Астана және Вена ққ., 2026 жылғы 29 тамыз
1. Қазақстан Республикасының бастамасымен 2009 жылғы желтоқсанда Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы жариялаған Ядролық сынақтарға қарсы іс-қимылдың халықаралық күніне орай ядролық сынақтардан азат әлем құруға өзіміздің бейілдігімізді растаймыз және Ядролық сынақтарға жаппай тыйым салу туралы шарттың (ЯСЖТШ) күшіне енуіне қол жеткізудегі күш-жігерді күшейтуді жалғастырамыз.
2. 2026 жыл жаһандық ядролық қарусыздану және таратпау жөніндегі күш-жігер үшін бірнеше маңызды белеспен ерекшеленеді. 29 тамызда Қазақстан Семей сынақ полигонының жабылғанына 35 жыл толуын атап өтеді. Төрт онжылдықтан астам уақыт ішінде бұл жерде 450-ден астам ядролық сынақ жүргізіліп, ядролық сынақтардың қауіпті салдарын, адамзатқа тигізген зардабын және қоршаған ортаға келтірген зиянын айқын көрсетті. Семей сынақ полигонының жабылуы қуатты саяси серпін беріп, 1996 жылы ЯСЖТШ-ның қабылдануына әкелген жаһандық күш-жігерде шешуші рөл атқарды. Сол сәттен бастап Қазақстан Шартты және оны тексеру режимін дәйекті түрде қолдап келеді.
3. Отыз жыл бұрын, 1996 жылғы 10 қыркүйекте БҰҰ Бас Ассамблеясы ЯСЖТШ-ны қабылдады, ал кейін 24 қыркүйекте Шарт қол қою үшін ашылды. Қол қою үшін ашылған күні Шартқа 71 мемлекет қол қойды, содан бері қол қою мен ратификациялау саны тұрақты түрде өсіп келеді. Бүгінгі күні Шартқа 188 мемлекет қол қойып, 179 мемлекет ратификациялады. Біз оны әмбебаптандыру және күшіне енгізу жолындағы жұмысымызды жалғастырып келеміз. Тонга Корольдігінің Шартқа жақында қол қойып, оны ратификациялағанын құптаймыз. Шарттың әрбір қосымша міндеттемесі ядролық сынақтарға қарсы қалыптасқан қуатты норманы нығайтуға қызмет етеді.
4. Бұдан бөлек, биылғы жылы 2006 жылғы 8 қыркүйекте қол қойылған, Орталық Азияда ядролық қарудан азат аймақты құратын Орталық Азиядағы ядролық қарудан азат аймақ құру туралы шартқа 20 жыл толады. Бұл тарихи жетістік және өңірдің ядролық қаруды таратпау мен қарусыздануға бейілділігінің айғағы.
5. Осы тарихи жылы ЯСЖТШ тексеру режимінің қалыптастыруды аяқтау мәселесінің жалғасудағы ілгерілеушілікті құптаймыз. Қазіргі уақытта бүкіл әлем бойынша 308 нысан (293 бақылау станциясы және 15 радионуклидті зертхана) сертификатталды, ал желінің жабдықталуы 90 пайыздан асқан. Халықаралық бақылау жүйесі (ХБЖ) бейбітшілік пен қауіпсіздікке ықпал ететін, сондай-ақ бейбіт және ғылыми мақсаттар үшін мүмкіндіктер беретін бірегей жаһандық актив болып келеді.
6. Қазақстанның ЯСЖТШ тексеру режимін нығайтуға қосқан іс жүзіндегі үлесі Қазақстанның Ұлттық ядролық орталығы (ҰЯО) басқаратын ХБЖ-ның бес станциясының жұмысынан айқын көрінеді. ҰЯО Бас директоры Эрлан Батырбековтың Дайындық комиссиясының Б жұмыс тобына қатарынан екі мерзім бойы табысты төрағалық етуін жоғары бағалаймыз.
7. ЯСЖТШҰ Дайындық комиссиясының шешіміне сәйкес Қазақстанда, оның ішінде Семей ядролық сынақ полигоны аумағында 1999, 2002, 2005 және 2008 жылдары инспекция жүргізуге арналған төрт далалық жаттығу өткізілді. Қазақстандағы 1999 жылғы далалық жаттығу ЯСЖТШҰ тарихындағы алғашқы осындай іс-шара болды, ал 2008 жылғы жаттығу осы уақытқа дейін өткізілген ең ауқымды жаттығу болып, сол жерде инспекция жүргізуге арналған нұсқаулықтарды жетілдіруге елеулі үлес қосты.
8. Осы жетістіктерге сүйене отырып, 2026 жылғы қазанда Намибия Республикасында өтетін Кешенді далалық инспекциялық жаттығуды (IFE26) тағатсыздана күтеміз. IFE26 Қазақстандағы IFE08 және Иорданиядағы IFE14-тен кейінгі үшінші осындай жаттығу және Африка құрлығында өткізілетін алғашқы жаттығу болады. Инспекция Шарт күшіне енгеннен кейінгі тексеру режимінің маңызды құрамдас бөлігі болатындықтан, IFE26 жаттығуы инспекция жүргізу әдістері мен жабдықтарын одан әрі дамытудағы ілгерілеушілікті көрсетуге, ұлттық тексеру мүмкіндіктерін нығайтуға және Шарттың тексеру режиміне деген сенімді арттыруға мүмкіндік береді.
9. Ядролық қаруды таратпау туралы шартпен (ЯҚТШ) қатар ЯСЖТШ-ның ядролық қарусыздану және таратпау режимінің негізгі тіректерінің бірі ретіндегі рөлін растаймыз. ЯСЖТШ ядролық қаруды сынаудан азат әлемге ұмтылысымыздағы тиімді әрі іс жүзіндегі шара болып табылады.
10. Бүгін біз барлық мемлекеттерді 2026 жылғы 31 тамызда Нью-Йорктегі Біріккен Ұлттар Ұйымының штаб-пәтерінде өтетін Ядролық сынақтарға қарсы іс-қимылдың халықаралық күніне арналған БҰҰ Бас Ассамблеясының жоғары деңгейдегі пленарлық отырысына қатысуға шақырамыз.
11. Біз барлық мемлекеттерді ядролық сынақтарға қатысты қолданыстағы мораторийлерді сақтауға және растауға шақырамыз. ЯСЖТШ-ға әлі қол қоймаған және/немесе оны ратификацияламаған мемлекеттерді оны тез арада жасауға шақырамыз. Шарттың күшіне енуі үшін шешуші маңызға ие 2-қосымшада көрсетілген қалған мемлекеттерді осы маңызды қадамды жасай отырып, ядролық қаруды таратпау мен қарусыздануға өз бейілділігін танытуға шақырамыз.
12. БҰҰ Бас Ассамблеясының Төрағасы мен БҰҰ Бас хатшысының Ядролық сынақтарға қарсы іс-қимылдың халықаралық күніне орай жолдауларын құптаймыз және барлық мүдделі тараптарды, оның ішінде дипломаттарды, академиялық қоғамдастықты, бұқаралық ақпарат құралдарын және үкіметтік емес ұйымдарды ядролық сынақтардың апатты салдары мен тәуекелдері туралы хабардарлықты арттыруға шақырамыз.
13. Осы күрделі кезеңде ЯСЖТШ-ның қол қою үшін ашылғанына 30 жыл толуы шабыттандырып, күш-жігерімізге жаңа серпін беруі тиіс маңызды белес болып табылады. Бұл мерейтой халықаралық қоғамдастықтың қол жеткізген жетістіктерін еске салумен қатар, іс-қимылға шақырады. Біз үлкен күш-жігермен қол жеткізілген нәтижелерді сақтап, ядролық қарудан азат әлемге деген қозғалысқа жаңа серпін беріп, ЯСЖТШ-ның күшіне енуін қамтамасыз етуге және ядролық сынақтарды түпкілікті әрі заңдық тұрғыдан міндетті түрде тоқтатуға тиіспіз.