арт-нысандары, сәндік жарықтандыру рұқсат етілген.

o Жарнамалық құрылымдарға тыйым салынады.

• 🟡 Аула аумақтары

Тұрғындарға арналған кеңістіктер: балалар және спорт алаңдары, орамішілік жолдар.

o Тіректер 3–4 м (3000K).

o Орындықтар, қоқыс жәшіктері, ойын кешендері, шатырлар рұқсат етіледі.

o Кез келген жарнамаға және қатты металл қоршауларға тыйым салынады.

• 🔵 Жеке сектор

Жеке құрылыс көшелері (коттедждер, аз қабатты үйлер).

o Тіректер 4–6 м (3000–4000K).

o Негізгі назар — қасбеттердің тазалығы және ұқыпты қоршаулар ≤ 1,8 м.

o Жарнамалар мен билбордтарға тыйым салынады.

📎 Қосымша 5.2. «Дейін/кейін» мысалдары

Кіріспе

Олар ережелерді енгізген кезде қалалық ортаның қалай өзгеретінін түсінуге көмектеседі: бұзушылық деп саналатын нәрсе және дұрыс нұсқа қандай болуы керек.

Қосымшада негізгі блоктарға кірмеген қосымша коллаждар мен визуализациялар бар.

Мысалдар

1. Жарнамалық құрылымдар

• ❌ Дейін: көше бойында ретсіз орнатылған, 3×6 м ескірген билбордтар.

• ✅ Кейін: стандарт бойынша орнатылған, құрылымдар арасында ұқыпты қашықтық бар заманауи ситибордтар (3×4 м дейін) және тіректер (1,4×2 м дейін).

2. Тұрғын үй қорының қасбеттері

• ❌ Дейін: балкондардың түрлі-түсті қаптамасы, ретсіз орнатылған кондиционерлер мен антенналар, ілулі кабельдер.

• ✅ Кейін: қасбеттердің бірыңғай түстер палитрасы, балкондардың бірдей қапталуы, кондиционер экрандары, жасырын кабель төсемі.

3. Постаматтар

• ❌ Дейін: тар тротуарға орнатылған, дүкен кіреберісіне кедергі жасайды.

• ✅ Кейін: ғимараттың ішкі бөлігіне интеграцияланған немесе тұрақтың сервистік аймағына шығарылған, шатыр, жарықтандыру және қоқыс жәшігі бар.

4. Жазғы террассалар мен алаңдар

•❌ Дейін: қатты шатырлары бар жаппай металл жақтаулар, жабық қабырғалар, 5-10 м тротуарды ұстау.

•✅ Кейін: тереңдігі 2 м дейінгі жеңіл модульдік конструкциялар, мөлдір шатырлар, 30-50 см буферлік аймақ, ≥ 1,8 м жол өткелі.