Балық ресурстарын және басқа да су жануарларын пайдалануға биологиялық негіздеме дайындау қағидаларын бекіту туралы

«Жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 9-1-бабының 10) тармақшасына сәйкес БҰЙЫРАМЫН:

1. Қоса беріліп отырған Балық ресурстарын және басқа да су жануарларын пайдалануға биологиялық негіздеме дайындау қағидалары бекітілсін.

2. Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің Балық шаруашылығы комитеті заңнамада белгіленген тәртіппен:

1) осы бұйрықтың Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркелуін;

2) осы бұйрық алғашқы ресми жарияланғаннан кейін оның Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің ресми интернет-ресурстарында орналастырылуын қамтамасыз етсін.

3. Осы бұйрықтың орындалуын бақылау жетекшілік ететін Қазақстан Республикасының ауыл шаруашылығы вице-министріне жүктелсін.

4. Осы бұйрық алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі.

Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрі

А. Сапаров

«КЕЛІСІЛДІ»

Қазақстан Республикасы

Ғылым және

жоғары білім министрлігі

«КЕЛІСІЛДІ»

Қазақстан Республикасы

Экология және

табиғи ресурстар министрлігі

Қазақстан Республикасының

Ауыл шаруашылығы министрі

2025 жылғы 31 қазандағы

№ 409 бұйрығымен

бекітілген

Балық ресурстарын және басқа да су жануарларын пайдалануға биологиялық негіздеме дайындау қағидалары

1-тарау. Жалпы ережелер

1. Осы балық ресурстарын және басқа да су жануарларын пайдалануға биологиялық негіздемені дайындау қағидалары (бұдан әрі – Қағидалар) «Жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 9-1-бабының 10) тармақшасына сәйкес әзірленді және балық ресурстарын және басқа да су жануарларын пайдалануға биологиялық негіздемені (бұдан әрі – биологиялық негіздеме) дайындау тәртібін айқындайды.

2. Қағидаларда мынадай негізгі ұғым пайдаланылады:

биологиялық негіздеме - жануарлар дүниесін пайдалануға, жануарлар дүниесі объектілерін алып қоюдың жол берілетін көлемін айқындауға, сондай-ақ жануарлар дүниесі объектілеріне және олардың мекендеу ортасына әсер етуге қабілетті қызметке ғылыми негізделген қорытынды.

2-тарау. Балық ресурстарын және басқа да су жануарларын пайдалануға биологиялық негіздеме дайындау тәртібі

3. Халықаралық және республикалық маңызы бар балық шаруашылығы су айдындары және (немесе) учаскелері үшін биологиялық негіздемені «Ғылыми және ғылыми-техникалық қызмет субъектілерін аккредиттеу қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің 2023 жылғы 25 шілдедегі № 335 бұйрығына (Нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 33182 тіркелген) (бұдан әрі – «Ғылыми және ғылыми-техникалық қызмет субъектілерін аккредиттеу» қағидалары) сәйкес ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет субъектілері ретінде аккредиттелген және «Сынақ және калибрлеу зертханаларының құзыреттілігіне қойылатын жалпы талаптар» 17025-2019 МСТ ISO/IEC талаптарына сәйкес айқындалған тәртіппен зерттелетін объектілердің (су, фитопланктон, зоопланктон, зообентос, балық және басқа да су жануарлары бойынша) талап етілетін сипаттамаларын (параметрлерін) айқындаумен байланысты аккредитация саласын растай отырып, аккредиттеу аттестаты бар жеке және заңды тұлғалар дайындайды.

Жергілікті маңызы бар учаскелері үшін биологиялық негіздемені«Ғылыми және ғылыми-техникалық қызмет субъектілерін аккредиттеу» қағидаларына сәйкес ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет субъектілері ретінде аккредиттелген жеке және (немесе) заңды тұлғалар дайындайды.

4. Биологиялық негіздеме жыл ішінде өткен жылғы балық ресурстары мен басқа да су жануарларының санын есепке алу материалдары (ағымдағы жылы бекітіліп берілген және артемия цисталарының әлеуетті қорлары бар ащы-тұзды су айдындарын қоспағанда), балық ресурстары мен басқа да су жануарлары объектілерінің, олардың мекендеу ортасының және ғылыми зерттеулердің негізінде дайындалады.

Бекітіліп берілген жергілікті маңызы бар балық шаруашылығы су айдындарында және (немесе) учаскелерінде балық ресурстары мен басқа да су жануарларының жай-күйін бағалау балық ресурстары мен басқа да су жануарларының жай-күйін жыл сайын нақтылай отырып, үш жылда бір рет жүзеге асырылады.

5. Биологиялық негіздеме балық ресурстары объектілерін және басқа да су жануарларын қорғау, өсімін молайту және пайдалану үшін, оның ішінде мынадай мақсаттар үшін әзірленеді:

1) балық аулаудың оңтайлы режимін негіздеу, балық ресурстарын және басқа да су жануарларын пайдалануға шектеулер мен тыйым салуларды белгілеу;

2) мелиорациялық жұмыстарды жүргізу, балық жіберу көлемі мен түрлік құрамы, балықтарды және басқа да су жануарларын интродукциялау, реоинтродукциялау және будандастыру жөніндегі ұсынымдар;

3) балық шаруашылығы су айдындарындағы және (немесе) учаскелеріндегі балық ресурстары мен басқа да су жануарларының жай-күйін бағалау;

4) балық ресурстары объектілерінің және басқа да су жануарларының жай-күйіне оның әсерін болжау және алып қоюдың болжамды көлемінің (шекті жол берілетін ауланым), балық ресурстары мен басқа да су жануарлары популяциясының орнықты жай-күйінің параметрлерінің негіздемесі;

5) табиғатта биологиялық тепе-теңдікті сақтау мақсатында жануарлар дүниесі объектілерінің санын реттеу;

6) жануарлар түрлерін санаттарға жатқызу және жануарлар дүниесінің түрлік әртүрлілігін сақтау, оларды қорғау, өсімін молайту және орнықты пайдалану мақсатында оларды бір санаттан екінші санатқа ауыстыру жөніндегі ведомствоаралық зоологиялық комиссияға арналған ұсынымдар;

7) шаруашылық және өзге де қызметтің балық ресурстары мен басқа да су жануарларының объектілеріне және олардың мекендеу ортасына әсерін айқындау.

6. Биологиялық негіздемені дайындау кезінде балық ресурстары мен басқа да су жануарларының санатына байланысты мынадай мәліметтер келтіріледі:

1) шегінде қызметті жүзеге асыру болжанатын су объектісінің, су айдынының және (немесе) учаскесінің параметрлері;

2) биологияның негізгі ерекшеліктері, карта-схемасы бар станцияларды таңдау негіздемесі, таралу аймағы, материал жинау әдістемесі, есепке алу тәсілдері, есепке алумен қамтылған алаң және балық түрлері бойынша есептеулер, бір ұрпақтың (генерацияның) кәсіпшілік қорын пайдалану ұзақтығына тең, бірақ кемінде 5 (бес) жыл кезеңдегі олардың саны бойынша деректер;

3) болжамды алу учаскесінің шекаралары сипатталған аумақ (акватория), мекендеу ортасының жай-күйі туралы ақпарат (су айдынының гидрологиялық, гидрохимиялық, гидробиологиялық сипаттамасы, орнықты даму индикаторларының жай-күйі және аквашаруашылық мақсаттары үшін пайдалану мүмкіндігі;

4) қазақ, орыс және латын атаулары, орташа өнімділігі және табиғи өсімін молайту қабілеті, шығу тегі мен кәсіпшілік қоры көрсетілген балық ресурстары мен басқа да су жануарларының жай-күйі;

5) балық шаруашылығы су айдыны және (немесе) учаскесі туралы: ерекше қорғалатын табиғи аумақтың мәртебесі; балық шаруашылығы су айдындарының және (немесе) учаскелерінің резервтік қоры; жануарлар дүниесі объектісінің шаруашылық маңызы; пайдалану түрі (кәсіпшілік және әуесқойлық (спорттық) балық аулау, ғылыми-зерттеу, бақылау үшін, мелиоративтік аулау, өсімді молайту үшін және өзге де мақсаттарда);

6) балық ресурстары мен басқа да су жануарларының сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген түрлерінің саны, зерттелу, таралу дәрежесі бойынша көп жылдық деректер (бар болса);

7) балық аулаудан басқа, өзге де шаруашылық мақсаттарда пайдаланылатын балық ресурстары мен басқа да су жануарларының түрлері - балық ресурстары мен басқа да су жануарлары объектісінің шаруашылық маңызы және таралымның лимиттеуші факторының болуы;

8) халық денсаулығын сақтау, ауыл шаруашылығы және басқа да үй жануарларының ауруларынан сақтау, қоршаған ортаға залалды болдырмау, ауыл шаруашылығы қызметіне, балық шаруашылығына елеулі залал келтіру қаупінің алдын алу мақсатында саны реттелуге жататын балық ресурстары мен басқа да су жануарларының түрлері - жануарлар дүниесі объектісінің шаруашылық маңызы, ықтимал залал келтіру дәрежесі.

7. Балық ресурстарын және басқа да су жануарларын пайдалануға биологиялық негіздеме дайындау кезінде жануарларды алып қоюдың шекті рұқсат етілген көлемін анықтау үшін популяция өсімін болжау әдісі пайдаланылады.

Халықаралық және Республикалық маңызы бар балық шаруашылығы су айдындары бойынша дайындалатын биологиялық негіздемелер шеңберінде балық ресурстары объектілері мен басқа да су жануарларын жыл сайынғы зерттеу, мониторингтеу және есепке алу қорытындылары азаматтардың, балықшылардың қоғамдық бірлестіктері мен балық шаруашылығы субъектілерінің аккредиттелген республикалық қауымдастықтарының қатысуымен қаралады.

8. Балық ресурстарын және басқа да су жануарларын алып қоюдың жол берілетін шекті көлемін есептеу биологиялық әртүрлілікке ықтимал залалды ескере отырып, балық ресурстарын және басқа да су жануарларын пайдаланушы үшін жеке-жеке, зерттеудің объективті көпжылдық деректері, популяция динамикасының үрдістері және тіршілік ету ортасының өзгеруі үшін жүргізіледі.

9. Жануарларды интродукциялауға, реинтродукциялауға және будандастыруға биологиялық негіздемені дайындау кезінде мынадай мәліметтер көрсетіледі:

1) түрдің бұрынғы және қазіргі мекендеу ортасы, акваторияда мекендейтін басқа түрлермен ықтимал өзара қарым-қатынастары туралы;

2) мекендейтін балықтардың және басқа да су жануарларының интродукцияланатын түрімен өзара әсер ету болжамы, жұмыс жүргізудің биотехникасы жөніндегі ұсынымдар, отырғызу материалын алу орны, даму сатысы, қоныстанудың биологиялық және шаруашылық орындылығы, қоныстану үшін ұсынылатын су организмдерінің сипаттамалары (биологиялық, экологиялық), қоныстануды жүргізу мерзімдері, интродукциялық объектінің шаруашылық, экономикалық, кәсіпшілік, тағамдық және басқа да сипаттамалары, экожүйелерге және оның құрамына кіретін құнды объектілерге болжамды әсер етуі;

3) қоныстанатын объектілердің ықтимал аурулары және қоныстандырылатын су айдынының фаунасы мен флорасы және осы ауданның халқы үшін олардың ықтимал қауіптілігі, қоныстанатын объектілердің таза партиясын іріктеу жөніндегі ұсынымдар, көзделмеген түрлерді қоныстандырудан кепілдіктер.

10. Шаруашылық және өзге де қызметтің жануарлар дүниесі объектілеріне және олардың мекендеу ортасына әсерін айқындау кезінде тіршілік ету ортасының өзгеруінің болжамды сипаты мен дәрежесі, тіршілік ету ортасына әсер ету мерзімдері, жағымсыз әсерлерді азайту үшін ұсынылатын өтемақы шаралары, балық ресурстары мен басқа да су жануарлары түрлерінің әртүрлі түрлері мен жүйелі топтарына әсерін бағалау туралы мәліметтер келтіріледі.

11. Биологиялық негіздемені дайындау балық ресурстары мен басқа да су жануарларын шекті рұқсат етілген алып қоюды, балық ресурстары мен басқа да су жануарларының шекті рұқсат етілген ауланым (бұдан әрі – ШРА) санын есепке алуды және есептеуді ескере отырып, әзірленеді.

12. Балық ресурстарын және басқа да су жануарларын есепке алу олардың ерекшеліктері көрсетіле отырып барлық су айдындары бойынша жүргізіледі. Ихтиофаунаны есепке алу үшін аулауды мүмкіндігінше белсенді аулау құралдарымен (зерттеу және кәсіпшілік лақтырма жылымдар мен тралдар), мүмкіндік болмаса – қойылмалы және ығызба аулармен жүргізу керек. Жаппай уылдырық шашуға қоныс аударатын балықтардың түрлері (бекірелер, өсімдікпен қоректенетіндер, ақмарқа) мекендейтін өзендерде (Жайық, Сырдария, Іле) зерттеу жұмыстары лақтырмалы жылымдар мен ығызба аулармен, ал басқа өзендерде – қойылмалы және ығызба аулармен жүргізіледі. Каспий теңізінде зерттеулер ғылыми-зерттеулік тралдармен жүргізіледі. Ірі су айдындарында зерттеу нәтижелері кәсіпшілік балық шаруашылығы немесе географиялық аудандар бойынша, ал шағын және орта су айдындарында – жалпы су айдыны бойынша беріледі.

Республикалық және халықаралық маңызы бар су айдындарында балық және басқа да су жануарларының санын анықтау нәтижелерінің дұрыстығын тексеру үшін санын бағалау екі әдіспен жүргізіледі: негізгі және қосалқы.

13. Алынған нәтижелердің дұрыстығы жиналған материалдың көрсеткішімен анықталады. Егер есепке алу үшін аулау жүргізілетін аудан су айдыны алаңының кемінде 0,05-0,1%-ін құраса, биологиялық талдауға ұшыраған балық дарақтарының саны әрбір жас (мөлшерлік) топқа 10-нан 25 данаға дейінгі (балық аулаудан және сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген балық түрлерінің санатынан шыққан үлкен жастағы балықтарды қоспағанда) көрсеткіш болып есептеледі. Бұл жағдайда қате биологиялық зерттеулерде қабылданған мәннен 20% аспайды.

14. Биологиялық негіздемеде су айдыны туралы географиялық және морфологиялық мәліметтер (географиялық координаттары, ұзындығы, ені, ауданы, жағалаулардың ойықтылығы, өсу дәрежесі, тереңдігі) көрсетіледі. Ірі су қоймалары үшін деректер тұтастай алғанда да, жеке бөліктер бойынша да беріледі. Зерттеулерді жоспарлау кезінде географиялық координаттары бар станциялар торлары жасалады.

15. Балық ресурстарын және басқа да су жануарларын есепке алу үшін, сондай-ақ болашақтағы аулауды болжау үшін тікелей (балықтардың саны мен биологиялық көрсеткіштері) және жанама деректер (гидрометеорологиялық жағдайлар, гидрохимиялық, гидробиологиялық, олардың тиопатологиялық параметрлері, уылдырық шашу мерзімдері мен жағдайлары, балық шабақтарының өнімділігі) жиналады және талданады.

16. Қорларының жай-күйі сыни деп бағаланатын балық популяцияларын (түрлерін) бағалау үшін балық ресурстары мен басқа да су жануарлары объектілерін алып қоятын жол берілетін шекті көлемін есептеу кезінде балықтардың және басқа да су жануарларының биологиялық көрсеткіштері бойынша қордың шекті бағдарлары пайдаланылады және жалпы өлім-жітімнің 0,5%-ын құрайтын қорды алып қоюдың төмендетілген коэффициенттері қолданылады.

17. Болжамды зерттеулер үшін су деңгейінің көрсеткіштері, өзендер үшін - ағын көлемі талданады. Ағымдағы және алдыңғы жылдардағы су қоймасындағы су деңгейінің динамикасын талдау оның өзгеру динамикасын және резервуардың балық ресурстарының жағдайына әсерін болжауға мүмкіндік береді. Көктемгі кезеңдегі су деңгейінің барысы балықтардың уылдырық шашу жағдайлары мен тиімділігін бағалауға мүмкіндік береді.

18. Гидробионттар үшін су ортасының гидрохимиялық көрсеткіштері, қырылу құбылыстарын анықтау, ластану әсерінен су ортасының тозу дәрежесін бағалау Қағидаларға 1-қосымшаға сәйкес жүргізіледі.

19. Фитопланктоннан, зоопланктоннан, зообентостан, нектобентостан, перифитоннан тұратын балықтардың азықтық базасы Қағидаларға 2-қосымшаға сәйкес іріктеледі.

20. Ихтиологиялық материалды жинау ихтиологияда жалпы танылған әдістемелер бойынша Қағидаларға 3-қосымшаға сәйкес жүргізіледі. Материалды кәсіпшілік және ғылыми-зерттеу (сусыз, торлы, трал) ауланымдарынан жинау жүзеге асырылады. Кәсіптік аулаудан сынамаларды алу кезінде желдің параметрлері, балық ауланатын жердің ауданы, аулаудың тиімділігі, балықтың түрлері, мөлшері мен салмағы жазылады. Тәжірибелі торлы рет су айдындарының белгіленген учаскелерінде қойылады. Су қоймаларында қойылмалы аулар мен лақтырма жылымдар, өзендерде қойылмалы және ығызба аулар, лақтырма жылымдар қолданылады. Ауланымдар сол жерде түрлері бойынша сұрыпталады, есептеледі, өлшенеді.

21. Ихтиологиялық зерттеулер кезінде мынадай сипаттамалар анықталады:

1) балықтардың түрлік құрамы және оның жұмыс ауданында таралуы;

2) балықтардың биологиялық көрсеткіштері (жалпы салмағы; ішкі органдарынсыз салмағы; бастың түбінен қабыршақты жабынның соңына дейінгі ұзындығы (кәсіптік ұзындығы);

3) бағалы кәсіпшілік және сирек кездесетін балық түрлерінің болуы, олардың ауланымдағы арақатынасы;

4) ауланымның өлшемдік құрылымы;

5) салыстырмалы саны;

6) ауланымның жас құрамы;

7) ауланымның жыныстық құрамы және жыныстық жетілу кезеңі;

8) жыртқыш емес балықтар үшін ішектің толуы (баллмен), жыртқыш балықтарда - тамақ кесектерінің құрамы;

9) абсолютті жеке құнарлылық;

10) жалпы және табиғи өлім.

22. Қағидаларға 4-қосымшаға сәйкес орнықты даму индикаторлары балық аулаудағы ахуалды мониторингтеу үшін пайдаланылады және кешендегі орнықты дамудың экологиялық, ресурстық және әлеуметтік-экономикалық элементтеріне негізделеді.

23. Каспий теңізіндегі теңіз балығы түрлерінің және басқа да су жануарларының санын, қорларын және ШРА бағалау Қағидаларға 5-қосымшаға сәйкес жүргізіледі.

ШРА санын бағалауды жоспарлау жүйесінің элементтері мыналар болып табылады:

1) Каспий теңізінің қазақстандық секторындағы теңіз балығы түрлері қорларының жай-күйін, саны мен таралуын бағалау, орта Каспийде изобатадан 20 метр қысқы және жазғы трал-гидроакустикалық және торлы ауланымдар жүргізу, сондай-ақ Солтүстік Каспийде теңізде қоныс аударатын және өтпелі майшабақтар мен кәдімгі қаршаға көктемгі және жазғы тралды–аулық және гидроакустикалық аулау жүргізу;

2) теңіз балықтарының түрлері бойынша ғылыми ақпарат алу үшін экспедициялық жұмыстарды жүргізу мерзімдері мен аудандары Орта Каспийде изобатадан 20 метр - қысқы және жазғы кезеңдерде, Солтүстік Каспийде изобатадан 20 метр - көктемгі және жазғы кезеңдерде.

24. Каспий теңізінің бекіре тектес және жартылай өтпелі балық түрлерінің және басқа да су жануарларының санын, қорларын және ШРА бағалау Қағидаларға 6-қосымшаға сәйкес жүргізіледі.

ШРА санын бағалауды жоспарлау жүйесінің элементтері мыналар болып табылады:

1) Каспий теңізінің қазақстандық секторындағы бекіре және жартылай өтпелі балық түрлерінің және басқа да су жануарлары қорларының жай-күйін, олардың саны мен таралуын бағалау; трал-акустикалық және торлы ауланымдар жүргізу; бекіре және басқа да балық түрлерінің қоректену ортасында таралу ерекшеліктері, түр құрамы бойынша деректер алу; бекіре тұқымдас балық түрлерінің генетикалық әртүрлілігін бағалау үшін деректер жинау, олардың шығу тегі; бекіре балықтарының санын, қорларын бағалау және ШРА анықтау (негізделген деректер болған кезде);

2) бекіре тұқымдас балықтардың және басқа да су жануарларының түрлері бойынша ғылыми ақпарат алу үшін Солтүстік және Орта Каспийдің қазақстандық акваториясының экспедициялық жұмыстарын жүргізу мерзімдері мен аудандары – жазғы кезеңде (шілде – тамыз), қысқы кезеңде (желтоқсан – наурыз).

25. Каспий итбалықтарының саны мен таралуын есепке алу бірнеше әдіспен жүзеге асырылады: аспаптық авиациялық түсірілім, авиациялық есепке алу, пилотсыз әуе кемесінің көмегімен есепке алу, кемелік маршруттық есепке алу.

26. Аспаптық авиациялық түсірілім Қағидаларға 7-қосымшаға сәйкес Солтүстік Каспийдің мұз қабатының үстінде қысқы кезеңде жүргізіледі.

27. Авиациялық есепке алу Қағидаларға 8-қосымшаға сәйкес Каспий теңізінің жағалауына іргелес жатқан акваторияның үстінде жүргізіледі.

Көктемгі авиациялық есеп итбалықтардың түлеу кезінде ең көп санын есепке алу үшін наурыз-сәуір айлары аралығында жүргізіледі.

Күзгі авиациялық есеп итбалықтардың қыс алдындағы шоғырланған санын есепке алу үшін қазан мен қараша аралығында жүргізіледі.

28. Қағидаларға 9-қосымшаға сәйкес пилотсыз әуе кемесінің көмегімен есепке шоғырланған жерлердің санын алу, итбалықтар шоғырларының санын бағалау және олардың мөлшерлік құрылымын айқындау мақсатында жүргізіледі.

29. Итбалықтарды кемелік маршруттық есепке алу Қағидаларға 10-қосымшаға сәйкес теңіз акваториясында жүргізіледі. Итбалықтарды есепке алу теңіз ғылыми-зерттеу кемелерінде 5 метр тереңдікте, шағын көлемді кемелерде - 5 метрге жетпейтін тереңдікте жүзеге асырылады.

30. Каспий итбалығының жалпы санын және популяциясының жай-күйін бағалау, өлім-жітім мен кемуді бағалау үшін Қағидаларға 11-қосымшаға сәйкес популяцияның мөлшерлік-жасын және жыныстық құрылымын зерттеу, өлім-жітім мен кемуді бағалау жүргізіледі.

31. Алынған нәтижелердің дұрыстығының көлемі Қағидаларға 12-қосымшаға сәйкес балықтар мен басқа да су жануарларының санын есепке алу кезінде жиналған материалдың репрезентативтілігімен айқындалады.

32. Бүкілодақтық ғылыми-зерттеу тоған балық шаруашылығы институтының әдісі белсенді балық аулау құралдарымен (торлар, тралдар) зерттеу жүргізу кезінде қолданылады. Балықтардың санын бағалау Қағидаларға 13-қосымшаға сәйкес алаңдар әдісімен жүргізіледі.

33. Балық шаруашылығын басқаруға Қағидаларға 14-қосымшаға сәйкес кәсіптік биоресурстарды ұтымды пайдалану тұжырымдамасы қолданылады.

34. Балықтардың саны, ихтиомасса, ата-енелік табынның саны жыл соңында Қағидаларға 15-қосымшаға сәйкес балықтар санының ауытқуын тудыратын балықтардың мекендеу жағдайларының өзгеруіне байланысты өзгереді.

35. Балық шаруашылығын басқару Қағидаларға 16-қосымшаға сәйкес ең көп орташа көпжылдық аулау тұжырымдамасына (бұдан әрі - МSY) негізделеді. Кәсіптік қорды алып қою коэффициенттері МSY өлшемшарттарына сәйкестігіне тексеріледі. Сәйкес келмеген жағдайда кәсіпшілік қорды алып қоюдың өзге де коэффициенттерін есептеу жүргізіледі.

МSY өлшемшарттарының сәйкестігін тексеру екі жыл қатарынан тауарлық-материалдық құндылықтар мен ШРА жағдайын модельдеу арқылы жүзеге асырылады. Балық аулаудың екінші жылындағы ШРА балық аулаудың бірінші жылындағы ШРА-дан үлкен немесе оған тең болуы керек, ал балық аулаудың екінші жылындағы кәсіпшілік қордың көлемі бірінші және нөлдік жылдардағы кәсіпшілік қордың көлемінен үлкен немесе оған тең болуы керек.

36. Кәсіпшілік балық табынының санын бағалау мүмкін болмаған жағдайда Қағидаларға 17-қосымшаға сәйкес биостатистикалық бағалау әдісі қолданылады. Әдіс балықтардың ұрпақтарының санын бағалау мақсатында оларды жасы бойынша бөлуге негізделген.

37. Уылдырық шашу қорын есептеу үшін уылдырық шашу жиілігі және жастық топтары бойынша толықтыру шамасы ескеріледі. Уылдырық шашу қорын есептеу Қағидаларға 18-қосымшаға сәйкес жүргізіледі.

38. Балық санын жедел бағалау үшін Қағидаларға 19-қосымшаға сәйкес балықтарды басқа объектілерден ажыратуға, олардың мөлшерін және қандай тереңдікте тіркелгенін көрсетуге мүмкіндік беретін балықты сәйкестендіру (FI) функциясы бар гидроакустикалық түсірілім жүргізетін балық іздейтін эхолоттармен тікелей санау әдісін қолдануға жол беріледі.

39. Балықтардың тірі кезінде зерттеу балық денесінің ұзындығын өлшеуді, таразыға тартуды, балықтардың жасын анықтау үшін тіркеу құрылымдарын іріктеуді (жалпы жағдайда – қабыршақтары, бекіре тұқымдас балықтарда – төс жүзгішінің бірінші сәулесінің бөлігінен) қамтиды. Зертханада балықтардың жасы анықталады, қоңдылық коэффициенті есептеледі. Тірі кезінде балықтардың биологиялық көрсеткіштерін жинау Қағидаларға 20-қосымшаға сәйкес жүргізіледі.

40. Артемия цисталарының қорларын анықтау:

1) су айдынының географиялық орналасуын анықтау;

2) материалды жинау кезеңіндегі метеорологиялық жағдайларды зерделеу;

3) су қоймаларының морфометриялық сипаттамаларын зерделеу және гидрологиялық режимін зерттеу;

4) су қоймаларының гидрохимиялық режимін зерделеу;

5) гидробиологиялық зерттеулер жүргізу;

6) артемия цисталарының қорларын есептеу және жалпы рұқсат етілген аулауды анықтау.

Сынамаларды іріктеу, организмдердің қорларын және олардың тыныштық нысандарын анықтау мерзімдері бойынша ерекшеліктер Қағидаларға 21-қосымшаға сәйкес артемияның ресурстық әлеуетін анықтау бойынша жүргізілетін жұмыстарда көрсетілген.

41. Артемия мекендейтін жер болып табылатын су айдындарында жоғары су өсімдіктерін зерттеу бойынша жұмыстар жүргізілмейді.

42. Артемия цисталарының жалпы рұқсат етілген көлемін анықтау жөніндегі ғылыми-зерттеу жұмыстары шеңберінде артемияның азықтық базасын зерттеу (фитопланктоннан сынама алу) жүргізілмейді. Бұл жұмыстар жыл сайынғы мониторингтік зерттеулер жүргізу кезінде ғана жүргізіледі.

Артемия цисталарының қорларын зерттеуге бағытталған ғылыми зерттеулер жүргізу кезінде гидробиологиялық зерттеулер жүргізу қажет. Артемияның азықтық базасын зерттеу Қағидаларға 22-қосымшаға сәйкес жүргізіледі.

43. Ащы-тұзды су айдындарының экологиялық ерекшелігін, жыл бойы артемия мен цисталардың биологиялық ерекшеліктері мен жаппай өсу әлеуетін ескере отырып, артемия цисталарының ШРА анықтау кезінде бұрын анықталған ШРА, артемия цисталарының қорларын қайта зерттеу қорытындылары бойынша артемия цисталарын кәсіптік игерудің негізгі кезеңі басталғанға дейін ағымдағы жылға арналған болжамдарды нақтылау жүзеге асырылады. Ащы-тұзды су айдындарының экологиялық ерекшелігі Қағидаларға 23-қосымшада көрсетілген.

44. Артемия цисталарына зерттеу жүргізу кезінде зоопланктон, бентос сынамалары, сондай-ақ гидробиологиялық сынамалар іріктеледі.

Жүргізілген зерттеу нәтижелері бойынша Қағидаларға 24-қосымшаға сәйкес артемия цисталары қорларын тиімді және ұтымды пайдалану бойынша ұсыныстар дайындалады.

45. Гаммарустың ШРА анықтау кезінде көп жылдық бақылау бойынша гаммаридтердің саны мен биомассасын шектейтін негізгі факторлар: ихтиофаунаның құрамы, судың химиялық құрамы және су қоймаларының эфтрофирлану дәрежесі болып табылады. Гаммарустың ШРА анықтау Қағидаларға 25-қосымшада көрсетілген.

46. Сынамаларды іріктеу мерзімі зерттелетін объектінің тіршілік циклдері мен тіршілік ету жағдайларының өзгеруіне байланысты болуы тиіс. Гаммарус қорларын анықтау және ШРА болжамын дайындау үшін ғылыми-зерттеу жұмыстарын жылына екі рет, қысқы - ерте көктемгі кезеңде (қаңтар - сәуір) және күзгі кезеңде (тамыз - қазан) орындау жеткілікті.

47. Гаммарустың қорлары мен жалпы рұқсат етілген аулауын анықтауға бағытталған ғылыми зерттеулер жүргізу кезінде жоғары су өсімдіктерінің түрлік құрамын, оның даму дәрежесін, сондай-ақ қатты және жұмсақ өсімдіктер алып жатқан акваторияның ауданын зерделеу қажет.

48. Гаммарустың қорларын анықтау жөніндегі ғылыми жұмыстарды жүргізу шеңберінде ихтиологиялық зерттеулер мынадай сипаттамаларды анықтауға бағытталады:

1) балықтардың түрлік құрамы;

2) ихтиофаунаның сандық сипаттамалары (жалпы салмағы; бастан қабыршық жабынының соңына дейінгі ұзындығы);

ихтиофаунаның сандық сипаттамалары (жалпы салмағы; бастың негізінен қабыршақты жабынның соңына дейінгі ұзындығы);

3) салыстырмалы саны.

49. Қағидалардың 48-тармағында көрсетілген жүргізілген зерттеулердің нәтижелері бойынша Қағидаларға 26-қосымшаға сәйкес гаммарус қорларын тиімді және ұтымды пайдалану бойынша ұсынымдар дайындалады.

50. Дафнияның ШРА анықтау кезінде есепке алу үшін аулау көмегімен су қоймаларының схемалары жасалады және бақылау станцияларының саны мен орналасуы жоспарланады. Су айдындарының морфологиялық параметрлері - ұзындығы, ені, ауданы, орташа тереңдігі анықталады. Су қоймаларының параметрлері GPS спутниктік қабылдағышының көмегімен жергілікті жерде түзетумен және су қоймасының тереңдігін өлшеумен Google Earth бағдарламасының құралдарының көмегімен анықталады. Әрбір станцияда Секки дискісі бойынша судың мөлдірлігіне, судың үстіңгі қабатының температурасына (0,2 метр) бақылау, сондай-ақ метеорологиялық бақылау жүргізіледі. Дафнияның ШРА анықтау Қағидаларға 27-қосымшаға сәйкес жүргізіледі.

51. Өзен шаяндарының ШРА анықтау кезінде есепке алу үшін аулау жүргізу кезінде су қоймаларының схемалары жасалады және бақылау станцияларының саны мен орналасуы жоспарланады. Су айдындарының морфологиялық параметрлері - ұзындығы, ені, ауданы, орташа тереңдігі анықталады. Су қоймаларының параметрлері GPS спутниктік қабылдағышының көмегімен жергілікті жерде түзетумен және су қоймасының тереңдігін өлшеумен Google Earth бағдарламасының құралдарының көмегімен анықталады.

52. Тереңдігі едәуір ірі су айдындарында шаяндардың тығыздығы ескеріледі. Шаяндардың су айдыны бойынша таралу алаңы және олардың әртүрлі биотоптардағы шоғырлану тығыздығы Қағидаларға 28-қосымшаға сәйкес су айдынының әртүрлі учаскелерінде әртүрлі типтегі шаянаулағыштарды және қойылмалы ауларды қою жолымен айқындалады.

53. Қорларды абайлап басқару стратегиясын әзірлеу үшін қордың шекаралық бағдарларын айқындау кезінде балық түрлері популяциялары қорының биологиялық көрсеткіштері LC50 және LM50 өлшемшарттары болып табылады.

Lc50=LM50 өлшемшарттары мәндерінің теңдігі – бұл су айдынындағы белгілі бір балық түрінің қор жағдайының шекаралық бағдары болып табылады.

LC50 ≤ LM50 өлшемшарттары кезінде белгілі бір түрдегі ШРА есептеу кезінде осы түрге төмендетілген алып қою коэффициенттері пайдаланылады. Келесі күнтізбелік жылда өлшемшарттары ағымдағы жылмен салыстырғанда аз болуы тиіс.

LC50 ≥ LM50 өлшемшарттарында ШРА есептеу кезінде балық қорларын басқару (алу коэффициентін төмендету) шараларын қолдану талап етілмейді. Қордың шекаралық бағдарларын айқындау Қағидаларға 29-қосымшаға сәйкес көрсетілген.

54. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың шекараларындағы су айдындарының кәсіпшілік емес екенін ескере отырып, олар үшін кәсіпшілік су айдындарындағы сияқты алып қою коэффициентімен ШРА алуға жол берілмейді.

ШРА есептеу кезінде Қағидаларға 30-қосымшаға сәйкес әуесқойлық (спорттық) балық аулау, мелиоративтік аулау, ғылыми-зерттеу мақсатында аулау, өсімді молайту мақсатында аулау үшін алып қою коэффициенттерін пайдалана отырып, «сақтық тәсілі» қолданылады. Алып қою коэффициенті ШРА-дан 10% шегінде белгіленеді.

55. Гидробиологиялық сынамаларды (фитопланктон, зоопланктон, зообентос) іріктеу және өңдеу (талдау) арқылы зерттеулер Қағидаларға 31-қосымшаға сәйкес жүзеге асырылады.

56. Ихтиологиялық және трофологиялық сынамалардың іріктелген материалдары зерттелетін балық түрлерінің сандық және сапалық сипаттамаларын анықтау үшін өңдеуге және талдауға жатады.

Ихтиологиялық және трофологиялық сынамаларды іріктеу және өңдеу Қағидаларға 32-қосымшаға сәйкес жүргізіледі.

57. Балық шаруашылығы су айдындарына (немесе) учаскелеріне балық жіберу үшін балық жіберу және балық отырғызу материалына қажеттілікті анықтау бойынша ұсынымдар әзірлеу кезінде балық шаруашылығы су айдындарына балық жіберу мақсатында Қағидаларға 33-қосымшаға сәйкес балық отырғызу материалына қажеттілікті есептеу айқындалады.

Балық шаруашылығы су айдындарына балық жіберу Заңның 27-бабы 2-тармағының 24) тармақшасына сәйкес ғылыми ұйымның ұсынымдары негізінде балық шаруашылығы субъектілерін дамыту жоспарларына сәйкес жүзеге асырылады.

58. Балық жіберу қажеттілігін есептеу балық шаруашылығы субъектісі үшін балықтар мен басқа да су жануарларының санын есепке алу негізінде жүргізіледі.

Су айдындарына балық жіберу кезінде балықтардың орналасқан кездегі жасынан бастап ауланған жасына дейін тірі қалуын анықтауға арналған сыйымдылық қолданылады.

59. Балық жіберу кезінде отырғызылатын балық материалдарының қажетті мөлшерін есептеу үшін оның қабылдау сыйымдылығын тиісті балық түріне сәйкес қолдану керек. Отырғызылатын балық материалдарының қажеттілігін азықтық базаның мүмкіндіктеріне қарай, отырғызылатын балық материалының қоректік қажеттіліктерімен анықталады. Балық отырғызу материалына қажеттілікті есептеу Қағидаларға 33-қосымшаға сәйкес айқындалады.

Балық ресурстарын және

басқа да су жануарларын

пайдалануға биологиялық

негіздеме дайындау

қағидаларына

1-қосымша

Гидробионттар үшін су ортасының гидрохимиялық көрсеткіштері, қырылып қалу құбылыстарын анықтау, ластану әсерінен су ортасының тозу дәрежесін бағалау

1. Гидрохимиялық талдауға сынама алу барлық зерттеу станцияларында жүргізіледі. Сынамалар судың үстіңгі және түбіндегі қабаттарынан (сынама алу жүйесі мен батометрдің көмегімен) алынады.

2. Судың температурасы судың үстіңгі немесе түбіндегі горизонтта термометрдің көмегімен өлшенеді. Температураны өлшеуді сынама алу кезінде термометрді қажетті тереңдікке тікелей су объектісіне батыра отырып жүргізеді.

Судың сипатын көзбен шолу арқылы жүргізеді (судағы мұнай пленкасын тіркеу, тіршілігін тоқтатқан балдырлардың жиналуы, судың лайлануы мен көбіктенуі және басқа да көрсеткіштер).

3. Суда еріген оттегі құрамын анықтау сол жерде оттегі өлшегішпен, сутегі көрсеткішімен – рН–метрмен жүргізіледі.

Су сынамалары:

1) негізгі иондардың (кальций, магний, калий-натрий, гидрокарбонаттар, хлоридтер, сульфаттар) және басқа да көрсеткіштердің;

2) биогендердің (аммоний азоты, нитраттар, нитриттер, фосфаттар) құрамына кейінгі талдау үшін зертханаға жеткізіледі.

4. Судың кермектігін анықтау су сынамасын трилон Б ерітіндісімен титрлеу арқылы (0,02-0,1 Н концентрациялау кезде) анықталады. Титрлеу кезінде «Жер үсті су объектілеріндегі және (немесе) олардың учаскелеріндегі су сапасын сыныптаудың бірыңғай жүйесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрінің 2025 жылғы 4 маусымдағы № 111-НҚ бұйрығымен бекітілген жерүсті су объектілеріндегі және (немесе) олардың бөліктеріндегі су сапасын жіктеудің бірыңғай жүйесіне сәйкес миллиграмм- литрге эквивалент (мг-экв/л) есебін ескере отырып, кальций және магний иондарының кешенді құрамы айқындалады

Гидрохимиялық зерттеулердің нәтижелері 1-кестеде көрсетілген. Нәтижелер тұтастай алғанда су айдыны бойынша да және оның жекелеген бөліктері бойынша да ұсынылады. Көпжылдық зерттеулер кезінде бірқатар жылдардағы деректер бар кесте ұсынылады. Салыстырмалы талдау жүргізіледі. Ластанудың ықтимал көздері болған жағдайда су айдындары ластануының болуы туралы мәліметтер мынадай негізгі компоненттер – ауыр металдар, мұнай өнімдері, пестицидтер бойынша келтіріледі.

1-кесте. Гидрохимиялық зерттеулердің нәтижелері

Балық ресурстарын және

басқа да су жануарларын

пайдалануға биологиялық

негіздеме дайындау

қағидаларына

2-қосымша

Балықтардың азық-жем базасы

1. Фитопланктонның, зоопланктонның және зообентостың сандық сынамалары осы салада жалпы қабылданған әдістемелерге сәйкес алынады.

Гидробиологиялық сынамалар екі биотоптан алынады: жағалау (литораль) және жағадан алыс (пелагиаль, бенталь).

2. Зоопланктон сынамасы Джеди ауымен судың түбінен су бетіне қарай тік тарту арқылы алынады. Зоопланктонның консервіленген сынамалары мынадай параметрлерді кейіннен зерделеу үшін зертханаға жеткізіледі:

1) түрлік құрам;

2) қоғамдастықтың жалпы саны;

3) жалпы биомасса;

4) доминанттардың (басым топтар мен түрлердің) құрамы;

5) негізгі топтар мен түрлердің саны;

6) негізгі топтар мен түрлердің биомассасы;

7) аймақтар бойынша сандық және сапалық бөлу.

3. Макрозообентос сынамалары ашылу алаңы 0,025 метрден су түпқырнағышпен алынады. Консервіленген сынамалар мынадай параметрлерді кейіннен зерделеу үшін зертханаға жеткізіледі:

1) түрлік құрам;

2) қоғамдастықтың жалпы саны;

3) жалпы биомасса;

4) доминанттардың (басым топтар мен түрлердің) құрамы;

5) негізгі топтар мен түрлердің саны;

6) негізгі топтар мен түрлердің биомассасы;

7) аймақтар бойынша сандық және сапалық бөлу.

4. Нектобентос сынамалары ихтиопланктондық конустық аумен немесе бимтралмен алынады. Консервіленген сынамалар мынадай параметрлерді кейіннен зерделеу үшін зертханаға жеткізіледі:

1) түрлік құрам;

2) қоғамдастықтың жалпы саны;

3) жалпы биомасса;

4) доминанттардың (басым топтар мен түрлердің) құрамы;

5) негізгі топтар мен түрлердің саны;

6) негізгі топтар мен түрлердің биомассасы;

7) аймақтар бойынша сандық және сапалық бөлу.

5. Зоопланктонның таксономиялық құрамы мен кездестіру жиілігі (жылдар бойынша түрлік құрамның динамикасы, доминанттардың ауысуы) 2-кестеге сәйкес келтіріледі.

2-кесте. Зоопланктонның таксономиялық құрамы мен кездестіру жиілігі

Балық ресурстарын және

басқа да су жануарларын

пайдалануға биологиялық

негіздеме дайындау

қағидаларына

3-қосымша

Ихтиологиялық материалды жинау

1. Ресурстық зерттеулер жүргізу кезінде шабақтардың саны (дернәсілдер, шабақтар және басқа да жастық топтары) ескеріледі.

2. Балық шабақтарының иірімдік өрістеу динамикасы, дана/метр3 1-кестеде көрсетіледі. Шабақтардың иірімдік өрістеу кезеңіндегі өзендердегі (Жайық, Іле, Сырдария) төмен қарай ығуды бақылау, балық дернәсілдерінің негізгі су қоймасына жаппай ығуы болған кезде жүргізіледі. Материал жинау бимтралмен және уылдырық ауларымен жүргізіледі, балық дернәсілдері мен шабақтары есептеледі, сынама бекітіліп және түрлік тиесілілігін анықтау үшін зертханаға жеткізіледі.

1-кесте. Балық шабақтарының өрістеу динамикасы, дана/метр3

Балық ресурстарын және

басқа да су жануарларын

пайдалануға биологиялық

негіздеме дайындау

қағидаларына

4-қосымша

Орнықты даму индикаторлары

1. Орнықты даму индикаторларын таңдау:

1) ресурстарға әсер ететін қысымдардың (тікелей және жанама) немесе қозғаушы күштердің индикаторларына;

2) әсер етілетін жүйенің жай-күйінің индикаторларына;

3) әсерді жұмсарту, азайту, жою немесе орнын толтыру үшін қабылданған әрекеттерді көрсететін жауап индикаторларына (басқару органдары немесе кәсіпшілік) негізделеді.

2. Ұсынылатын индикаторлар:

1) кәсіпшілік балық түрлері популяцияларының мөлшерлік-жас құрылымы;

2) жеке биологиялық көрсеткіштер;

3) кәсіпшілік күшке аулау;

4) шекті жол берілетін аулауды бағалау үшін шекті және нысаналы бағдарлар.

Балық ресурстарын және

басқа да су жануарларын

пайдалануға биологиялық

негіздеме дайындау

қағидаларына

5-қосымша

Каспий теңізінің теңіз балық түрлері мен басқа да су жануарларының санын, қорларын және шекті жол берілетін ауланымды бағалау

1. Кәсіпшілік аудандардағы ағымдағы балық шаруашылығы мелиорациясы бойынша жұмыс көлемі бойынша деректер 1-кестеге енгізіледі.

1-кесте. Ағымдағы балық шаруашылығы мелиорациясы бойынша жұмыстардың қажетті көлемі

Балық ресурстарын және

басқа да су жануарларын

пайдалануға биологиялық

негіздеме дайындау

қағидаларына

6-қосымша

Каспий теңізінің бекіре және жартылай өтпелі балық түрлерінің және басқа да су жануарларының санын, қорларын және шекті жол берілетін ауланымын бағалау

1. Балықтардың санын анықтауға және сынамаларды алуға арналған деректер трал–гидроакустикалық, гидроакустикалық, трал–акустикалық және торлы аулау арқылы жүргізіледі.

Каспий теңізінің теңіз балығы түрлерінің санын, қорларын және ШРА бағалау мынадай әдістермен жүргізіледі:

1) Трал-гидроакустикалық түсіру – тәулік бойы. Жұмыстар су бетінің 4 балдан аспайтын ауытқуы кезінде жүргізіледі. Эхо жазбаларын біріктіру аралығы (бұдан әрі – ESDU) 0,5-тен 5 мильге дейін. Әрбір галста кластерлердің түрлік және өлшемдік-салмақтық құрамы бойынша деректерді алу үшін кемінде бір тралинг жүргізіледі. Қайраң аудандарының үстінде және теңіздің терең теңіз бөлігінде орналасқан галстарда әр бөліктің үстінде кемінде бір тралинг жүргізіледі. Тралинг жылдамдығы кемінде 4-4, 5 түйін.

Орта Каспийде гидроакустикалық галстардың жалпы саны – 17, траления-34. Каспий теңізінің қазақстандық секторының солтүстік бөлігінде – 13, тралений – 26.

Көктемгі зерттеулер Солтүстік Каспийде 13 галс бойынша жүргізіледі. Жазғы зерттеулер – Солтүстік және Орта Каспийде 30 галс бойынша. Қысқы зерттеулер Орта Каспийде 17 галс.

1-суретте Каспий теңізінің қазақстандық бөлігіндегі гидроакустикалық галстардың схемасы бейнеленген.

1-сурет. Каспий теңізінің қазақстандық бөлігіндегі гидроакустикалық галстар схемасы

Гидроакустикалық галстың, шаршының қамтылған алаңы 1-кестеде көрсетілген;

1-кесте. Гидроакустикалық галс, шаршы алаңы

мұндағы: Di - ESDU арақашықтығы.

Түрлік сәйкестендіру эхограммалар және трал аулау бойынша жүргізіледі:

мұндағы: Pwi - жинақталудағы i түрдегі гидробионттардың үлесі;

skgi - кері шашыраудың 1 килограммға орташа каустикалық қимасы;

i түріндегі гидробионттардың орташа ұзындығы Li және орташа салмағы w (kg) i.

Әрбір түр және өлшемдік топ үшін s (L) шашырауының орташа акустикалық қимасы және skg (L) массасының 1 килограмына орташа акустикалық қимасы мынадай формулалар бойынша есептеледі:

Әрбір і түрі және j өлшемдік тобы үшін биомассаны бөлудің орташа тығыздығы (pij) мынадай формула бойынша есептеледі:

Әртүрлі түрлер мен өлшемдік топтардың биомассалары (Bij) мынадай формула бойынша есептеледі:

мұндағы: А - учаскелердің ауданы.

Сан мынадай формула бойынша есептеледі:

мұндағы: Bij - полигондағы берілген түрдің биомассасы;

wij - полигондағы берілген түрдің өлшем тобының орташа аспасы.

Гидроакустикалық ауланым эхограммаларды түрлік сәйкестендіру жолымен жүзеге асырылады, бұл үшін барлық жас топтарындағы балықтарды есепке алу үшін трал датчиктерімен және трал зондымен, сондай-ақ шабақтарды аулауға арналған аудан жасалған ұсақ ұялы ендірмелермен жабдықталған түпті және әртүрлі тереңдіктегі тралдар пайдаланылады.

Ақпаратты жинау және өңдеу гидроакустикалық түсірілімдерді жүргізу жөніндегі Бүкілресейлік балық шаруашылығы және океанография ғылыми-зерттеу институтының әдістемелеріне, нақты гидроакустикалық жабдықты пайдалану және постпроцессингтік өңдеуді орындау жөніндегі нұсқаулықтарға сәйкес орындалады.

2. Трал-акустикалық әдіс қосымша торлы аулауды пайдалану арқылы жүргізіледі.

Әрбір тралмен және тормен аулау балықтардың топтары мен түрлері бойынша бөлінеді.

Бекіре тұқымдылар тірі күйінде есептеледі, ұзындығы және салмағы өлшенеді, белгілердің, зақымданулардың, иіс сезу мүшелерінің ауытқулары мен бұзылулардың болуы тіркеледі. Ғылыми-зерттеу үшін аулауға рұқсат алған кезде бекіре тұқымдас балықтар толық биологиялық талдауға жатады, паразиттердің болуы тіркеледі, жасын анықтау үшін кеуде желбезегі, трофологиялық талдау үшін ас қорыту жолы алынады.

Ауланған су биологиялық ресурстарының басқа да түрлері зерттелуге жатады.

Трал-акустикалық жұмыстар кезінде сынамаларды жинау үшін станция торын таңдау 2 нұсқа бойынша жүзеге асырылады:

1) станцияларды біркелкі (тіркелген) бөлу;

2) станцияларды кездейсоқ бөлу.

2-суретте оларды біркелкі бөлу кезінде Каспий теңізіндегі станциялар торы бейнеленген. Сынама алу станцияларының шаршы метрінің шамасы 7 миль ені бойынша, 10 миль ұзындығы бойынша белгіленеді. Трал станцияларының жалпы саны 150, оның ішінде Солтүстік Каспийде 9 метрлік трал – 105, Орта Каспийде 24,7 метрлік трал – 45 станция. Авариялық немесе толық емес тралдау жағдайында нәтиже ескерілмейді және тралдау қайталанады.

2-сурет. Каспий теңізіндегі трал және гидроакустикалық галс станцияларының схемасы.

Трал және гидроакустикалық галстар, шаршылар станцияларының схемаларының қамтылған алаңы 2-кестеде көрсетілген;

2-кесте. Трал және гидроакустикалық галстар, шаршылар станцияларының схемаларының алаңы

Балық ресурстарын және

басқа да су жануарларын

пайдалануға биологиялық

негіздеме дайындау

қағидаларына

7-қосымша

Аспаптық авиациялық түсірілім

1. Каспий итбалығының санын есепке алу бірнеше әдістермен жүзеге асырылады:

1) аспаптық авиациялық түсірілім;

2) авиациялық есепке алу;

3) пилотсыз әуе кемесінің (бұдан әрі – ПӘК) көмегімен есепке алу;

4) кеменің маршруттық есебі.

2. Аспаптық авиациялық түсірілім (бұдан әрі – авиациялық түсірілім ) қысқы кезеңде Солтүстік Каспийдің мұз бетінің үстінде жүргізіледі. Мемлекеттік, арнайы және (немесе) салалық мақсаттағы қызмет үшін фотографиялық, телевизиялық, инфрақызыл, радиолокациялық және басқа аппаратураның көмегімен орындалатын авиациялық түсірілім жұмыстарын жүргізуге рұқсаттарды тіркеуді, есепке алуды және беруді геодезия және картография саласындағы уәкілетті орган жүзеге асырады.

3. Авиациялық түсірілім жүргізу үшін өз бортында жылу-бейнелеу кешені, спектрдің инфрақызыл және көрінетін салаларында ілеспе түсірілім үшін фото және бейне аппаратурасы бар арнайы жабдықталған ұшақ немесе ПӘК қолданылады.

4. Авиациялық түсірілім жүргізу басталғанға дейін әртүрлі спутниктік жүйелерді қашықтықтан зондтау деректері бойынша Каспий теңізіндегі мұз жағдайларын талдау жүзеге асырылады: мұз жамылғысының ауданы бағаланады, итбалықтың мұз шоғырларының қалыптасуы болжанады және каспий итбалығының мұзда орналасу шекараларын айқындау үшін барлау шолу ұшулары жүргізіледі.

5. Қысқы ауа райы жағдайларына (жылы, орташа, қатты) және оларға сәйкес келетін мұз жағдайларына байланысты авиациялық түсірілім каспий итбалығының күшіктеуі толық аяқталатын мерзімде (шамамен 15-25 ақпан аралығында) жүргізіледі.

6. Авиациялық түсірілім маршруттары түсірілген акваторияның жиынтық алаңы итбалықтардың қысқы шоғырларының әлеуетті орындарын қамтитын барлық зерттеу ауданы алаңының кемінде 10%-ын құрайтындай етіп жоспарланады.

7. Авиациялық түсірілім трансект ені тұрақты болуы үшін ұшудың бір биіктігінде (180-200 метр) солтүстіктен оңтүстікке қарай тұрақты жылдамдықпен (180-200 километр/сағат шегінде) параллель галсалармен жүргізіледі. Галстарды орналастыру схемасы олардың арасында бірдей аралықпен тұрақты болуы тиіс, бұл ретте галстардың ұзындығы әртүрлі болуы мүмкін.

8. Мұз қабатының үстінен тепловизорлық түсірілім және фото–бейнетүсірілім ересек итбалықтарды да, олардың күшіктерін де анықтау үшін жоғары ажыратымдылықтағы аппаратурамен барлық есептік галстар бойында үздіксіз жүргізіледі.

9. Барлық ұшу параметрлері (уақыт, координаттар, курс, биіктік, жылдамдық және басқалар) GPS жүйесі арқылы секунд сайын автоматты түрде бекітіліп, географиялық координаттар мен уақытқа географиялық координаттар мен бір секундқа дейін уақытты дәл «байланыстырады». Түсірілім барысында есепке алу галстарының басталуы мен аяқталуы, аппаратураны қосу (өшіру) сәттері, ауа райы және басқа да жағдайлар тіркеледі. Трансектінің ені ұшу биіктігі мен линзаның көру бұрышына негізделген жабдықтың әр түрі үшін бөлек есептеледі.

10. Теңіз сүтқоректілерін санау үшін мұз айдынының үстіндегі авиациялық түсірілім материалдарын өңдеу екі кезеңде жүргізіледі.

11. Бірінші кезеңде инфрақызыл суреттегі барлық бейне түсірілімдер көрінеді. Мұздағы тығыз шөгінділердің негізгі таралу аймағын анықтайды және олардың бойымен итбалықтардың шөгінділерінің шекараларын белгілейді, итбалықтардың кластерлерінің фото және тепловизорлық түсірілімдерінің суреттерін синхрондайды.

12. Екінші кезеңде жануарлардың тығыздығы жоғарлығымен инфрақызыл суреттерге және оларға сәйкес келетін цифрлық фотосуреттерге бірлескен талдау жасалады.

13. Инфрақызыл суреттерге мен фотосуреттердегі итбалықтарды санауды екі немесе одан да көп операторлар бір-біріне тәуелсіз жүргізеді.

14. Графикалық спутниктік мұз карталарын, тепловизорлық және фотобейнелерді, итбалықтарды тарату карталарын байланыстыра отырып, есептік авиациялық түсірілім маршруттары географиялық ақпараттық жүйеге (ГАЖ) енгізіледі.

15. Итбалықтардың қысқы шоғырлануының әлеуетті орындарын қамтитын барлық зерттеу ауданының барлық алаңына нақты алынған есептік деректерді экстраполяциялау жүргізіледі. Кинсли есептеу алгоритмін пайдалану ұсынылады, ол галстар арасындағы аралық бірдей болған және параллель галстарды орналастырудың тұрақты схемасы кезінде оларды топтарға біріктіруді көздейді . І–ші авиациялық түсірілім үшін ересек итбалықтар мен күшіктерінің саны (3) формула бойынша бөлек есептелді.

мұндағы: Ji – i– авиациялық түсірілімдегі трансект саны;

Кi – галстар арасындағы интервалдың трансекттер еніне қатынасы ретінде анықталған i–түсіруге арналған салмақтық коэффициент;

xj – j-ші трансектідегі итбалықтардың саны.

Авиациялық түсірілімнің жиынтық саны формула бойынша:

мұндағы: I – түсірілім саны.

16. Популяцияның жалпы санын есептеу үшін есептеу формулалары қолданылады.

17. Бір өндіруші аналықтың төлі бір күшіктен аспайды, сондықтан каспий итбалығының төлі өндіруші аналықтардың санына тең. Бір жылдағы төл санын есептегеннен кейін каспий итбалығының бүкіл популяциясының жалпы саны есептік жолмен анықталады. Жалпы санды есептеу үшін мынадай формулалар қолданылады:

мұндағы: S – популяция саны, мың дана; P – есептік жылдағы төлдің саны, мың дана; K – популяцияға қайта есептеу коэффициенті.

мұндағы: Jmax – аналықтардың ең үлкен жасы, жыл;

Jmin – аналықтардың жыныстық жетілу жасы, жыл;

k – жыныстық жетілген аналықтар арасындағы қысырларының үлесі.

18. Аналықтардың максималды жасы, аналықтардың жыныстық жетілу жасы, жыныстық жетілген аналықтардың ішіндегі қысырларының үлесі соңғы 6 жылдағы есеп негізінде негізделеді және есептеледі.

19. Популяцияның бөлінуіне, санына және құрылымына тұрақты зерттеулер жүргізу кезінде каспий итбалығы популяциясының жалпы санын бағалау үшін басқа да есептік формулалар негізделуі және қолданылуы мүмкін.

Балық ресурстарын және

басқа да су жануарларын

пайдалануға биологиялық

негіздеме дайындау

қағидаларына

8-қосымша

Каспий теңізінің жағалауына іргелес жатқан акватория үстінен итбалықтарды авиациялық есепке алу

1. Авиациялық есепке алу Каспий теңізінің жағалауына іргелес жатқан акваторияның үстінде жүргізіледі.

2. Көктемгі авиациялық есепке алу түлеу кезінде итбалықтардың ең көп санын есепке алу үшін наурыз-сәуір айлары аралығында жүргізіледі.

3. Күзгі авиациялық есепке алу итбалықтардың қыс алдындағы шоғырланғандарының санын есепке алу үшін қазан мен қараша аралығында жүргізіледі.

4. Авиациялық есепке алуды жүргізер алдында ұшулар үшін қолайлы ауа райын бағалау үшін таяз судағы аралдар мен шалыгтардың (теңіз түбіндегі биіктіктің) орналасуын және гидрометеорологиялық жағдайларды бағалау үшін әртүрлі спутниктік жүйелерді қашықтықтан зондтау деректері бойынша ғарыштық суреттерге талдау жүргізіледі. Ұшу бағыты әзірленеді.

5. Авиациялық есепке алу ұшақтың, тікұшақтың бортынан 200-ден 300 метрге дейінгі биіктіктен жүргізіледі, әуе кемесінің жылдамдығы сағатына 300 километрден аспауға тиіс. Авиациялық есепке алуға 5 маман қатысады. Жоғары ажыратымдылықтағы камералар мен бейнекамералар қолданылады. Ұшуға дейін барлық мамандар фото-бейнетехникада, диктофондарда, GPS навигаторларында белгіленген уақытты салыстырады және фото-бейнематериалды өңдеу кезінде оларды ұшу маршруттарының нүктелеріне дәл байланыстыру үшін көрсетілген құрылғылардың уақытын 1 секундқа дейінгі айырмашылықпен синхрондайды.

6. Авиациялық есепке алу бағыты Каспий итбалығының барлық әлеуетті шоғырларын қамтуы тиіс, ұшу барысында операторлар акваторияда табылған шөгінділер мен кездесетін итбалықтарды үздіксіз бейнетүсіруді, суретке түсіруді жүргізеді. Кейбір жағдайларда визуалды санау және диктофонға жазу жүргізіледі. Әрбір фото, бейне және скриншоттарды алу уақыты туралы деректер метадеректерден анықталады.

7. Зертханалық жағдайда барлық фото-және бейнежазбалар итбалықтардың болуына қаралады, бұл ретте бейне әр секунд сайын тоқтайды, итбалықтар болған кезде скриншоттар сақталады. Тиісті графикалық редакторларда фотосуреттер мен скриншоттарда итбалықтардың суреттері есептеледі және нөмірленеді. Бейнеге түспеген итбалықтарды анықтау орындарын анықтау мүмкіндігі үшін диктофон жазбасын тыңдау жүргізіледі, сондай-ақ итбалықтардың бар-жоғын және олардың санын дауыстық растау туралы деректер кестеге жазылады. Фото-бейнекадрлармен расталмаған дауыстық хабарламалар сараптамалық қорытындыға жатады. Әрбір жақтау мен итбалық кездесулерінің координаттарын анықтау GPS құрылғысының ұшу жазбалары арқылы жүзеге асырылады.

8. Каспий теңізінің қазақстандық секторында шоғырланған итбалықтардың жалпы санын анықтайтын итбалықтардың әрбір шоғыры мен анықтау нүктесі бойынша итбалықтардың саны есептеледі.

9. Ауа райының қолайсыз жағдайларында байланысты фото-бейнематериалдардың сапасы төмендегенде (тұзды дауыл, тұман және т.б.), шоғырлардағы жануарлар санын бағалау белгілі бір учаскелерде жатқан жануарлардың орташа тығыздығы есептелген экстраполяция арқылы жүзеге асырылады.

Балық ресурстарын және

басқа да су жануарларын

пайдалануға биологиялық

негіздеме дайындау

қағидаларына

9-қосымша

Пилотсыз әуе кемесінің көмегімен итбалықтарды есепке алу

1. Пилотсыз әуе кемесінің (бұдан әрі – ПӘК) көмегімен есепке алу шоғырлардың санын, итбалықтар шоғырларының санын және мөлшерлік құрылымын айқындауды бағалау мақсатында жүргізіледі. Мультикоптерді мынадай жағдайларда қолдану ұсынылады:

1) шағын көлемді кемелермен қозғалыс бағытын талдау және әзірлеу, бұл кемелер экспедицияны таяз су кеңістіктеріне жеткізе алады. Бағыт бойынша шоғырларды іздеу үшін дүрбілер және пилотсыз әуе кемесінің (бұдан әрі – ПӘК) барлау ұшулары қолданылады;

2) шоғырланған жер анықталған кезде;

3) Зерттеушілер отырған кеме итбалықтарды (түлендерді) шошытып, суға түсіп кетуіне жол бермеу үшін жатақтан шамамен 500-1000 метр қашықтықта болуы керек. Жануарлар шоғырланған жерге ПӘК ең жоғары жылдамдықпен, 100–130 метр және одан да жоғары биіктікте бағытталады. ПӘК шуынан туындайтын мазасыздық факторын азайту үшін, шоғырланған жерге жақындау жел жақтан жасалады.

4) итбалықтардың шоғырлануы;

Камера объективі 90о бұрышпен төмен қарай бағытталады және суретке түсіру режимі орнатылады. 40 м-ден төмен түсу ұсынылмайды. Итбалықтар мазасызданып, суға түсетін болса ПӘК ұшу нүктесіне оралады;

5) созылған шоғырлардағы орналасқан көптеген топтардың санын бағалау.

Есеп жүргізу, жатқан алаңның бойымен ұшып, таңдалған бір биіктікте және белгілі бір ұшу аралығы арқылы суретке түсіру ұсынылады. Белгілі бір биіктікте суретке түсіргеннен кейін оператор дронды кемінде 100 метр биіктікке көтереді және кері ұшуды орындайды немесе басқа топтардың қасында болған кезде оған ұшып барып және ұқсас схема бойынша түсіруді жүзеге асырады.

2. ҰБӘК хаттамасына түсірілімнің орны (координаттары), күні, уақыты және биіктігі, 10 балдық шкала бойынша бұлттылығы, ауа температурасы, желдің жылдамдығы мен бағыты, судың толқынын бағалау және түсірілген кадрлардың нөмірлері енгізіледі.

3. Камералдық жұмыс жағдайында итбалықтардың саны мен денесінің ұзындығы мен енін есептеу фотосуреттер бойынша жүргізіледі.

4) Фотоматериалдарды іріктеу өлшемшарттары:

1) итбалықтар тобының статикалық жағдайы;

2) топтың толық қамтылуы;

3) фотосуреттердің айқындылығы.

Дарақтарды санау, кадрларды өңдеу графикалық редакторда жүзеге асырылады. Белгілі бір сурет шеңберінде итбалықтың әрбір бейнесіне жеке реттік нөмір беріледі, ол шоғырдағы итбалықтың жалпы санын көрсетеді.

5. Бір ауданда жатқан итбалықтардың өрістеуі оның санын есепке алу деректерінің әсері болмас үшін ҰБӘК жұмысын бір күнде жүргізілуі тиіс. Қолайсыз ауа-райы жағдайында итбалықтардың есептелген орташа санын ұқсас шоғырларда тікелей есепке алынбағандардың санын есептеу үшін экстраполяциялауға жол беріледі.

6. Есепке алу мерзіміндегі айырмашылықтардың және есепке алу деректеріне басқа да табиғи және антропогендік факторлардың әсерін салыстырмалы талдау үшін белгілі бір ауданда жатқан жануарларды қайта есепке алуды жүргізу ұсынылады.

7. Алынған фотосуреттер бойынша санды ескере отырып, жатындардағы итбалықтардың жиналуының өлшемдік құрылымын да анықтауға болады. Бұл үшін белгілі бір биіктіктен түсірілген фотосурет негізінде Халықаралық бірліктер жүйесіндегі (бұдан әрі – MSE) 1 пиксельдің өлшемі есептеледі. Пиксель сызғышы бойынша итбалықтың ұзындығын немесе енін өлшеп, МСЕ бір пиксельдің өлшемін анықтап, МСЕ параметрін мынадай формула бойынша анықталады:

Итбалықтың МСЕ параметрі = Итбалықтың пиксельдегі параметрі * MСE бір пиксельдің өлшемі.

Фотосуреттердегі итбалықтар әртүрлі позицияларда орналасады, сондықтан суреттердің өлшеуге жарамдылығы бойынша 4 санатқа бөлінеді:

1) тік және тік жатқан дарақтың ең жоғары ені бойынша дене ұзындығын өлшеу;

2) иілген дарақтың дене ұзындығын "траектория бойынша" және ең жоғары енін өлшеу;

3) дене ұзындығы өлшеуге жатпайды;

4) ең жоғары ені өлшеуге жатпайды.

Итбалықтардың денесінің зоологиялық проекциялық ұзындығын (мұрын ұшынан артқы ласт ұшына дейін) осы тармақтың 1) және 2) тармақшаларына сәйкес бейнелер бойынша өлшеуді жүргізу ұсынылады.

8. Өлшемдік, жыныстық құрылымды зерделеу үшiн итбалықтарды аулау арнайы торлармен немесе қолмен жүргiзiледi.

Ауланған жануарларда сызықтық көрсеткіштерін (мұрын ұшынан артқы аяғының ұшына дейінгі дененің проекциялық ұзындығы, мұрын ұшынан құйрық ұшына дейінгі дененің проекциялық ұзындығы, дененің проекциялық ең үлкен ені, дененің қол астындағы орамы), салмағын, дене температурасын өлшеу жүргізіледі, жынысы анықталады, ал, ультрадыбыстық зерттеумен майының қалыңдығы және аналықтардың жүктілігінің даму деңгейі (жазғы және күзгі мезгілде) анықталады. Қажетті өлшеулер жүргізілгеннен кейін итбалықтар теңізге қайта жіберіледі.

Балық ресурстарын

және басқа да су

жануарларын пайдалануға

биологиялық негіздеме

дайындау қағидаларына

10-қосымша

Итбалықтарды кемеде маршруттық есепке алу

1. Кемедегі маршруттық есепке алу теңіз акваториясындағы каспий итбалығын есепке алу үшін жүргізіледі. Итбалықтарды есепке алу теңіз ғылыми-зерттеу кемелерінде 5 метр тереңдікке дейін, шағын көлемді кемелерде – 5 метрден кем тереңдікте жүзеге асырылады.

2. Есепке алуды кеменің екі бортынан бақылаушылар жүргізеді, тірі де, өлі де итбалықтар есепке алынады, олардың GPS-тегі кездесу нүктелері белгіленеді, мүмкіндігінше итбалықтардың жасы: күшік, ересегі және оларға кемеден қашықтық белгіленеді.

3. Есепке алу жолағының ені теңіз ғылыми-зерттеу кемесіндегі бақылаушылардың орналасу биіктігіне байланысты есептеледі. Шағын көлемді кемелер үшін бір борттан есепке алудың оңтайлы ені 300 метр; бір борттан есепке алудың шекті ені 550 метр болып табылады.

4. Есепке алудың тиімді ені итбалықтарды табудың орташа қашықтығы ретінде есептеледі.

5. Алынған материалдар негізінде тірі және өлі итбалықтардың кездесулерінің тығыздығы есептеледі – дана/километр2.

Балық ресурстарын және

басқа да су жануарларын

пайдалануға биологиялық

негіздеме дайындау

қағидаларына

11-қосымша

Каспий итбалығы популяциясының жалпы саны мен жай-күйін бағалау, өлім-жітім мен кемуді бағалау

1. Каспий теңізі жағалауында, аралдарда және шалғындарда өлі итбалықтар табылған жағдайда, оларға есептеу жүргізіледі, өлексенің табылған күні, уақыты, GPS–навигатор бойынша орынның координаттары тіркеледі, өлекселердің жай-күйі 5 баллдық шкаламен сипатталады (1 - өте жаңа өлексе, жаңа ғана өлген, 2 - жаңа өлексе, 3 - орташа дәрежеде шіру, 4 - ілгерілеген шіру, 5 - мумияланған немесе қаңқалық қалдықтар), жынысы анықталады, өлшемдері (дененің тұмсық ұшынан артқы жүзбеқанаттардың ұшына дейінгі проекциялық ұзындығы, дененің тұмсық ұшынан құйрық ұшына дейінгі проекциялық ұзындығы, қолтық астындағы дене айналымы (мүмкіндігінше)) өлшенеді. Дененің кеуде тұсын кесу арқылы май қабатының қалыңдығы анықталады. Сыртқы түрі сипатталады: жүнінің түсі, аулау құралдарынан қалған іздердің, тесіп жараланудың болуы, басының, аяқ-қолдарының жоқтығы және тағы басқалары, өлікті суретке түсіру және жоғарғы, төменгі жақ сүйектерінен азу тістерді алу жүргізіледі. Жаппай қырылу табылған жағдайда, көрсетілген деректер іріктеліп алынады, бірақ әр учаскеден кемінде 30 дарақтан кем болмауы керек. Зертханалық жағдайларда кальцийленген азу тістердің көлденең кесінділері бойынша өлекселердің жасы анықталады. Итбалықтардың өлімін есепке алған кезде, өлген дарақтардан генетикалық, патологоанатомиялық, паразитологиялық, бактерио-вирусологиялық және токсикологиялық зерттеулерге арналған сынамалар алынады.

2. Каспий итбалықтарының көбею, көктемгі және күзгі шоғырлану санын, өлім-жітімді есепке алу кезеңіндерін есепке алу деректері 1, 2 және 3-кестелерге енгізіледі:

1-кесте. Каспий итбалығының көбею кезеңіндегі санын есепке алу деректері

Балық ресурстарын және

басқа да су жануарларын

пайдалануға биологиялық

негіздеме дайындау

қағидаларына

12-қосымша

Балықтар мен басқа да су жануарларының санын есепке алғанда жиналған материалдың репрезентативтілігін анықтау

1. Репрезентативті іріктеу көлемі мынадай формула бойынша есептеледі:

мұндағы: n – қажетті іріктеулер көлемі;

N – генералды жиынтығы;

P – Стьюдент өлшемшарты 95 % деңгейлік көрсеткішке тең болғанда, ол 2 тең;

S – генералды жиынтығының орташа квадратты ауытқуы;

m – әдістің қатесі.

2. Репрезентативті іріктеу көлемінің әдісі саны аз жануарларға (сирек кездесетін және жойылып бара жатқан балық түрлері, аулау құралдарына сирек түсетін аз таралған балық түрі, Каспий итбалығы) қолданылмайды.

Балық ресурстарын және

басқа да су жануарларын

пайдалануға биологиялық

негіздеме дайындау

қағидаларына

13-қосымша

Балық санын аудан әдісімен бағалау

1. Балықтар саны аудандар әдісімен анықталады. Балық аулайтын учаскелердің ауданын анықтау үшін GPS–спутниктік қабылдағышы пайдаланылады. Тралдайтын ауданды анықтау үшін трал параметрлері (көлденең ашқанда) және тралдау уақыты пайдаланылады. Аудандар әдісі санақ үшін ауланған балықтардың саны арқылы су айдынындағы балықтардың санын, сондай–ақ, аудың (тралдың) аулау коэффициентін ескере отырып, санақ жасау ауданы арқылы су айдынының ауданын болжайды. Су айдынындағы балықтардың саны мынадай формуламен анықталады:

мұндағы: N – су айдынындағы балықтар саны;

n – ауға түскен балықтар саны;

S – су айдының ауданы;

s – ауланған аудан;

k – балық аулау құралының балық аулау мүмкіндігінің коэффициенті.

2. Ұстау коэффициентін эксперимент арқылы анықтауға болады.

3. Өзендердегі балықтар санын анықтау үшін аудандар әдісі пайдаланылмайды, оның орнына уақыттар әдісі қолданылады. Ол бүкіл кезеңдегі өзен бойымен жүретін кәсіпшілік мақсатта ауланатын балықтар үйірінің саны санақ үшін ауланған балықтар санына жататындығын, сондай–ақ, аулау құралының аулау мүмкіндігінің коэффициентін ескере отырып, жалпы жүріс уақыты аулау уақытына және өзеннің ені жылымның түсіру еніне жататындығын болжайды. Су айдынындағы балықтардың саны мынадай формуламен анықталады:

мұндағы: N – кәсіпшілік үйірдегі балықтар саны;

n – ауға түскен балықтар саны;

T – жүрістің жалпы уақыты;

t – балық ауладың жалпы уақыты;

k – балық аулау құралының балық аулау мүмкіндігінің коэффициенті.

4. Өзендердегі өтпелі және жартылай өтпелі балық түрлерінің шекті жол берілетін аулауын (бұдан әрі – ШРА) айқындау кезінде өзенге тек ересек және жыныстық жетілуге жеткен балықтардың ғана кіретіні ескеріледі. Сондықтан, осы есептеулерге кәсіптік Қорға кіретін келесі ұрпақтың болжамды санын қосу қажет, ол үшін I–ші жылдың кәмелетке толмағандарының сәулесі туралы мәліметтер қолданылады (келесі күнтізбелік жыл жыныстық жетілу жасын алып тастағанда).

5. Уылдырық шашатын балықтардың жаппай жүрісі жоқ өзендер үшін қорытпаның ауданын, өзеннің ауданын және тегіс тордың аулануын ескере отырып, тегіс торларды (жоғарғы және төменгі) қолданатын алаңдар әдісі қолданылады.

6. Балықтардың ихтиомассасы әр жас тобындағы балықтардың санын осы жас тобындағы балықтардың 1 данасының орташа массасына көбейту арқылы есептеледі. Кәсіптік қор әр жас тобындағы жыныстық жетілген балықтардың пайыздық қатынасына байланысты анықталады.

7. Ықтимал алуды есептеу үшін балықтар санының жылдық өсу жылдамдығының олардың жаппай жетілу жасына тәуелділігін сипаттайтын теориялық қисық алу формуласы қолданылады.

мұндағы: l – популяция санының жылдық өсу жылдамдығы;

a және b – коэффициенттер;

t – дарақтардың жынысқа жетілуінің орташа жасы (жасы).

Аталған формула Риклефстің теңдеуінің модернизациясы болып табылады:

мұндағы: R – репродукивті кезеңінің ұзақтығы;

t – генерацияның орта жасы;

t формула бойынша есептеледі:

мұндағы: T – шекті жасы (жыл).

8. ШРА есептеулері бүкіл су қоймасы үшін анықталады. Екі жылдық алдын ала ШРА есептеу үшін келесі күнтізбелік жылға арналған ШРА және келесі күнтізбелік жылдың өндірістік қорын күтілетін толықтыру назарға алынады.

Балық ресурстарын және

басқа да су жануарларын

пайдалануға биологиялық

негіздеме дайындау

қағидаларына

14-қосымша

Кәсіптік биоресурстарды ұтымды пайдалану тұжырымдамасы

1. Сақтық тәсілінің басты ерекшеліктерінің бірі балық аулауды реттеудің аймақтық қағидаты болып табылады, яғни қордың ықтимал жай-күйінің барлық диапазоны (В) 0-ден шексіздікке дейін бөліктерге бөлінеді, олардың әрқайсысы үшін балық аулаудың ерекше режимі белгіленеді. Тірек нүктелері Blim - шекара қоры, Bbuf - буферлік қор, Btr - мақсатты қор болып табылады, бұл ретте Blim < Bbuf ≤ Btr.

Шекті рұқсат берілетін аулауды (бұдан әрі – ШРА) есептеудің дәстүрлі тәсілінен айырмашылығы, популяциялардың қолда бар қоры негізге алынғанда және оның санынан ықтимал аулау есептелгенде, ШРА анықтау кезінде сақтық тәсілі жағдайында бастапқыда қордың нысаналы бағдарлары таңдап алынады және популяция қорының серпіні өзгерген жағдайда реттеудің қандай да бір тетіктері қабылданады, ал В < Blim есептік қоры кезінде толық енгізіледі тиісті балық түрін кәсіптік аулауға тыйым салу.

2. Алдыңғы кәсіпшілік жылдары нәтижесінде көлемі бұзылған құнды балық түрлері үшін (Blim деңгейінен төмен сақтық тәсілінің терминологиясы бойынша) аулауға толық мораторийге дейін алып қоюды шектеу бойынша басқарушылық шешімдер қабылдау қажет. Ихтиоценозда құнды түрді арзан түрге ауыстыру процесі болған кезде ШРА негіздеу кезінде арзан түрді алу пайызы биологиялық негізделген нормадан жоғары болуы тиіс, бұл ретте балық аулау режиміне жедел өзгерістер енгізу қажет

3. Бір тораптық тоқтатуға орташа аулауды анықтау кезінде әрбір ұяшық өлшемімен жүргізілген стандартты тораптық тоқтатулар саны ескеріледі.

Балық ресурстарын және

басқа да су жануарларын

пайдалануға биологиялық

негіздеме дайындау

қағидаларына

15-қосымша

Балық санының ауытқуын тудыратын балықтардың тіршілік ету жағдайларының өзгеруі

1. Балықтардың абсолюттік санының, ихтиомассаның, жыл аяғындағы ата-енелік табынның абсолюттік санының, кәсіпшілікпен ұтымды пайдаланылатын популяция үшін мәндері жыл басындағы осы мәндерден кем болмауы тиіс. Түр популяциясының биологиялық жай-күйіне және кәсіпшілік ихтиофаунаны қалыптастырудың қабылданған нысаналы бағдарларына байланысты бұл мәндер ерекшеленуі мүмкін.

Егер табиғи өлім-жітім шамасы туралы деректер болмаған жағдайда, кәсіпшілік қарқындылығы бойынша нысаналы бағдардың жақындатылған мәнін популяциялардың репродуктивті әр түрлі сапалылығы тұжырымдамасының негізінде есептеуге болады, оған сәйкес балық популяциялары санының ұлғаю жылдамдығы олардың жетілу жасына және өмір бойы қайталама генерациялар санына байланысты болады.

Бұл ретте жеке төлдеудің екінші дәрежелі мәні бар. Жылдық кему коэффициенті терминдерінде кәсіпшілік өлім-жітімді көрсете отырып, ұрғашылардың жыныстық жетілу жасымен ерекшеленетін түрлер үшін осы коэффициенттің биологиялық қолайлы мәндерін алады.

2. Жылдық шығынды бағалау үшін:

1) кәсіпшілік алып қоюдың жол берілетін үлесі қор санының пайызымен көрсетілген, сондықтан аулауды бағалау да сан бірліктерінде болады, аулаудың жол берілетін шамасын масса бірліктерінде табу үшін алынған бағаны қордың жас құрамын және әрбір жас бойынша орташа аспаларды ескере отырып қайта есептеу қажет;

2) кәсіпшілік алып қоюдың жол берілетін үлесі болжамды жылдың басындағы запастың кәсіпшілік бөлігіне жатады.

Балық ресурстарын және

басқа да су жануарларын

пайдалануға биологиялық

негіздеме дайындау

қағидаларына

16-қосымша

Максималды орташа көпжылдық аулау тұжырымдамалары

1. Ең көп орташа көпжылдық аулау тұжырымдамасының (бұдан әрі – MSY) өлшемшарттарына сәйкестігін тексеру алдағы екі қатарынан жыл ішінде кәсіпшілік қорының жай – күйін және шекті жол берілетін аулауды (бұдан әрі – ШРА) модельдеу жолымен жүзеге асырылады. Алып қою және жалпы өлім жітім коэффициенттері шекаралық бағдарларға қол жеткізудің үш нұсқасы негізге алына отырып айқындалады:

1) балықтардың биологиялық көрсеткіштері бойынша қордың шекті көрсеткіштерінің қол жеткізілген түрлері үшін LС50 ≤ LМ50 z = 2F формуласы қолданылады, яғни F алу коэффициенті Z жалпы өлім-жітім коэффициентінің 0,5 коэффициентімен есептеледі;

2) LC50 LM50-ден сәл үлкен (1-2 сантиметрге, яғни Қордың қордың шекті көрсеткіштеріне қол жеткізуге жақындаған) популяциялар үшін Z (жалпы өлім коэффициенті) = M (табиғи өлім коэффициенті) + F (кәсіптік өлім коэффициенті, ака алып қою коэффициенті) және F=M (жылы қор жағдайының шекаралық белгілеріне жеткен балықтар популяциясы үшін ФАО ұсыныстарына сәйкес). Бұл жағдайда алдымен F Малкин кестесінде немесе Риклефс теңдеуінде болады.

F мәнінің МЅY өлшемшартына сәйкестігін тексеру есептеулер матрицасына Малкин кестесінен немесе Рифлекс теңдеуінен алынған деректерді қосу арқылы тексеріледі. Егер өлшемшарт сақталмаса (балық аулаудың екінші жылындағы ШРА және өндірістік қор азаяды немесе қатты өседі), екінші жылдағы ШРА (ШРА2) алдағы жылға арналған ШРА-дан (ШРА1) үлкен немесе шамамен тең болғанша F мәнін өзгерте отырып, қайта есептеу жүргізіледі;

1-есептеу мысалы

Балық ресурстарын және

басқа да су жануарларын

пайдалануға биологиялық

негіздеме дайындау

қағидаларына

17-қосымша

Кәсіпшілік балықтар үйірінің санын бағалаудың биостатистикалық әдісі

1. Биостатистикалық әдістің барлық нұсқаларында маңызды кезең-жас санаттары бойынша бөлінген, сандық түрде зерттелетін балық табынының жыл сайынғы аулануы туралы мәліметтер жинақталған есеп айырысу кестесін құру. Биостатистикалық әдіс балық шаруашылығының тұрақтылығында, кәсіптік күш - жігерде және экологиялық жағдайда қолданылады.

2. Әрбір жас тобындағы даралардың үлесі балықтардың уылдырық шашу кезеңінде (мысалы, Жайық өзенінде) мониторингтік бақылаулардан алынады. Қарастырылып отырған жылдың аулауында ұсынылған барлық ұрпақтардағы даралар санының қосылуы ең аз (табиғи өлім-жітімді есепке алмағанда) кәсіптік қор болып табылады:

Vn = (1– х)Cn + (1– х – х1)Cn+1 + (1 – х – х1 – х2)Cn+2 +....+(1 – х – х1 – х2 – …. – х tl)C tl

мұндағы: n – n–жылғы бастапқы балық қоры;

tl – балықтың межелі жасы;

Cn, Cn+1, Cn+2, ….. Ct

l – ауланған балықтардың жасы;

х – ауланған шабақтардың пайыздық мәні;

х1 – жылдық ауланған балықтың пайыздық мәні және тағы басқа.

3. Шекті рұқсат етілген көлемдерді анықтау кезінде алып қою пайызы «репродуктивті әртүрлі сападағы популяция тұжырымдамасы» негізінде есептеледі.

Балық ресурстарын және

басқа да су жануарларын

пайдалануға биологиялық

негіздеме дайындау

қағидаларына

18-қосымша

Уылдырық шашу қорын есептеу

1. Уылдырық шашу қорын есептеу үшін уылдырық шашу жиілігін және жазғы теңіз тралының түсірілімдеріне сәйкес алынатын жас топтары бойынша толықтыру мөлшерін ескеру қажет:

NHI миллион дана = NPI миллион дана (қалдық) * КН (уылдырық шашу еселігі) * Dcpi (жетілген балықтардың үлесі).

2. Есептеулер барлық жас топтары үшін жүргізіледі. Барлық ұрпақтардың қосындысы коммерциялық балықтардың уылдырық шашатын қорын құрайды. Популяцияның уылдырық шашатын бөлігінің биомассасы оның санының көбейтіндісі және уылдырық шашуға қатысатын дарақтың орта салмағы ретінде есептеледі:

мұндағы: Bнз – уылдырық шашу қоры, мың тонна;

N – популяцияның есептеу саны, миллион дана;

w – дарақтардың орташа салмағы, килограмм.

Балық ресурстарын және

басқа да су жануарларын

пайдалануға биологиялық

негіздеме дайындау

қағидаларына

19-қосымша

Балықты сәйкестендіру функциясы (FI) бар балық іздеу эхолоттарымен гидроакустикалық түсіріліммен тікелей санау әдісі

1. Кейінгі жылдарға арналған кәсіптік және уылдырық шашу қорларының саны балық аулауға кіретін адамдардан толықтыру мөлшерін ескере отырып есептеледі. Шекті рұқсат етілген аулауды анықтау кезінде алып қою коэффициенттері «репродуктивті әртүрлі сападағы популяция тұжырымдамасы» негізінде есептеледі.

2. Р коэффициенті төменде көрсетілген формула негізінде есептеледі. Желілердің ұстау коэффициенті су қоймасының сипаттамаларына және жинақтау желілерінің параметрлеріне байланысты 0,2-0,5 шегінде өзгеруі мүмкін. Ұстау коэффициентін нақтылау балықтардың санын есепке алу нәтижелері бойынша гидроакустикалық әдіспен (эхолотно-торлы түсіру) жүргізіледі. Эхолоттың ұстау коэффициенті-1,0. Гидроакустикалық әдіспен анықталған балықтардың саны (биомассасы)алынған Кушнаренко-Лугарев әдісімен салыстырылады. Сәйкес келмеген жағдайда, ең жақын нәтижелерге әкелетін k ұстау мәнін таңдау арқылы қайта есептеу жүргізіледі. С коэффициенті төменде көрсетілген формула негізінде есептеледі. К желілерінің ұстау коэффициенті 0,2-0,5. Балық аулау аймағы формула бойынша анықталады:

мұндағы: V – бұрыштық жүзудің радиалдық жылдамдығы, түр үшін жеке (метр\минут); t – ау құру уақыты, минутпен; g – құрылған ау саны; b – площадь установленный ставной сети применяемой при научно-исследовательсекой лов, значение V определеются по справочнику.

Крестьян тұқы, алабұға және Шортан үшін иілу жылдамдығы 0,04, қарақұйрық пен қарақұйрық үшін – 0,05, тұқы үшін – 0,06, балық үшін – 0,10 және Уолли үшін – 0,13 метр/секунд.

3. Бұл әдіспен әр түрлі мөлшердегі балықтардың санын тікелей есептеу үшін акваторияны балық іздеу тиімділігі жоғары балық іздеушімен эхолокациялау жүргізіледі.

4. Балық санын бағалау нәтижелерінің барабарлығы мен дұрыстығын тексеру үшін республикалық және халықаралық маңызы бар су айдындары мен учаскелерінде екі әдіспен – негізгі (жоғарыда аталған әдістермен) және қосалқы (гидроакустикалық түсірілім материалдарын жинауды және өңдеуді жеңілдетуге және жеделдетуге мүмкіндік беретін эхолотно-торлы түсірілім әдісі) жүргізілуі мүмкін, бұл негізгі әдісте қолданылатын аулау құралдарының ұстау коэффициенттерін түзетуге мүмкіндік береді эхолотно-торлы түсірілім кезінде алынған балықтар санының мәндеріне байланысты (эхолоттың «ұстау коэффициенті» 1-ге жақын). Әдістің мәні төмендегі мысалда келтірілген.

Мысал. Жоғарғы Тобыл су қоймасындағы балықтардың санын анықтау. Эхолотно-торлы түсіруді жүргізу кезінде (6 эхолотных разрез және 3 сетепоставка) әрбір түсірілім үш кезеңде орындалады. Бірінші кезеңде желілерді болжамды орналастыру орны бойынша су айдынының осы учаскесіндегі балықтардың санын есепке алу үшін эхолотпен қайықпен өту жүзеге асырылды. Есептеулерді жеңілдету үшін сәулені қамту параметрлері балықтың ең көп шоғырланған тереңдігі үшін анықталады, содан кейін осы тереңдіктегі эхолот сәулесінің диаметрі эхолотинг кезінде жүріп өткен қашықтыққа көбейтіледі және түсірілім алаңы орналасқан. Екінші кезеңде желілердің стандартты тәртібі қойылады (20-дан 70 миллиметрге дейінгі ұяшық, 25 метрден 9 желі), желілерді орнату ұзақтығы 300 минутты құрады (11.00-ден 16.00-ге дейін). Үшінші кезеңде желілерді орналастыру орны бойынша су айдынының осы учаскесіндегі балықтардың санын есепке алу үшін эхолотпен қайықпен өту жүзеге асырылды. Әрбір эхолоттау кезінде ескерілген балықтардың саны бойынша мәліметтер 1-кестеде келтірілген.

1-кесте. Әрбір эхолоттау кезінде есепке алынған балықтардың саны жөніндегі мәліметтер

мұндағы: N – су айдыны алаңындағы балықтардың жалпы саны S;

N – С сканерлеу алаңындағы балық саны;

S/C – су айдыны ауданының сканерлеу ауданына қатынасы.

Формула бойынша Жоғарғы Тобыл су қоймасындағы балықтардың жалпы саны анықталады: N = 406 дана* 87400000 метр2/5196 метр2 = 6829176 дана. Ауды құру қатарының нәтижелері бойынша ихтиофаунаның пайыздық құрамы анықталады: торта – 20,5 %, тұқы – 1,5 %, табан – 52,8 %, шортан – 0,9 %, алабұға – 19,3 %, көксерке – 1,8 %, рипус – 3,2 % (24-кесте).

2-кесте. Балықтардың түрлері бойынша бөлу (%)

Балық ресурстарын және

басқа да су жануарларын

пайдалануға биологиялық

негіздеме дайындау

қағидаларына

20-қосымша

Балықтардың биологиялық көрсеткіштерін тірі кезінде зерттеу кезінде жинау

1. Сирек кездесетін және жойылып кету қаупі бар балық түрлерінің санына баға беру кезінде, егер олар таяз және тар су айдындарында, суы мөлдір жерлерде мекендесе, өндірушілерді көзбен шолып санау және фото мен бейнетүсірілім арқылы санын анықтау әдісі (тірі кезінде әдісі) қолданылады.

2. Шекаралас су айдындарында шетелдік ғалымдармен бірлесіп зерттеулер жүргізу кезінде халықаралық шарттарда көзделген әдістемелер пайдаланылады.

3. Ерекше мақсаттағы су айдындарында және (немесе) учаскелерде, мысалы, гидроэлектр станцияларының (ГЭС) жоғарғы және төменгі бьефтерінің қорғалатын аймақтарында, зерттеу әдістемелерінің өзге түрлерін қолдануға жол беріледі, бұл жағдайда олардың таңдалу негіздемесі биологиялық негіздемеде көрсетіледі.

4. Су айдындарындағы сынама алу станцияларының саны мен орналасу орындарын айқындау гидробиологиялық зерттеулер жүргізу кезінде материалдарды жинау мен өңдеу жөніндегі әдістемелік ұсынымдарға сәйкес жүзеге асырылады. Станциялардың координаттары GPS немесе ГЛОНАСС навигациялық жүйелерінің көмегімен анықталады.

Балық ресурстарын және

басқа да су жануарларын

пайдалануға биологиялық

негіздеме дайындау

қағидаларына

21-қосымша

Артемияның ресурстық әлеуетін айқындау бойынша жүргізілетін жұмыстар

Сынамаларды іріктеу мерзімі зерттелетін объектінің өмір сүру циклдерімен және мекендеу жағдайларының өзгерістерімен байланысты болуы тиіс.

Артемия цисталарының қорларын анықтау және шекті рұқсат етілген аулаудың (ШРА) болжамын дайындау үшін ғылыми-зерттеу жұмыстары вегетациялық кезеңде орындалуы тиіс.

Артемия мен олардың цисталарының жыл бойғы биологиялық ерекшеліктерін және жаппай көбею әлеуетін ескере отырып, бұрын айқындалған шекті рұқсат етілген аулау шамалары бойынша ағымдағы жылға арналған болжамдар нақтыланады.

Артемия цисталарының қорларын қайта зерттеу нәтижелері бойынша шекті рұқсат етілген аулау көлемі түзетуге жатады.

Балық ресурстарын және

басқа да су жануарларын

пайдалануға биологиялық

негіздеме дайындау

қағидаларына

22-қосымша

Артемияның қоректік базасын зерттеу

1. Есепте су айдыны туралы географиялық мәліметтер міндетті түрде келтіріледі (географиялық координаттар, елді мекендерге байланыстырылған орналасу орны). Географиялық координаттар GPS немесе ГЛОНАСС навигациялық жүйесінің көмегімен анықталады. Елді мекенге байланыстырылған орналасу орны елді мекен шекарасынан су айдынының жағалау сызығына дейінгі ең қысқа қашықтық арқылы айқындалады. Су айдындарының координаттары мен орналасу мәліметтері 1-кестеге сәйкес келтіріледі.

1-кесте. Су айдындарының координаттары мен орналасуы

Балық ресурстарын және

басқа да су жануарларын

пайдалануға биологиялық

негіздеме дайындау

қағидаларына

23-қосымша

Ащы-тұзды су айдындарының экологиялық ерекшелігі

1. Гидрохимиялық талдау үшін сынама алу кезінде судың температурасы өлшенеді, мөлдірлігі, суда еріген оттегінің мөлшері және сутек көрсеткіші (рН) анықталады. Су сынамалары мына құрамдас бөліктер бойынша зерттеледі:

1) негізгі иондар (кальций, магний, калий–натрий, гидрокарбонаттар, карбонаттар, хлоридтер және сульфаттар);

2) биогендік қосылыстар (аммоний, нитраттар, нитриттер және фосфаттар);

3) перманганаттық тотығу қабілеті;

4) жалпы темір.

2. Гидрохимиялық талдаудың нәтижелері бойынша көлдердегі жалпы минералдану деңгейі мен негізгі иондардың мөлшері, сондай-ақ органикалық заттар мен биогендік қосылыстардың құрамы бойынша көпжылдық деректер 1 және 2-кестелер түрінде ұсынылады.

1-кесте. Көлдердегі жалпы минералдану және негізгі иондардың мөлшері

Балық ресурстарын және басқа

да су жануарларын

пайдалануға биологиялық

негіздеме дайындау

қағидаларына

24-қосымша

Артемия цисталарының қорларын тиімді және ұтымды пайдалану жөніндегі ұсынымдар

1. Тереңдігі 2 (екі) метрден асатын жерлерде зоопланктон сынамалары су қабатын толық сүзу әдісімен Джеди желісін пайдалану арқылы алынады. Егер тереңдігі 2 (екі) метрден аз болса, зоопланктон материалы 100 литр суды Апштейннің планктондық желісі арқылы сүзу әдісімен жиналады. Желілерде № 49–55 диірмен газ торы қолданылады. Сынамалар формалин ерітіндісімен бекітіледі. Зоопланктон сынамалары келесі көрсеткіштерді анықтау үшін іріктеледі:

1) таксономиялық құрамы;

2) қауымның жалпы саны;

3) жалпы биомассасы;

4) доминанттар құрамы (басым топтар мен түрлер);

5) негізгі топтар мен түрлердің саны;

6) негізгі топтар мен түрлердің биомассасы.

2. Бентос (түбі цисталары) сынамалары Петерсен түпшөмішесімен (ауданы – 1/40 м²) алынады. Алынған топырақ арнайы матадан жасалған жуу желісі арқылы (250–375 мкм тесіктермен) мұқият жуылады. Содан кейін сынамалар ыдыстарға салынып, формалин ерітіндісімен бекітіледі. Лаборатория жағдайында келесі көрсеткіштер анықталады:

1) таксономиялық құрамы;

2) қауымның жалпы саны;

3) жалпы биомассасы;

4) доминанттар құрамы;

5) негізгі топтар мен түрлердің саны;

6) негізгі топтар мен түрлердің биомассасы.

3. Артемия цисталарының қорларын анықтауда жағалаудағы шығарындылардағы қорлар да ескеріледі. Зерттеу кезінде жағалау шығарындыларының көлемі (м³) есептеледі және 1 м³ судағы цисталар саны бойынша сынамалар алынады.

4. Гидробиологиялық сынамаларды өңдеу кезінде организмдердің таксономиялық тиістілігі микроскоп арқылы анықталады. Әр сынамадағы даралар саны есептік әдіспен анықталып, нәтижелер 1 м³ (планктон және жағалау шығарындылары үшін) және 1 м² (бентос сынамалары үшін) шамасына қайта есептеледі.

5. Зерттелген су айдындарындағы зоопланктонның таксономиялық құрамы 1-кестеде көрсетіледі.

Негізгі организмдер топтарының саны мен биомассасы зоопланктон мен зообентос бойынша жеке кестелерде беріледі. Қажет болған жағдайда көпжылдық салыстырмалы талдау жасалады.

1-кесте. Зерттелген су айдындарындағы зоопланктонның таксономиялық құрамы

Балық ресурстарын және

басқа да су жануарларын

пайдалануға биологиялық

негіздеме дайындау

қағидаларына

25-қосымша

Гаммарустың шекті рұқсат етілген аулауын айқындау

1. Гаммарус қорларын зерттеу гидрологиялық және гидрохимиялық режимдерді, гидробиологиялық сынамаларды алу мен ихтиологиялық материалды жинауды қамтиды. Гаммарус қорларын айқындау жөніндегі жұмыстар мыналарды қамтиды:

1) су айдынының географиялық орналасуын анықтау;

2) материал жинау кезеңіндегі метеорологиялық жағдайларды зерделеу;

3) су айдындарының морфометриялық сипаттамаларын және гидрологиялық режимін зерттеу;

4) су айдындарының гидрохимиялық режимін зерттеу;

5) гидробиологиялық зерттеулер жүргізу;

6) ихтиофаунаның құрамын және санын зерттеу;

7) гаммарус қорларын есептеу және шекті рұқсат етілген аулауды анықтау.

2. Су айдындарындағы сынама алу станцияларының саны мен орналасу орындары гидробиологиялық зерттеулер кезінде материалдарды жинау және өңдеу жөніндегі әдістемелік ұсынымдарға сәйкес айқындалады. Станциялардың координаттары GPS немесе ГЛОНАСС навигациялық жүйелерінің көмегімен анықталады.

Гидробиологиялық зерттеу станцияларының саны су айдынының ауданына байланысты 1-кестеде көрсетіледі.

1-кесте. Су айдынының ауданына байланысты гидробиологиялық зерттеу станцияларының саны

Балық ресурстарын және

басқа да су жануарларын

пайдалануға биологиялық

негіздеме дайындау

қағидаларына

26-қосымша

Гаммарус қорларын тиімді және ұтымды пайдалану жөніндегі ұсынымдар

1. Тереңдігі 2 (екі) метрден асатын жерлерде зоопланктон сынамалары су қабатын толық сүзу әдісімен Джеди желісін пайдалану арқылы алынады. Егер тереңдігі 2 (екі) метрден аз болса, зоопланктон материалы жүз литр суды Апштейннің планктондық желісі арқылы сүзу әдісімен жиналады. Желілерде № 55–70 диірмен газ торы қолданылады. Сынамалар формалин ерітіндісімен бекітіледі. Зоопланктон сынамалары мынадай параметрлерді анықтау үшін іріктеледі:

1) таксономиялық құрамы;

2) қауымның жалпы саны;

3) жалпы биомассасы;

4) доминанттар құрамы (басым топтар мен түрлер);

5) негізгі топтар мен түрлердің саны;

6) негізгі топтар мен түрлердің биомассасы.

2. Бентос сынамалары Петтерсен түпшөмішесімен алынады, оның қамту ауданы 1/40 метр2 тең. Алынған топырақ №40 газ торынан жасалған жуу желісі арқылы мұқият жуылады. Содан кейін гидробионттар пинцетпен алынып, пенициллин құтыларына салынып, формалин ерітіндісімен бекітіледі. Бұдан Бентос сынамаларымен бұдан кейінгі жұмыстар зертханалық жағдайда жүргізіледі, онда мына параметрлер анықталады:

1) таксономиялық құрамы;

2) қауымның жалпы саны;

3) жалпы биомассасы;

4) доминанттар құрамы (басым топтар мен түрлер);

5) негізгі топтар мен түрлердің саны;

6) негізгі топтар мен түрлердің биомассасы.

3. Гидробиологиялық сынамаларды зерттеу организмдердің таксономиялық тиістілігін микроскоптың көмегімен анықтаудан басталады. Әр сынамадағы даралар саны микроскоп арқылы есептеу әдісімен анықталады. Зоопланктон биомассасы әр түр дараларының санына олардың жеке массасын көбейту және нәтижелерді топтар мен қауым бойынша қосу арқылы есептеледі. Зообентос биомассасы дәлдігі өлшеу сенімділігін қамтамасыз ететін таразыларда тікелей өлшеу арқылы анықталады. Өңделгеннен кейін сынама нәтижелері бір текше метрге (планктон сынамалары үшін) және бір шаршы метрге (бентос сынамалары үшін) қайта есептеледі.

4. Планктон мен бентостың түрлік құрамы, сондай-ақ зоопланктон мен зообентос бойынша гидробиологиялық зерттеулердің нәтижелері 1-кестеде көрсетіледі. Көпжылдық деректер бар болған жағдайда салыстырмалы талдау жүргізіледі.

1-кесте. Саны және биомассасы (планктон мен бентос үшін жеке-жеке)

Балық ресурстарын және

басқа да су жануарларын

пайдалануға биологиялық

негіздеме дайындау

қағидаларына

27-қосымша

Дафнияның шекті рұқсат етілген ауланымын айқындау

1. Химиялық талдау үшін іріктелген су сынамалары консервіленген күйде зертханаларға жеткізіледі. Зертханада судың негізгі иондар мен биогендік элементтер құрамына, сондай-ақ кейбір физика-химиялық қасиеттеріне талдау жүргізіледі. Судың құрамы мен қасиеттерін анықтау титриметриялық және колориметриялық әдістермен қолданыстағы әдістемелерге сәйкес жүзеге асырылады.

2. Зоопланктон сынамалары Джеди немесе Апштейн желісімен түбінен бетіне дейін тік бағытта сүзу арқылы алынады. Консервіленген зоопланктон сынамалары зертханаға жеткізіліп, келесі параметрлер зерттеледі:

1) түрлік құрамы;

2) қауымның жалпы саны;

3) жалпы биомассасы;

4) доминанттар құрамы (басым топтар мен түрлер);

5) негізгі топтар мен түрлердің саны;

6) негізгі топтар мен түрлердің биомассасы;

7) аймақтар (биотоптар) бойынша сандық және сапалық таралуы.

3. Су айдыны бойынша дафниялардың жалпы саны мен биомассасы және олардың аймақтар (биотоптар) бойынша таралуы анықталады.

4. Дафниялардың саны мен биомассасының мәндері алдымен әр станция бойынша жеке, содан кейін су айдыны бойынша жалпы түрде 1-кестеге сәйкес келтіріледі.

1-кесте. Дафния саны мен биомассасының мәні

Балық ресурстарын және

басқа да су жануарларын

пайдалануға биологиялық

негіздеме дайындау

қағидаларына

28-қосымша

Су айдынында шаяндардың таралу аймағын және олардың әртүрлі биотоптардағы шоғырлану тығыздығын анықтау

1. Шаян аулауға арналған тұзақтар бір-бірінен кемінде бес метр қашықтықта, түнгі уақытта орнатылады, себебі шаяндардың белсенділігі түнде жоғарылайды. Аулаудың ұзақтығы он екі сағатты құрайды. Ұсталған шаяндарға биологиялық талдау жүргізіліп, саны есептеледі. Шаяндарды әртүрлі аулау құралдарымен аулаудың нәтижелілігі, олардың мөлшерлік–салмақтық құрамы, сондай-ақ шаяндардың өлшемдік топтар бойынша пайыздық арақатынасы 1, 2 және 3-кестелерде көрсетіледі.

1-кесте. Әртүрлі аулау құралдарындағы шаяндарды аулаудың нәтижелілігі

Балық ресурстарын және

басқа да су жануарларын

пайдалануға биологиялық

негіздеме дайындау

қағидаларына

29-қосымша

Қордың шекті нұсқаулық көрсеткіштерін анықтау

Қордың шекті нұсқаулық көрсеткіштері балықтардың биологиялық көрсеткіштері бойынша LM₅₀ = LC₅₀ шамасына жеткен жағдайда келесі формула қолданылады: Z = 2F, яғни алу коэффициенті F жалпы өлім коэффициенті Z шамасының 0,5 бөлігі ретінде есептеледі.

Белгілі бір балық түрі бойынша қордың шекті нұсқаулық көрсеткіштері шамасына жеткен жағдайда, осы түр үшін алу коэффициенті балықтардың осы түрінің ауланған үлгісіндегі (ұстаудағы) шекті жасы T негізінде белгіленеді.

Балық ресурстарын

және басқа да су

жануарларын пайдалануға

биологиялық негіздеме

дайындау қағидаларына

30-қосымша

Әуесқойлық (спорттық) балық аулау, мелиорациялық аулау, ғылыми-зерттеу үшін аулау және өнімді молайту мақсатындағы аулау үшін балық ресурстарын және басқа да су жануарларын алу коэффициенттері және алу көлемі

1. Жалпы өлім коэффициентінің (Z) әртүрлі мәндерінде және балықтардың ең аз саны шамамен 0,01 (1%) болған жағдайда балықтардың шекті жасы мәндері қолданылады. Жалпы өлім коэффициентіне (жылдық азаюына) байланысты балық популяциясының саны (0-ден 1-ге дейінгі мәндерде) 1-кестеде келтірілген.

Балықтардың аулаудағы шекті жасы бойынша алу коэффициентін есептеу үшін 2-көмекші кесте пайдаланылады. Мысалы, белгілі бір түрдің балықтарының аулаудағы (үлгісіндегі) шекті жасы 5 жыл болған жағдайда, алу коэффициенті F = 0,3 ретінде белгіленеді. Ал шекті жас 13 жыл болған жағдайда, алу коэффициенті F = 0,15 ретінде белгіленеді. Жалпы өлім коэффициенттері Z (жылдық азаю) және шекті қор көрсеткіштеріне жеткен кезде ұсынылатын алу коэффициенттері F балықтардың аулаудағы (үлгісіндегі) шекті жасының бақыланған мәндеріне негізделе отырып, 2-кестеде келтірілген.

1-кесте. Жалпы өлім коэффициентіне (жылдық азаю) байланысты балық популяциясының саны (0–ден 1–ге дейінгі мәндерде)

Балық ресурстарын және

басқа да су жануарларын

пайдалануға биологиялық

негіздеме дайындау

қағидаларына

31-қосымша

Гидробиологиялық сынамаларды (фитопланктон, зоопланктон, зообентос) іріктеу және өңдеу (талдау)

1. Фитопланктонды зерттеу мынадай кезеңдер бойынша жүзеге асырылады:

1) сынамаларды алу;

Фитопланктонның сандық есептеріне арналған сынамаларды алу арнайы аспаптар — батометрлермен жүргізіледі. Пайдалы тәжірибеде интеграцияланған сынамаларды жинау қолданылады: батометр (ұзындығы, әдетте, 0,5 метр) арқылы әр 0,5 метр аралықпен тігінен (түбіне дейін немесе мөлдірлік үш еселенген тереңдікке дейін) кезеңдеп сынамалар алынады; алынған сынамалар біріктіріліп, талдау үшін 0,5–1 литр көлемінде интеграциялық сынама алынады.

Индикатор түрлердің жекелеген дараларын табу мақсатында фитопланктоның аулауын белгілі көлемді суды планктондық желіден (номиналды ұяшық өлшемі 100 микрометрге дейін) сүзу арқылы жүргізеді; сүзу қолмен қасыру немесе протягивание (тарту) арқылы орындалады, бұл желілер үлкен көлемдерді қамтып, сирек болатын ірі және колониялық түрлерді анықтауға мүмкіндік береді.

Фитопланктонды зерделеген кезде судың беткі қабаттарынан белгілі бір көлемдегі ыдыспен суды қармап алып, сынама алады. Фитопланктон сирек су айдындарынан кемінде бір литр, фитопланктонға бай су айдындарынан 0,5 литр, судың «гүлденуі» кезінде тіпті 0,25 литр алынуы ұсынылады.

Сынамалар 40 % түссіз формалин ерітіндісімен бекітіледі, соңғы концентрация 4 % жеткізіледі. Формалиннің үлкен концентрациясы балдырлардың өзгеруін және олардың пигменттері түсінің өзгеруін тудырады. Люголь ерітіндісі формалинмен немесе арнайы бекіткіштер де қолданылуы мүмкін. Сынама этикеткамен қамтамасыз етіліп, дала журналы мен сынама алу актісінде тіркеледі.

Тасымалдау кезінде организмдер сынбау үшін сынамалар салынған құтыларды шайқаудан сақтану керек. Зертханаға келгеннен кейін сынама үлгілерді (сынамаларды) тіркеу журналында тіркеледі;

2) фитопланктон сынамасын өңдеуге дайындау;

Фитопланктон сынамалары қараңғы жерде кемінде үш-төрт тәуліктен тұндыруға қойылады. Тұнбадан үстіндегі су сифон арқылы қосарланған елек арқылы (ұяшық мөлшері 100 микрометрден аспайды) шамамен 100 текше сантиметр көлеміне дейін алынады. Содан кейін сынама меркленген цилиндрлерге құйылып қайтадан 2–3 тәулік қараңғыда тұндырылады; тұнбаның көлемі сифон арқылы 5–10 текше сантиметрге жеткізіледі. Тұнба шағын пенициллиндік флакондарға ауыстырылып, қосымша түрде бір-екі тамшы 40 пайыздық формалинмен бекітіледі. Осы күйде фитопланктон сынамалары өңдеуге немесе ұзақ сақтауға дайын болады.

3) фитопланктонды сәйкестендіру және саны туралы есеп жүргізу;

Сәйкестендіру жоғары ажыратымдылықты оптикалық микроскоппен анықтағыштарға сәйкес жүргізіледі.

Балдырлар санды есептеу үшін Нажотта, Учинская, Горяев сияқты санау камералары пайдаланылады: сынама жақсылап араластырылып, камераға бір тамшы салынады; камера жабын шынымен жабылып, балдырлар түбіне түскеннен кейін барлық түрлер анықталып, есептеледі және қажет параметрлер өлшенеді.

Әр сынаманың кемінде үш камерасында (әрқайсысы үшін жаңа тамшы) көлемі 0,9 текше миллиметр көрсетілген камерада (Горяев) барлық түрлер есептеліп, арифметикалық орташа табылады.

Барлық түрлер бастапқы өңдеу хаттамасына енгізіледі, әр түр бойынша камерадағы саны көрсетіледі; түрдің 1 литрдегі саны келесі формула бойынша есептеледі:

мұндағы N — 1 литр судағы клетка саны; n — камерадағы 1 текше сантиметр көлеміндегі клетка саны; v — сынама концентратының көлемі (сантиметр3); w — сүзілген су көлемі (литр).

Егер сүзілген су мен концентрат көлемдері тұрақты болса (500 текше сантиметр және 5 текше сантиметр), формула N = n × 10 түрінде қарапайымдалады.

Саны бойынша деректер жүйелік топтар және жалпы қауымдастық бойынша әр бақылау станциясында жинақталады; көрсеткіштер мың дана/текше метр немесе миллион дана/текше метр түрінде беріледі.

4) фитопланктон биомассасын есептеу;

Әрбір балдыр түрінің биомассасы клеткалар санын оның жеке массасына көбейту арқылы есептеледі. Жеке массаны анықтау үшін массалық формаларды (көбінесе 30 дана) өлшеу жеткілікті. Балдыр клеткаларының көлемдері оларға ұқсас геометриялық фигуралардың көлемдерімен есептеледі: цилиндр, конус, шар, эллипсоид.

Формулалар:

Цилиндр:

Конус:

Шар:

Эллипсоид:

Дарақтардың үлестік салмағы 1-ге тең. Сынамадағы жекелеген топтардың және барлық фитопланктонның жалпы биомассасы әрбір түрдің көрсеткіштерін қосу арқылы алынады. Фитопланктон биомассасы миллиграмм/текше метр немесе грамм/текше метр түрінде беріледі. Тотальды сынама өңделсе, алынған биомасса бүкіл судың қабатының орташа мәнін көрсетуге мүмкіндік береді; оны станцияның тереңдігімен (метр) көбейтіп, 1 шаршы метрге шаққандағы биомассаны алуға болады. Егер тігінен бірнеше сынама 1 метр интервалмен алынса, орташа биомасса арифметикалық орташа арқылы есептеледі; интервалдар тең болмаса, биомасса салмақталған орташа бойынша есептеледі:

мұндағы v — белгілі бір горизонттағы биомасса (грамм/ метр3); p — іріктелген сынамалар арасындағы жарты аралық (метр); ∑vp — 1 шаршы метрге шаққандағы фитопланктон биомассасы; M — салмақталған орташа арифметикалық биомасса.

Фитопланктонның акватория бойынша таралуы мен маусымдық/жылдық даму динамикасын талдау үшін судың бағанасы бойынша орташа салмақталған биомасса, ал станциялардың өнімділігі 1 шаршы метрге шаққандағы биомасса бойынша жүргізіледі.

2. Зоопланктонды зерттеу мынадай кезеңдер бойынша жүргізіледі:

1) сынамаларды алу;

Тереңдігі 2 метрден кем су айдынында зоопланктоннан сынама алу номиналды ұяшық өлшемі 100–125 микрометр болатын сапалық аудың (мысалы, Апштейн ауы) көмегімен, ау арқылы шелек немесе басқа ыдыс арқылы алынған 50–100 литр суды сүзу жолымен жүргізіледі.

Баяу су алмасуы бар ірі және орта су айдындарында номиналды ұяшық өлшемі 100–125 микрометрлі сандық аумен (мысалы, Джеди торы) жалпы (судың түбінен бетіне дейінгі барлық бағанасы) немесе бөлшектік (белгілі бір горизонттарда) тарту көмегімен аулау арқылы жүзеге асырады. Зерттеу ауданынындағы станцияның тереңдігін ескере отырып, ау түбіне тігінен түсіріледі, содан кейін бетіне тігінен көтеріледі. Ауды көтеру жылдамдығы біркелкі және секундына 0,5 метрден аспауы керек.

Зоопланктон сынамасын алу алдында материал жинауға дайындалған құты шайылады. Ау су айдынында ашық кранмен немесе стақанның шлангі қысқышымен жуылады. Кран (немесе қысқыш) жабылады. Сүзгеннен кейін (Апштейн ауы) немесе көтергеннен кейін (Джеди ауы) және аудың қабырғасынан су ағып кеткеннен кейін ау стаканының сүзілген құрамы шланг арқылы құтыға құйылады. Жұмыс аяқталғаннан кейін планктон ауы ашық қысқышпен жуылады және көлеңкеде кептіріледі.

Бекіткіш ретінде, әдетте, 40% түссіз формалин қолданылады, оны сынамаға 4% концентрациясына дейін қосады (судың 9 бөлігіне формалиннің 1 бөлігі). Планктонды организмдердің тұтастығын сақтау үшін құты жоғарғы жағына дейін толтырылады. Қысқы кезеңде сынамалар мұздатылмауы үшін 700 концентрациясына дейін 960 спиртпен бекітеді.

Жиналған материал аккредиттелген зертханаға жеткізіледі.

2) зоопланктон сынамасын өңдеуге дайындау;

Зоопланктон пробасы кем дегенде отыз минут тұндыруға қойылады; тұнба шайқалмай, сифон көмегімен (кіру ұяшығы 100–125 микрометр болатын елеуіш арқылы) негізгі формалин бөлігі алынады; елеуішке жабыскан организмдер таза сумен жуылып, сынамаға қайтарылады; формалин бөлек ыдысқа төгіліп жіберіледі.

Қалған бөлікке таза су қосылып, 20–25 минуттан кейін қайтадан алынады; елеуішке жабыскандар да сынамаға қосылады.

Зоопланктонды зерделеу үшін микроскоп пайдаланылады. Сифон арқылы судың біраз бөлігін алу арқылы сынама қоюландырылады. Тұнбаның бір бөлігі Петри ыдысына салынып, бинокулярлы стереоскопиялық микроскоппен қаралады. Организмдер пипеткамен алып, препарат дайындау үшін заттық шыныға орналастырылады. Объект кеуіп кетпеу үшін оған глицерин қосылып, препарат жабынды шынымен жабылады. Бүтін және бөлінген организмдерді сәйкестендіру 10-100 есе үлкейтетін объективі бар ажыратымдылығы жоғары микроскоптарды қолданып, организмдердің жекелеген топтарын анықтауыштар бойынша жүргізіледі;

3) зоопланктон санын бағалау;

Даралардың санын стереоскопиялық микроскоппен есептеу әдісі арқылы анықтайды. Зоопланктон сынамасы өлшемді стаканда организмдердің концентрациясына қарай белгілі бір көлемге дейін (50, 100 сантиметр3 немесе одан да көп) сұйылтылады. Организмдерді есептеу үшін сынаманың біраз бөлігі алынады, кейін бүкіл сынамаға қайта есептеу жүргізіледі. Мөртабан-тамшуырмен (көлемі 0,1-ден 5 сантиметрге дейін3), шайқалғаннан кейін бірнеше сантиметр мөлшерінде іріктеме алынып, санау камерасына (мысалы, Богоров камерасы) ауыстырылады. Үлгінің алынған бөлігінің көлемі оның жалпы концентрациясына байланысты. Санау камерасы болмаған жағдайда, түбі жыртылған Петри табақшасы қолданылады. Тамшуыр мөртабанын әдеттегі 10 сантиметрлік тамшуырмен алмастыруға болады, диаметрі жеткілікті кең, оның төменгі бөлігі Алдын-ала кесілген.

Әр түрдің жеке тұлғаларының саны жас кезеңдері немесе өлшем топтары бойынша есептеледі. Сонымен қатар, жеке массаны кейіннен есептеу үшін организмдер өлшенеді. Сирек және ірі организмдерді есепке алу үшін стереоскопиялық микроскоптың астында үлкен концентрацияда бүкіл үлгі немесе оның жартысы көрінеді. Сынамадағы организмдердің санын анықтағаннан кейін зоопланктонның мөлшері 1 метр3 суға есептеледі.

Жануарларды есептеу әдісі организмдердің балық аулау құралдарына байланысты өзгереді. Сапалы желі арқылы судың белгілі бір көлемін сүзу арқылы сынама алу кезінде есептеу мынадай формула бойынша жүргізіледі:

мұндағы X — 1 текше метрдегі организмдер саны (дана/метр3); n — пробадағы организмдер саны (дана); v — желі арқылы профильтрленген су көлемі (литр).

Сандық желі қолданылған жағдайда профильтрленген судың көлемы қабат тереңдігі h бойынша есептеледі:

мұндағы R — желі кірісінің радиусы (метр).

Орташа саны (Ni) 1 текше метрдегі қабат үшін есептеледі:

мұндағы ni — пробадағы жануарлар саны.

Алынған деректер жекелеген түрлердің саны бойынша жүйелік топтар бойынша және әр бақылау станциясы бойынша қауымдастық деңгейінде жиынтықталады.

Әртүрлі су айдындарындағы зоопланктонның санын салыстыру үшін бірлік көлемге — бір текше метрге шаққандағы даралар саны (дана/текше метр) пайдаланылады. Гидробионттардың әртүрлі топтарының (планктон, бентос, балық) саны бойынша алынған нәтижелерді салыстыруда су айдыны бетінің бір шаршы метріне шаққандағы орташа сан көрсеткіші қолданылады. Бір текше метрдегі организмдер санынан бір шаршы метрге шаққандағы орташа зоопланктон санын (Nм2) есептеу үшін су қалыңдығының немесе ауланған қабаттардың көлемі (Vh) және су айдынының ауданы (S) белгілі болуы тиіс:

4) зоопланктон биомассасын есептеу;

Зоопланктон биомассасы әрбір түрдің санына оның жеке массасын көбейту және топтар бойынша қосу арқылы анықталады. Жануарлардың жеке массасы дене ұзындығына тәуелділіктің сызықтық–салмақтық теңдеулері бойынша есептеледі:

мұндағы W — масса (миллиграмм); l — ұзындық (миллиметр); q — 1 миллиметрдегі масса; b — дәрежелік көрсеткіш. Изометриялық өсу кезінде дәреже көрсеткіші 3-ке тең, ал аллометриялық өсу кезінде b 3-тен көп немесе аз болады. Коловраткалардың жеке массасын есептеу үшін изометриялық өсу теңдеуі, ал шаянтәрізділердің массасын есептеу үшін аллометриялық өсу теңдеуі қолданылады. W = q·l³ теңдеуіндегі «q» мәндері коловраткалар үшін және тұщы су шаянтәрізділерінің дене массасының ұзындыққа тәуелділігі теңдеуінің параметрлері 1 және 2-кестелерде келтірілген.

1-кесте. Коловраткаларға арналған W = q·l3 теңдеуіндегі «q» мәндері

мұндағы: S – сынамадағы түрлердің жалпы саны, pi – сынамадағы түрлердің жалпы санынан i–ші түрдің үлесі.

Индекстің артықшылығы-іріктеу мөлшеріне аз тәуелділік және есептеудің қарапайымдылығы. Есептеу үшін pi log2pi функциясының мәндік кестелері қолданылады.

Индекстің әртүрлілігі биттермен өлшенеді (бит/данасы немесе бит/миллиграмм).

Құрылымы бұзылмаған су қоймаларының учаскелерінде коэффициент вегетациялық кезеңде 2,0-ден 4,1-ге дейін өзгереді. Су айдындары мен ағындардың ластануы мен эвтрофиясы гидробионттар қауымдастығының құрылымын оңтайландырады, бұл олардың популяциясының төмендеуіне келтіреді. Алайда, қауымдастықтағы барлық таксондарға ластаушы заттар бірдей әсер еткен жағдайда, организмдердің жалпы саны азайған кезде де индекс мөлшері өзгермеуі мүмкін;

2) сапробтық индекс;

Сандық параметрлерді білдіру үшін сапробтық индекстер қолданылады (Pantle und Buck), олардың негізінде судың сапасы планктон мен зообентос сынамаларындағы түрлердің жиынтығы мен индикаторлардың сандық көрсеткіштері негізінде айқындалады.

Гидробионттың органикалық заттардың белгілі бір мөлшерімен суда өмір сүру қабілетін бағалау үшін түрдің сапробтық жеке индексі s енгізілді.

Олигосапробтар үшін s 1–ге тең, b – мезосапробтар үшін – 2, a – мезосапробтар үшін – 3, полисапробтар үшін – 4. Көрсетілген индекстердің мәндері бір ластану аймағында кездесетін түрлерде сақталуына байланысты, егер түр екі немесе одан да көп аймақта болған жағдайда, индекс мәні бірліктің ондық, кейде жүздік бөлігіне өзгереді.

Пантле және Букка әдісімен гидробионттарды сандық бағалау организмдердің салыстырмалы жиілігін h және жекелеген түрлердің сапробтық жүйенің бес дәрежесіне қатынасын ескереді s. бұл параметрлердің екеуі де сапробтық индексті есептеу формуласына енгізілген. Әрбір гидробиологиялық cынама үшін барлық кездескен түрлер бойынша өлшеудің әрбір нүктесіндегі ластану дәрежесін бағалайтын сапробтың орташа өлшенген индексі есептеледі:

мұндағы: S – сынаманың сапробтық индексі, si–сынаманың i–ші түрінің сапробтық индексі, hi – і–ші түрдің салыстырмалы саны.

Биоценозға арналған сапробтық аймақ S (сынамалар жиынтығының индексі бойынша орташа) s сияқты 1–ден 4–ке дейінгі шектерде бағаланады.

Түрдің көптігі көрсеткішін (h) бағалау 5-кестеде көрсетілген Сладечек шкаласы бойынша жүргізіледі.

5-кесте. Көптік көрсеткішін (h) бағалау